İNGİLTERE KAPİTALİZME NEDEN GEÇTİ?
 
 
        BARBARLIK VE İNGİLİZ GELİŞİMİ
 
 
        İngiltere’de işler, niçin Kara Avrupası’ndan bambaşka oldu? Bunu, klâsik tarihin kendine has üslûbundan dinleyelim:
        "İngiltere kralları, aslında mutlak kraldılar; ama kendileri herşeyden önce Fransız olan kraldılar. Onlar, İngiltere tahtını, yalnız servet ve iktidarlarını arttıracak bir araç sayıyorlardı. Özellikle Fransa tahtını ele geçirmeye özeniyorlardı (l2’den 14’üncü yüzyıla dek süren savaşlarda olduğu gibi). İngiliz uyrukları (Fransız davranışının tersine H.K.) krallarının bozgunlarından yararlandılar. Krallarını, kimi şartları kabul etmek zorunda bıraktılar. Magna Karta (Ulu şart) (1215) yüzünden kral, Büyük şûra’nın rızasını almadıkça hiç bir vergi kesemiyordu. Büyük şûra’da; krallığın kontları, baronları, başpiskoposları ve piskoposları bulunuyordu. Kral, (Karta gereği), insanların ne hürriyetlerine, ne mülkiyetlerine dokunma hakkını taşıyordu. Bu akt, temelli bir eylemdir. O sayede "Kral, Kanunun altındadır" ve herkes gibi kanuna uymaya mecburdur. Krallar, savaşlarını yürütebilmek için boyuna paraya ihtiyaç duyduklarından, parayı Büyük şûra’dan istemeye mecbur oldular. Böylece Büyük şûrâ, Kralın daimî bir organı haline geldi. Oysa, İngiltere krallığı tüccarlar ile koyun yetiştirici toprak sahipleri yüzünden zenginleşiyordu. Bu zenginliği ellerinde tutanlarla da hesaplaşmak gerekti. Bunun üzerine, büyük şûrâ yanında "Commun People" (Bayağı halk) da vergi kesilmesi için oy vermek üzere Milletvekilleri göndermeye çağırıldı. İngiltere Parlamentosunda, milletvekillerinin iki odası (Kamarası) oldu: Lordlar Kamarası, Bayağılar (Avam) Kamarası. Milletvekilleri seçiliyorlardı: 1258’den beri, İngiltere’nin Fransa’dakine zıt bir teşkilâtlanması vardı." (Roger Cêr: Histoire, Askerî yayınlayıcılar, 1925, Paris)
        Dikkat edelim! Okul tarihçileri, hem kendi iddialarını (mutlak krallığı) kendileri çürütüyorlar, hem olayları gökten inmişçe veriyorlar. Bu olayların nedenleri ve birbirleriyle ilişkileri yokmuş gibi geçiyorlar. Bir kralın iğreti oluşundan bütün Magna Kartayı çıkartmaya çalışıyorlar. İlkin, yeryüzünün hiçbir kralı, "yerli malı" olmamıştır. İngiltere gibi Fransa kralı da, Osmanlı Padişahı da "kökü dışarıda" kişilerdir. Kimin haddine düşmüş, Doğu Sultanına vergi kesmek için ŞART koşmak? İngiliz kralının bozguna uğramaları da yeterli olamaz. Tersine, Fransa’da bozgun Krala dokunulmazlık sağlamıştır. Yıldırım Beyazıt’ı Aksak Timur demir kafese koyduğu zaman, bütün derebeğiler ayaklanmış, ayrıca yeryüzünde ilk evrensel Sosyal Devrim denemesi yapan şeyh Bedrettin’ler "zuhur" etmiştir. Türkiye, sınırsız sosyalizm şöyle dursun, basit bir Magna Karta taslağı bile kazanamadı. İngiltere’de ilk Magna Kartayı krala dayatanlar, Din ve dünya beyleri (Kont, Baron, Piskoposlar) oldu; sonra Kara Avrupası’ndan kaçıp sığınmış şayak üretimi sayesinde gelişen bezirgân ve hayvan yetiştiricileri, seçimle Parlamentoya gelip, devlet işlerinde söz sahibi kesildiler. Türkiye’de Beyler, Beylerbeyiler, İmamlar, şeyhler, Padişah’dan bir söz almayı bile akıllarından geçirmezlerdi: o "Eben an ceddin, istibdatla hükümran" Devlet başı idi. Kanuni’den sonra gelişen "Dolap"çı Tefeci ve Bezirgân Sermaye, bütün İmparatorluk topraklarını ve hazinesini emrine geçirdiği halde, Kapitülâsyonlar elde etti de, toprak beği olarak derebeğileşmekten ve Padişaha kapıkulu olmaktan fazlasını istemeyi aklına koyamadı... Demek, İngiltere’deki olaylar, öyle dıştan, üstünkörü etkilerle olmamışlardı. İngiliz krallarının, gözlerini Fransa’dan ayırmamaları nedendi? Fransa’nın çok daha medenileşmiş, İngiltere’ninse, barbar kalmış olmasından. Ve bütün gelişim mekanizması, Kara Avrupasın’da îtisafa uğrayan kapitalizm öncüsü üretimin oraya sığınması v.b., hep İngiltere’nin, Doğu şöyle dursun, Kara Avrupası’ndan bile çok fazla BARBAR kalışında toplanıyordu. En medenî görünen baronları Kan şefleri oldukları için krala Allahlık yakıştırmıyorlardı. Kendilerini kralla eşit sayıyorlardı. Bunu daha açık anlamak istersek, bir başka tarih etüdünü okuyalım:
        "17’inci yüzyıl başında Elisabeth ölüp de Marie Stuart’ın oğlu tahta çıkınca, İngiltere tâcı Tudar’lar evinden Stuart’lar evine geçiyordu. O sıra, çoğu Avrupa devletlerinin iç yapılışlarında önemli bir biçim değiştirme ameliyatı oluyordu. İmparatorluk Roması’nın kulluk geleneklerine mirasçı olmuş ve hele sınama ruhunu yasak eden dinî alışkanlıklara boyun eğme formasyonuna uğratılmış bulunan güney ulusları, Rönesansın ve Reformun kendilerine getirdiği hürriyetlerden korkmuştular; kendilerini ezen çeşitli istibdatları muhafaza etmekte efendilerinden daha azgınca çaba gösteren kölelerin o pek bayağı, ama gene de insana her zaman çok acayip gelen manzarasını gösteriyorlardı. İspanya’da Kortez’ler, Charles 1 - Quint’ten beri, artık yalnız hükümdarın dileklerin kayd ve tescil etmek için toplantıya çağırılıyordu. Portekiz de İspanya gibi, Mutlak kralın ve Engizisyonun iktidarına boyun eğiyor, o çifte kahredici etki altında çöküşün bütün basamaklarını inmeye başlıyordu. Siyasal hiçliğini güzel sanat harikalarıyla teselliye çalışan İtalya, kendisini ikide bir fethetmiş ulusları, onlara yeni siyaset mecellesi diye Makyavel teorileri ile Makyavelizmi uygulayacak becerikli ve kıvrak entrikacıları göndermek yoluyla cezalandırıyordu. Avusturya Evinde (Hânedânında) İmparatorluk irsîleşiyordu; bu imparatorluk çevresinde, Alman milletlerinin modern ruh ilerleyişini görür görmez yangın var telâşına en çok kapılanlar toplaşıp saf sıkıştırıyorlardı. Fransa’da Etajenerolar, Fransız Devriminden önceki sonuncu toplantılarını yapıyorlardı; milletin talihi ve alınyazısı, mutlak krallığın avladığı ava yem olarak kullanılıyordu. Bu öldürücü müstebitliğin gölgesi altına sığınacağız diye, ulusların gösterdikleri seğirtiş, genel bir koşuydu: bu idmana direnç gösterme şerefi, yalnız protestan devletlerine düştü." (Eugene Despois: Revolution d’Angleterre, (1963-1688) s. 3, 6. bası: 4, Paris, L. Germer Bailiere et Cie).
        Bu "Manzara" ne idi? Antika Tefeci-Bezirgan medeniyetlerin, insanlığı Doğu’da düşürdükleri sosyal batağın Roma medeniyeti gölgesinde, İspanya- Portekiz- Fransa- Almanya ülkelerini de boydan boya kaplaması... O batağa gömülmeyen "Protestan Devletleri, kimlerdi? Yazar işi dine bağlıyor, o ulusların neden Protestan olduklarını sormuyor.
        "Hollanda Cumhuriyeti yeni doğmuş bulunuyordu ve bir yüzyıl içinde ardarda iki defa, Philippe II ile Louis XIV’ün kişiliklerinde cisimleşmiş bulunan istibdata karşı kafa tutma şânına liyakat kazanmıştı. İsveç ve Almanya’da görülen din hürriyeti dâvasına hizmet etmeye başlamıştı. En sonra başlamış bulunan yüzyıl, artık İngiltere, uzun ve sancılı güreşlerden sonra siyaset ve din hürriyetlerini ele geçirmedikçe ve ele geçirdiği hürriyetleri teşkilâtlandırmak ve korumak üzere yeteri kadar sağlama bağlamadıkça sona ermeyecekti. 1688’den beri İngiltere’nin elde ettiği serbestlikler (franchises), adam satın alma ve entrika çevirme yoluyla tehdit edilebilmişti; ama, hiçbir vakit, ne zorla, ne açıktan açığa bilmezlikten gelinerek saldırıya uğratılmamıştı."
        "Son İngiliz devrimi patlak verdiği sıralar, İngiltere’nin bütün öteki Avrupa milletlerine bakarak, uçsuz, bucaksız bir avantajı vardı: İngiltere’de, yasaklanmasına hiçbir vakit müsaade edilmemiş Hürriyet gelenekleri vardı. Romalıların boyunduruğuna kısmen girmiş bulunan Büyük Britanya, hiçbir zaman tümüyle zincire vurulmamıştı. Romalılar, başka her yerde, egemenliklerinden sonra bile sürüp gitmiş olan meş’um izlerini İngiltere’de hiç bırakmaksızın geçip gitmişlerdi. Hani o, Sezar’lar uğruna gösterilecek güdümlü kulluk teorisi demek olan Roma Hukuku denilen şey yok mu o, Rönesanstan ne önce ne sonra, yeni Hukukun dayandığı biricik temel olarak ayakta kalmadı; İngiliz hukukçularının (legistes: kanun koyucularının) ilham aldıkları şey, özellikle Cermen ırklarına has bağımsızlık alışkanlıkları oldu... Tâ, 1215 yılı, halkın ve baronların Magna Kartayı Topraksız Jean’a dayatmış bulundukları, o şimdi bir hayli uzaklaşmış günden beri, İngiltere’de öyle bâzı prensipler vardı ki, onlar her türlü tartışma dışında kalıyorlardı. Parlamentolar hayli zamandır, hep yakın tarihlerde toplanmışlardı; krallık iktidarının keyfi idaresini ve suistimâllerini meşru göstermek için bile parlamentonun otoritesi gerekli görünüyordu. Büyük prensipler, bir ulusun gönlünde yerleşip kökleştiler miydi, pratikte pek çok defalar tecavüze uğramış olsalar dahi, hiç değilse gelecekler emniyet altına giriş demektir. Halk gibi, kral da biliyordu ki, yerleşip kökleşmiş bulunan kanuna göre Hükûmet sürmeye mecburdu. Kanuna göre ise, hiçbir İngiliz uyruklusu, hükümdarın basit bir tevkif müzekkeresiyle tutuklanamazdı; kanuna göre, hiçbir ahval ve şerait altında bir İngilize işkence yapılamazdı. Şüphesiz, parlamentonun ödenekleri oylama ve kullanımlarını kontrol etme hakkı, Jüri kurumu, kişisel Hürriyet, ticaret garantileri tecavüze uğrayabilirlerdi ve netekim ara sıra uğradılar da; ama bu tecavüzler hiçbir vakit bir hukuk kuralı olarak ayakta durmadılar, yahut kanun maddeleri olarak sicile girmediler. Kaldı ki, öyle tanınmış prensiplere aykırı davranışlar da pek seyrek görüldü ve ciddî bir duruma girdikleri vakit uyrukluların tehdit savuran direnci karşısında başarısızlığa uğradılar. Tudor’ların en yüksekten atıcısı, en gururlusu Henri VIII veya Elisabeth, unutulmaz şartlar ortasında ayaklanma tehdidi ile karşılaşınca, gerilediler. Selefleri gibi onlar da biliyorlardı ki, Magna Karta’nın 6l.maddesi, İngiliz halkına, Hükümdarları tahtlarından indirme hakkını mutlak sürette tanımış idi. Ve bu madde hiçbir vakit ölü edebiyat gibi kalmamıştı. Uzun zamandan beri, Kara Avrupasında bile, İngiliz halkının ünü, bu bakımdan pek yerleşik ve kökleşikti; nitekim Freoissard’ın kendisi de bunu farkettiğinden,14 üncü yüzyıl sonunda, İngiltere için, bugün bir asalet ünvanı yerine geçen şu sövgüyü yazıyordu: "Bu İngiliz ulusu, dünyanın görülmüş görülecek en tehlikeli, en saldırgan ve en gururlu ulusudur."
        "Aslına bakılırsa, bir tek prensip, hükümdarların bütün müstebitlik heveslerini şapa oturtmaya yetiyordu: Bu prensip, ödenekleri oylama hakkıydı: 14’üncü Louis’nin anılarında pek toyca deyimlendirdiği şu acayip fikri: "Kral, uyruklularının mallarını ellerinden alabilir" fikrini hiçbir İngiliz Kralı aklından dahi geçirmemişti. Millet, en sarp ve kıskanç bir gözetimle, kasasını koruyordu; kasadan ancak belirli şartlar altında para çekilmesine müsaade ediyordu; ama kasanın anahtarını hiç kimseye emanet etmiyordu. Parasız kalan Kral ise ne adam satın alabiliyordu ne asker besleyebiliyordu; askeri bulunmayınca ise, hiç kimseye karşı zor kullanamıyordu. İngiliz halkının ikinci cankurtaranı bu oldu: İngiltere’de hiç bir daimî ordu yoktu. Fransada, muntazam ordu kurumu olmadan önce, Fransız asilzadeliği krala daimî ordu hizmetini görüyordu; İngiliz Baronları ise, tersine, Ortaçağda, kendi çıkarlarını halkın çıkarlarıyla bir arada eriterek, krallığın karşısına, hiç bir şeyin dağıtmadığı tutkun bir koalisyon (ittifak) teşkil ederek çıktılar. Halkın bu desteğini, halka imtiyazlar vermekle satın aldılar. Ondan başka, İngiltere’de halk silâhlıydı. Milis kurumu Ortaçağdan beri tarihe girmişti; İngiliz piyadesi, savaş alanında halkın hazır bulunuşu demekti ve bu piyadedeki okçular parlak Valois şövalyelerinin tam iki defa haklarından gelmişlerdi. Daha sonraları, Kara Avrupa devletleri, halktan ayırdedilmiş ordular teşkil etmeye başladıkları vakit İngiltere’nin ada oluşu, savunması için bir ordu beslemesine hacet bırakmadığı için kralların millî emniyet gibi bir olağan bahaneyi öne sürerek kuracakları muntazam orduyla, uyruklularının itaatlerini sağlamaları imkânını ellerinden aldı.
        "16’ncı yüzyıldan beri, o siyasî bağımsızlık tiryakisi ruh, yeni bir güç kazandı; Cermen ırklarında ortak bulunan fertçi direnç fikirlerine, dini ferdiyetçilik fikirleri de gelip katıldığı vakit, siyasi bağımsızlık ruhu bir çeşit dinî kutsallaşma biçimini alarak, bilinç derinliklerine doğru kök saldı." (E.D.: Keza, s. 3-7)
        Burada, doğu insanını canlı cenazeden kötü, köle ruhlu yapan Tabulardan çoğu düşüyor. İngiltere’nin ada oluşu, daimî ordu yokluğunu, daimî ordusuzluk, başa geçenin zorbalık yapamamasını mı getirmiştir? Elbet coğrafya üretici güçlerinin de, kapitalizmin İngiltere’de başlamasında rolü oldu. Ama Kara Avrupası’ndaki ekonomik gelişim aşamasına girilmemiş olsaydı, o başlama havada kalırdı. Krala daimî ordu ile Firavunlaşma imkânı verdirtmeyenler, Büyük Britanya Adasının coğrafyası değil, kasasının anahtarını kimseye teslim etmeyen insanıdır. Ve o insan, daimî ordusuzluğu ile, dün ve bugün yeryüzünün en geniş ülkelerini hegemonyası altına tutmuştur. Magna Karta’nın tevkif ve işkence yasağı bütün Doğu Anayasalarında yüzyıllardan beri yazılıdır: İşkence yapılmayan Doğu karakolu var mıdır? Baştakinin işaretiyle, usulüne uydurup tutukluk kararı vermeyecek yargıç nerede? Yargıcın yiğitliği değil, arkasında hissetiği halk desteği Mahkemenin bağımsızlığını sağlar. Doğu’da: "Teb’ai şâhânenin mal ve canı, ırz ve nâmusu Efendimizindir" denir: İngiltere’de bunu hiç bir kral iddia edememiştir, niçin? Çünkü halk onun alnını karışlamıştır. Şark toplumunda, kim olursa olsun, başa geçen en alçak kişinin önünde hemen kul köle kesilmek prensibi, her türlü tartışmanın her zaman dışında bırakılmıştır. Neden? Binlerce yıllık medeniyet, Doğu insanını paçavraya çevirmiştir de ondan. İngiltere’de Kralın da, sapıtacak hâkimin de, işkenceye kalkışacak karakolun da karşısına dikilen şey: Magna Karta’nın 61’inci maddesi değildir. Bütün dünya Anayasaları öyle "Ölü edebiyat"larla doludur. İngiltere’de Magna Karta’yı, yahut anayasasız insan haklarını "Tartışılmaz" kılan güç, İngiliz halkının hiç şakası olmayan "Ayaklanma tehdidi"dir. Bu güç, Anayasa-Babayasadaki "Direnme hakkı" değil, burnundan kıl koparttırmayan İngiliz halkıdır.
        İngiliz halkı gökten mi inmiştir? Hayır. Barbarlıktan gelmiştir. Bütün dünya milletleri barbarliktan inmedir; ama İngilizler, Slâvlar bir yana bırakılırsa, Barbarlığı, çok şükür, en geç bırakmış olan insanlardır; antika medeniyeti yanına güçlükle uğratmış bulunan insandır. Onun için, dünyanın başka her yerinde asilzadeler, müstebidin köpeği olmayı şeref bilmişler de halkın arkadaşı olmaktansa ölmeye katlanmışlardır. İngiltere’de, Baronlar, kendi çıkarlarını, halkın çıkarıyla bir potada "Eritmeyi" bilmişlerdir. Çünkü onlar, antika medeniyetin Tefeci-Bezirgân soysuzlaşması ile kapıkulu olmamış, halk denilen kandaşlarının yanıbaşında savaşmayı şeref bilen Kan şefleri durumunda kalabilmişlerdir. 19. yüzyılda Japonya’yı kapitalizme geçiren Samuray’lar da öyle idiler. Problemin anahtarı budur. "Güney" denilen Kara Avrupa milletleri, bütün Antika şark sürü gibi: "Kendilerini ezen çeşitli istibdatları ayakta tutmakta efendilerinden daha azgınca çaba gösteren köleler" iken, İngiltere’de "Hürriyetin gelenekleri hiç bir zaman yasaklanmadı" ve "İngiltere uzun ve sancılı güreşlerden sonra, siyaset ve din hürriyetini ele geçirdi." Çünkü "İngiltere’de halk silahlıydı." Eugâne Despois: "İngiliz kanunları... Cermen ırklarına has olan bağımsızlık alışkanlıklarından ilham aldı" derken, gerçeğin yalnız bir parçasını görebiliyor. Yalnız Cermen ırkı değil, bütün ırklar Tarihöncesi İlkel Sosyalizm Toplumunda, en az Cermenler kadar sosyal karakter ve ahlâk ve en önemlisi SİLAH gücü taşıdılar. Despois: "Siyasî bağımsızlık tiryakisi ruh; Cermen ırklarında ortak bulunan bireyci direnç fikri"dir derken tam anlayamadığı gerçeği, tekçi burjuva kişi çıkarcılığı açısından tersine çeviriyor. Bütün tarihöncesi "ırk"larda "BİREYCİ" (Ferdiyetçi - İndivüdüalist) hiç bir şey yoktur. Onlardaki "Bağımsızlık" gibi görünen davranış birbirlerine karşı olan müthiş bağlılığın, Eşit+Doğru+Yiğit hürlüğünden gelir. "Hürriyetin hiç bir zaman yasaklanamamasının gelenekleri", Barbar kalabilmelerinden ötürüdür. Bunu Britanya insanlarının bütün tarihleri açıklar. Despois, İngiliz hürlüğünü "topraksız Jean gününden beri", yani sonradan bir kâğıt parçasıyla oluvermiş sanıyor; neredeyse, gökten inerek yerleşip kökleşmiş gibi, yahut Nazivâri "Cermen ırkı"ndan gelmiş gibi gösteriyor. Geliş, doğrudan doğruya her milletin içinden çıktığı Tarihöncesinden, ilkel Sosyalizmdendir. Bunu kısaca görelim.
 
 
 ANAHANLIK GELENEĞİNDEN "MAGNA KARTA" YA
 
 
        İngiltere’nin ilk tarihte benzer olaylarını yazan Roma Tarihçisi Tacitus; besbelli İngiltere’de gördüğü insanlıkla Roma’lı medenileri zihninde yüzleştirdikçe, utanç ve tiksintisinden kendini alamayarak, Antika medeniyet "Nizam-ı İçtimî"si, "Sosyal Düzen"i içinde yaşayan "Hür Kişi"leri şöyle anlatır:
        "Gerçekten dünyaya büyük bir sabır örneği olduk. Eski devirler nasıl hürriyetin son kertesini görmüşse, biz de köleliğin en aşağı derecesine tanık olduk Hafiyeler, konuşmak ve duymak hakkını bile bizden aldılar. Susmak kadar unutmak da elimizde olsaydı, sesimizle birlikte kafamızı da kaybedecektik." (C. T.: Agrikolanın Hayatı, s. 4, Arık,1945)
        Yeryüzünü, Uzakdoğu’dan Fransa’nın göbeğine dek kaplamış olan bu Antika medeniyet rezilliği, İngiliz barbarını yutamamıştı. Aynı günler, Barbar İngiliz de Romalı’yı başka türlü görmüyor. Antika Romalı’nın Britanya adası barbarlarına getirdiği medeniyeti, halk toplantısında barbarlar şöyle özetliyorlardı:
        "Valinin adamları, Proküratorun uşakları, hareketi başımızdan eksik etmiyorlar. Hırs ve şehvetlerinden hiç bir şey kurtulmuyor. Harbde ganimeti yiğit olan kazanır. Bu Romalıların çoğu korkak, âciz mahlûklar oldukları halde, evlerimizi soyuyorlar, çocuklarımızı kaçırıyorlar, bizi zorla askere alıyorlar." (C. T.: Keza, s.18)
        Romalı’ya "beynini kaybettiren" gizli polis Devleti, sınıflı medeniyetti. Yoksa, başka her toplum insanı gibi, Romalı da; Tacitus’un pek yerinde söylediğine göre: "Eski devirlerde hürriyetin en yüksek derecesini" tatmış insandı. O "Eski devir", İnsanı insana düşürerek paçavraya çevirmiş olan medeniyetten önceki İlkel Sosyalizm düzeni, barbarlık çağı idi. Çünkü:
        "Britanya’ya ordusuyla ilk giren Roma Generali Julius Caesar’dı. Bazı başarılar kazanıp halkın gözünü korkutmuş, sahili ele geçirmiş ise de, adayı bir mülk olarak kendinden sonra gelenlere miras bıraktığı söylenemez; ancak keşfettiği söylenebilir. Çok geçmeden (Roma’da) iç savaş başladı. Büyüklerimiz silâhlarını kendi yurtlarına karşı çevirdiler. Britanya uzun zaman, barış yıllarında bile, unutuldu. Augustos buna politika diyordu: Tiberius emsal sayıp, selefinin izinden yürüdü. Catligula’nın Britanya’yı istilâ etmeyi tasarladığı iyice biliniyordu; ama kararsız kafası fikrinden çabuk caydı. Zaten Cermanya’ya karşı giriştiği büyük teşebbüsler de suya düşmüştü. İmparator Claudius ikinci bir istilâ hareketine girişti. Adaya muntazam ve yardımcı birlikler geçirdi. Vespasianus’u da kumanda heyeti içine aldı. Bu, Vespasyanus’un sonraki başarısına bir başlangıçtı. Kabileler boyun eğdiler, krallar esir alındı, böylece kader Vespasyanus’a gülümsedi... Konsüllük (Osmanlı’da Vezirlik) ettikten sonra Britanya’ya vali olarak gönderilenlerin ilki Aulius Plautius’du. Ondan sonra Ostarius Scapula geldi. Her ikisi de seçkin askerlerdi. Yavaş yavaş Britanya’nın güney bölgeleri bir vilâyet haline getirildi." (Keza, s.17)
        Bu Britanya’yı medeniyete sokmak mıydı? Hayır. Tacitus Tarih kalpazanı değildir: "Bizden önceki yazarlar henüz bilmediklerini, edebiyat yaparak gizlemeye uğraştılar, ben olayları olduğu gibi anlatmaya çalışacağım" (Keza, 12) der. Ancak o zamanki bilgi düzeniyle gördüklerini açıklar; ona göre:
        "Britonlar vahşidirler Uzun bir barış devresiyle henüz zaif düşmemişlerdir. Rivayete göre Galler de vaktiyle büyük, savaşçı bir millet imiş. Barışla birlikte üzerlerine bir uyuşukluk gelmiş, içlerinde yiğitlik, hürriyet sevgisi kalmamış. Claudius’un istilâsı sırasında yenilen Britanyalılar da aynı âkıbete uğramışlar; ötekiler, bir zaman Galler nasıldıysa öyle kalmışlar." (T. Keza,15)
        "Vahşi" sayılan "Barbar" Britanyalılar’a, medeni Roma ne yaptı? Önce, barbar toplumların küçük, demokratik dağınıklıklarından kalleşçe yararlanıp, onları birer birer avlamaya girişti; Tacitus, barbarın sosyalist KAN teşkilâtını veya her Kabile bölümünü ayrı bir "Devlet", seçimle iktidara gelmiş Kan şefini de, medeniyetin zorba devlet başkanı, Kralı ile bir tutuyor. Bu karıştırış bir yana bırakılırsa söyledikleri barbar toplumların gerçekliğidir:
        "Eskiden (Britonlar) krallara itaat ederlermiş; şimdi reisleri yüzünden çeşitli partilere ayrılmışlar. (Bizim için de, kuvvetli kabilelerin birlikte hareket etmemelerinden daha faydalı bir şey olamaz)... İki veya üç devletin ortak bir tehlikeye karşı koymak için birleştiği pek görülmez. Bundan dolayı, teker teker dövüşüp, hep birlikte yenildiler" (T. Keza,15)
        İşte, medeni Roma devletçiliği, bölünmüş oymaklar, kolayca yenilen o Britanya’daki barbarlar arasına Tefeci-Bezirgân firavunluğunu sokabilmek için iki yol güttü: 1 - Bezirgân münasebetlerine tek tük üsler kurmaktı; Barbar kralları soysuzlaştırmak için, teker teker lükse alıştırdı. Birinci üsler, bezirgânlığın silâhlı ve göze batan zorbalığı idi; ikinci metod, medeniyet afyonu ile barbar elebaşılarını satın alıp, uyuşturarak kaleyi içiriden fethetmeye çalıştı. Ve bunu en hinoğluhince bilinçle yaptığını Tacitus’ten öğreniyoruz. Yapılan, şimdiki "Amerikan Yardımı" idi:
        "Bundan başka bir kasaba kurularak, içine eski askerler yerleştirildi. Bazı siteler kral Kogidumnus’a hediye edildi. (Bu adam bize son zamanlara kadar sadık kaldı.) Gerçekten de, kralların kendilerini esaret âletleri olarak kullanmak Roma ulusunun eski bir geleneğidir." (Keza, 17) "Dağınık bir halde yaşayan medenileşmiş Briton’lar savaşa karşı tabiî bir eğginlik gösteriyorlardı. Agricola’nın maksadı, lüks yaşamayı göstererek onları sulh ve sükûna alıştırmaktı. Hususi teşvikler ve resmî yardımlarla yerlilere tapınaklar, pazar yerleri, konaklar yaptırdı. Heveslileri övüyor, yavaş davrananları cezaya çarptırıyordu. Herkes valinin gözüne girmek istediği için rekabet, zorun yapacağı işi gördü. Sonra, yerli reislerin oğullarına liberal bir terbiye verdirdi. Briton’ların doğuştan kabiliyetlerini, Gallerin büyük emek harcayarak elde ettikleri meharetlerinden üstün bulduğunu söylüyordu. Neticede, biraz önce Romalıların dilini kullanmak istemeyen yerliler, çok geçmeden hatip olmak sevdasına düştüler. Böylece, bizim giyim tarzımız bile moda oldu. Toga, sık sık görünmeye başladı. Briton’lar yavaş yavaş kötü alışkanlıklarımızın çekiciliğine kapıldılar. Revaklara, hamamlara, süslü ziyafet salonlarına alıştılar. Bu onların esaretini sağlamak için bir tedbirdi; cahiller ise ona "Medeniyet" adını veriyorlardı." (Keza, s. 26)
        Demek., "Batı"lıların bugün hâlâ geri ülkeleri mâcunlamak için yeni bir şey icat etmelerine hacet yoktu. Fakat, Romalılar Britanya’da "Esareti sağlamak" metodlarını modern sömürgeciler kadar tutturabildiler mi? Sekizinci Konsül-Vali:
        "Kabilelere boyun eğdirip aralarına kuvvetli garnizonlar yerleştirdi... Bunlara güvenerek, Mona (Man) adasına saldırıya başladı... Valinin uzakta bulunması dolayısıyla, korku kalmayınca, Briton’lar aralarında esirliğin kötülükleri üzerinde konuşmaya... Kızgınlık ve kinlerini körüklemeye başladılar. "Sabrın faydası yok", diyorlardı, "biz dişimizi sıktıkça" onlar "medeni Romalılar" üzerimize daha ağır yükler yüklüyorlar. Vaktiyle kabilelerin bir kralı vardı, şimdi ikişer kralı var. Vali kanımızı emiyor, Prokürator, varımızı yoğumuzu elimizden alıyor. Bizim için, efendilerimizin anIaşmazlıkları, anlaşmaları kadar tehlikeli... Biz de en zor olan adımı atmışız: Yâni toplanmış konuşuyoruz. Sonra, bu gibi işlerde ihtiyat, atılganlıktan daha tehlikelidir..." Bu fikirlerle coşan bütün ada halkı, Kral hanedanından Boudicca adlı bir kadının kumandası altında silah sarıldılar. Çünkü onlar, asker komutanlarında cinsiyet farkı gözetmezler." (C. Keza, s.18.19)
        Yâni, İngiltere halkı, birinci yüzyılda, henüz Aşağı Barbarlık konağını pek aşmamış: Anahanca Kandaş bir toplumu yaşıyordu. Onun için, kurnaz Romalı Agricola, tatlı sert soysuzlaştırmasına, "medeniyet" modası ile "esareti sağlama"sına rağmen, Britanyalıları Antika medeniyet köleliğine bir türlü sokamadı; huylarınca gitmekten başka çâre yoktu. Roma egemenliğinin sonucu bu oldu:
        "Britanyalılar, gururlarına dokunulmazsa, asker, vergi, devletin istediği herşeyi seve seve verirler; ama hakarete hiç tahammülleri yoktur. İtaate alıştırılmışlarsa da, köleliğe daha alışmamışlardır." (C. Tacit: Ag. etc, s.16)
        Tek tük, "Kral" çocukları Toga modasıyla kandırıldıysa bile, onlar, şimdiki Amerikan şirketlerinin ajanları kadar olsun, milleti dejenere edemediler. "Sezarlar uğruna güdümlü kulluk teorisi" Briton adasında sökmedi. E. Despois haklıydı: "Büyük Britanya, hiç bir vakit tümüyle zincire vurulmamıştı." İşte, İngiliz Magna Kartası: O henüz Tomris gibi Anahan örneği Boudicca adlı Amazonların buyruğunda antika medeniyet baskısına karşı ayaklanıp savaşa giren ilkel "Sosyalist" toplumun zaptedilmez, hürlük, eşitlik, doğruluk, yiğitlik gelenek ve görenek üretici güçlerinden kaynak alacaktır.
 
 
 İNGİLTERE’YE NORMAN BARBAR AŞISI
 
 
        İğreti Roma medeniyetinin bıraktığı kiri, 5’inci 6’ıncı yüzyıllar boyu, Britanya adasında yıkayanlar gene barbarlar; Anglo Sakson Jut Cermenleri oldu.
        "Kymriler, yâni ülkenin çocukları, toprağın sahipleri, iki yüzyıla yakın süre, Breton ırkına karşı Anglo Saksonların güttükleri mücadeleyi işgalcilere hiç bir vakit atfetmediler. Galliler’in, İrlandalılar’ın, İskoçyalılar’ın daima canlı ve yakıcı kalan kinleri, Ortaçağ boyunca Millî Birliğin gerçekleşmesine hep engel olacaktır. Anglo-Sakson ulusları ve krallıkları, rekabetlerle yırtınıp durduğundan, ikide bir kendini gösteren çabalara rağımen, adaların birliğini gerçekleştirmekte kudretsiz kaldılar. Onun için, Danimarkalılara ve Norveçlilere kolay av oldular. O yabancılar, 10’uncu yüzyılda İngiltere’yi fethettiler. 11’inci yüzyıl başlangıcında, İngiltere’yi Skandinav İmpartorluğunun uyrukluğuna sokarak egemen oldular. 12’inci yüzyılda, 16 Kontluğu içine alan bütün bir ülkenin tümüne birden, hâlâ: Danelag, Danelaw, Danorum provinciea (Danimarka yeri, eyâleti) adı veriliyordu." (Maxime Petit: Histoire Générdal des Peuples, c.1, s. 201-202)
        İngiltere’de bin yıl önce "Milli Birlik" olmamış; çünkü o zaman, Britanya halkı, sopayı görünce katarlanıveren antika köle ve kapıkulu sürüsü değil, her kişisi sosyalist toplumun kişilikli çetin leblebisi idi; önüne gelen zorbanın dişini kırıveriyordu. Öyle "Birliksizlik"e insanlık bugün ne kadar şükretse yeridir: 1) Magna Karta, 2) Kapitalizm, 3)ilk Modern Büyük ütopici Sosyalizm orada çıktı. Bu üç basamaklı gelişim tesadüfen arka arkaya sıralanmadı. Doğuda, beş altı bin yıldır en itsel (sinik) yollardan kıyasıya uygulanmış biricik, birleşik, devletçi firavunluk sistemi, Tefeci-Bezirgân medeniyeti şahikaya çıkarırken insanı yerin dibine indirip unutmuştur. Ezip sömürücü bir avuç üst insanı allahlaştırarak, geri kalan geniş çalışan yığınları, nereye doğru ürkütürsen, oraya akıp batacak kişiliksiz kul sürüleri durumuna sokmuş uçsuz bucaksız antika ulusal birliklere kavuşamadığı için, İngiltere’nin nesi eksik kalmıştır? İngiltere’nin modern kapitalizme kaynak olması, biri ötekisinden daha barbar insan toplumları sayesindedir. Onlar güneyden geçen medeniyeti, insan hürriyetiyle uzlaştırmıştırlar. Güney Antika medeniyetleri kuzeye sızdıkça, sanki insan malzemesinin soysuzlaşmasını İngiltere’de önlemek için, boyuna kuzeyden güneye barbar göçleri gönderen İskandinav barbarlığı elbet Tarihin göstermeye çalıştığı gibi bir "İmparatorluk" değildi. Atilâ, Oğuz, Cengiz, Timur ordularının step yerine denizde koşan oymaklarıydı. Onun gönderdiği barbarlardan kalma Kontluklar da, hiç bir vakit Fransa’daki Charlemagne’ın Kontlarına benzemediler. Çünkü Roma miyasmasını beşyüz yıl önce Anglo Sakson barbarları, beşyüz yıl sonra da Skandinav barbarları temizlemişlerdi.
        Yakından bakalım. Northman denilen kuzeyli barbarlar, Britanya Toplumunu hiç durmaksızın aşıladılar. 787 yılları arasında daha çok Grek’lerin Yunanistan’da yaptıkları biçimde gelgeç korsanlıkla işe başladılar. "Kıyı berduşları", yahut fırtınadan kayığı batmış balıkçı kılığına girip, Britanyayı önce casusluyorlardı. Arkadan, sanki Hristiyanlığın Britanya adasına sokup yerleştirmek istediği "İnsanı unutma" sistemini ikide bir yıkmak istiyormuşça, "Manastırlara, münferit çiftliklere saldırıyorlardı". (H. G. dP.) Hâdise, İngiltere ile sınırlı değildi. Charlemagne İmparatorluğundan 77 yıl sonra, Kara Avrupası insanlarının hür ve eşit barbar gelenekleri ile birlikte üzerine bastıkları toprak temeli de kaymıştı. Kara Avrupa Kel Şarl’lerin (Charles le Chauve) veya şişko Şarl’lerin (Charles le Gros) ayarında bir kaç yüz derebeyi elinde kıvranıyordu. Dünyanın hakkından ancak yeni bir "Tufan", bir barbar akını gelebilirdi. Arabistan güneyinden, Kent seviyesine çıkmış Yukarı Barbar Araplığı orijinal İslâm Medeniyetini kurmuş, Hint’den İspanya’ya dek cihan ticaret yollarını açmış idi. Fransa ortasında yenilmiş, geri çekilip, Tavaifülmülûkleşmişti. ORTA YOL üzerinde Bizansla karşı karşıya çıkmaza girmişti. Tarihöncesinde Neanderthal insanının, Tarihte Hunların kullandıkları KUZEY YOLU’ndan Macarlar, Skandinavya’dan Northmanlar çıkageldi. Macarlar klâsikleşmiş kara yollarından geldikleri için daha çabuk istikrarlaştırılabildiler, hristiyanlaştırıldılar.
        "Northmanlar, önlerinde yalnız denizi serbest buldular ve "Kuğular Yolu üstüne" atıldılar. Onlar bu yolun fırtınalarıyla ahbaptılar. Viking’ler, yahut Anse (çengel) çocukları hiç bir tehlike ve kaza belâdan yılmıyorlardı: "Kasırga bizi istediğimiz yere götürür" diyorlardı. Uzun kıyılar boyunca, ırmak sularının döküldükleri yerlere gidiyorlardı; çapul ediyorlar, adam öldürüyorlardı; sonra elverişli bazı noktalar üzerine yerleşiyorlardı ve oralardan, ehalilere "mızrakların kutsal türküsünü" söyleyerek, ülkeleri bir baştan öbür başa koşup aşıyorlardı." (Duruy: Hist, Üniv., s. 252)
        Bu, tipik bir Moğol akını değil midir? Macarlar da, Normanlar da üzerine saldırdıkları Hristiyan medeniyeti içinde eridiler. Duruy bunu dinle izah ediyor: "Araplar, bir bakıma orijinal bir medeniyete sahiptiler, çünkü özel bir dinleri vardı; Nortmanlar Hristiyanlığa yakalandılar ve öteki Hristiyan milletlerden ayırtlanmadılar." diyor. Macar ve Normanlar inançsız insanlar mıydı? Onların da, Türklerin şamanizmi gibi ilkel tapınçları vardı. Araplarla Normanların farkı: İslâm Araplığının Kentten çıkma Yukarı Barbarlık Konağından gelmeleri; Normanların, Macarlar, Moğollar, Türkler gibi göçebe Orta Barbarlık Konağını aşmamış bulunmaları idi... Burada bizi ilgilendiren yön, özellikle Norman Orta Barbarlarının aynı insanlar oldukları ve aynı akınları yaptıkları halde, Kara Avrupasında başka, Britanya adasında büsbütün başka sonuçlara kapı açmış olmalarıdır. Normanlar "La messe des lances" (mızrakların ilâhisi)ni İtalya’dan, şimdiki Rusya’nın Novogorod kentine kadar bütün Avrupa’ya duyurmuşlardı. Fakat, Northmanlar akını:
        I.- Kuzey Kara Avrupası’ndaki en tipik sonuçlarını Fransa’da verdi: Orada çökkün derebeyiliğe uğramış düzenin baskısı aftında ezilen insanlık, Normanlara karşı doğru dürüst hiç bir direnç göstermediler. Alt sınıflar her zaman öyle ilgisiz ve bıkkındırlar. Ama, bu yol, postları konu olan üst sınıflar da başka türlü değil idiler.
        Bütün tepkileri şu oldu:
        "Bir krallık buyrultusu, Kontlara ve Kral vasallerine (kapıkullarına) eski şatoları onarmalarını, yahut yenilerini inşa etmelerini emir buyurdu; ülke çarçabuk şatolarla kaplandı. Adım başında duraklayan işgalciler, geçilmesi güçleşen o yollar üzerine seğirteceklerine emniyetli ve bereketli bazı yerlerde yerleşmeyi düşündüler: 911 yılı Neustrie ülkesini kendi kendilerine bağışladılar: Üç çeyrek yüzyıl süren uzun uzadıya yakıp yıkmalar, "derebeyiliğin zuhurunu hazırlamış oldu." (Duruy: keza, s. 252)
        II.- İngiltere’de Norman akınlarının sona erişi, Fransa’dakinin taban tabana zıddı oldu. Britanya’da ne Roma hukuku ne Kilise medeniyeti, toprağı ve insanı yeterince bozup çürütememişti. İçeridekilerle dışarıdan gelenler arasında savaş, Yukarı Barbarlıkla Orta Barbarlık arasındaki çatışma kadar yaman oldu. Anglo - Saksonlar’la Normanlar’ın güreşi, barbar savaşlarının, ezeli kanununa uydu: Önce kıyasıya kanlı boğuşma yaptılar, sonra, bir taraf üstün gelince, öteki tarafı yok edemeyince, kullaştırmaya kalkışmadı, onunla eşit ve hiç değilse insancıl haklara göre kaynaşıverdi.
        Antika medeniyete bulaşmış yukarı Barbar Anglo-Saksonlar içinde az çok zenginlik farklılaşmaları kandaşlık bağlarını gevşetmişti; ama koparmamıştı. Yenilgilerinin birliksizliğinden geldiği belliydi. Medenilerde bulunmayan barbar gelenek ve görenekleriyle, toplumca toparlandılar:
        "Sakson Heptarchie’si (Yedili idaresi), 927 yılı, büyük Egbert’in zamanında artık bir tek monarşi biçimine girmişti: Egbert, İngiltere kıyılarına gemilerinden çıkmış ilk Northmanları püskürttü... Büyük Affred, (871 yılı), Northmanların ilerleyişlerini durdurarak, krallığa yeni bir biçim verdi: Genel çizgileri ileride korunacak olan bir teşkilâtlı düzen kurdu. Ülke Kontluklara bölündü; 12 Francs-tenaciers (Jüri) ile adalet yürürlüğe geçirildi; genel işler Wittenagemot, yahut Us’lular Meclisi içinde yarı irsî, yarı seçilmiş bir krallığın yardımı ile kararlaştırıldı." (Duruy Keza, 252) (Büyük AIbert, Rönesansa uğrattığı Kan Demokrasisi ile Kral olduğu için): "Kanunları İngilizlere yurtseverlik ve güven duygusu verdi. Edebî eserleri dil üzerinde kesin etki yaptı. Bir donanma, bir askerî teşkilât yarattı. Kralın otoritesi bu çağda kuvvetlendi. Kral, Witenagemot denilen bir şûra tarafından seçilir ve Canterbory Başpiskoposu tarafından takdis edilir... Daha şimdiden, İngiltere’nin övüncünü arttıran kurumlar taslaklaşır Kontluk veya shire, yüzlük veya hundred ve en sonunda köy Township çerçevesi içinde az çok muntazam aralıklarla insanlar toplantıya çağırılırlar; yukarının buyrultularının meşruluğu bu toplantılarca onaylanır; adaletin yerine getirilmesine o toplantılar yardım ederler. Aralarında theyn’ler ayırdlanır: Bunlar sonraları Lord olacaklardır ve onların çevresinde hür insanlar çeşitli kategoriler halinde sıralanmış bulunurlar. Son basamakta köleler yahut serfler bulunur. Şehir nüfusu az kalabalıktır: 11’inci yüzyıl sonunda 200 bin kişiyi güç bulur. Londra ile York bir yana bırakılırsa, Romalı Kentlerden hiç bir şey kalmamıştır. Göçebe Hükûmet için geçit yeri olan Wessex’i başkenti Winchester’in ahalisi azlıktı. Bu yer, ancak taç giyme günlerinde canlanıyordu. Bununla birlikte 20 kadar merkez: Bezirgânları, esnafları, vâizleri yahut hacıları çeker ve para basarlar bunlardan Londra bir yana bırakılırsa, en kalabalığı 10 bin kişi tutmuyordu."(M. P.: Hist. Gen. des. p., c.1 s. 204)
        İşte, İngiltere’nin modern demokrasiye kök olacak ilk durumu böyle doğdu. Klâsik tarih, o durumdaki bütün Demokratik kurumlarla bıyık altından alay ederek, hepsinin hiç yoktan, sanki Büyük Robert’ce icat edilmiş gibi fışkırdıklarını anlatmak ister. Oysa bütün kurumlar, açıkça Tarihöncesi Kan Teşkilâtı gibi köklü ve ciddî kaynaktan geldikleri için güçlüdürler. Onun için klâsik tarihin:
        "Çok defa alkış ve takdis (sacre), kendini dayatan efendinin tanınmasından ibarettir. Şüphesiz, bir yol takdis edilen kral mutlak değildir. Vahim kararlar şûrâ halinde alınır; ama, hükümdar iradesine, çok defa hazır bulunan üyeler katılırlar." (Keza), gibi alafranga septizim lâkırdıları canlı Kan realitesinin varlığından hiç bir şey yitirtemez. Romanın antika Tefeci-Bezirgânlığından yalnız olumlu yanlar kalmış, bütün firavunluklar silinmiştir. İnsanların aksiyon yapanları, henüz hür kandaşlardır: Arada serfler de bulunsa, Theyn’ler, Tarihçilerin göstermeye çalıştıkları gibi Kara Avrupa derebeyleri değil, Kan şefleridirler: Ancak çok sonraları, Kapitalizm İngiltere’de yuvasını yaptıktan sonra, kamu topraklarını çala çala Lordlaşacak; ağalaşacaklardır. Kralın "Kendisini empoze etmesi", "iradesine katılınması" ancak kralın kandaşlarından biri olmadığı, bir avuç vurguncuyu temsil ettiği toplumlarda yadırganır. Burada kralla öteki kandaşların çıkarları hemen aynı olduğu için, iradelerinde zıtlık yoktur.
 
 
 FİRAVUNLAŞMAYA KARŞI "MAGNA KARTA"
 
 
        Antika medeniyetlerin "Ruh’u habîsi", kilise, eli, kolu bağlı mı kaldı? Elbet İngiltere’ye de burnunu soktu. Fransa’nın kuzeyindeki az çok derebeyileşmiş Norman barbarlığı, "çiçeği burnunda" duruyordu: Kolay macera arıyor, din ülkücülüğü güdüyordu. İleride Haçlılar Seferine staj yaptırılırca Kilise tarafından kışkırtıldı. 1066 yılı Günah çıkartıcı Edward ölünce İngiltere Tahtına 4 istekli çıkmıştı. Halk Meclisi, Harold’u seçti. Papa fırsatı kaçırmadı: Cihad bayrağı gönderdiği Piç Giyom’u öne sürdü. Normandiya’da "Toprak vaid edilen şövalyeler", daha üstün silâhlarla Hasting savaşında, taş baltalı Britanyalıları yendiler. Ama bu, hiç de kilisenin umduğu bir Nemrutça kullaştırmayı getiremedi. Piç Giyom, ardı arası kesilmez savaşlardan baş alamıyordu. En sonunda, ayakta durabilmek için, Britanyalıların barbar geleneklerine boyun eğmek zorunda kaldı: H. G. d. P’ye göre: 1086 yılı "Salisbury Meclisinde 60 bin büyük küçük vasal toplanıp yeminleştiler ve Domesdagbook denilen arazi defteri buyrultulaştırıldı." Bu, Normanlar’ın, eşitlik çerçevesi içinde Britanya’lılarla bir çeşit andlaşmasıydı. Onun üzerine:
        1- Kilise tepildi: "Grégoire VII krala bir sadakat yemini (allégence) dayatmaya kalkıştı; Sakson kralları bunu kabul etmediler. Giyom da reddetti."
        2- Britanyalılarla kaynaşıldı: Giyom: "Witenagemot’u periyodikleştirdi (muntazam araylâ toplantı). Yılda 3 defa Pâk’ta, Pantekot’ta, Noel’de, elden geldiği kadar büyük baronlar ve prâlat’lar (mor cübbeli Din uluları), özellikle Winchester ve Londra’da toplantıya, Witenagemot Meclisine çağrıldı. Orada kanunlar çıkartıldı, büyük kararlar ilân edildi ve büyük salonda Giyom, başında tâcıyla gönülden şölenlere başkanlık etti." (HGdP, 204/1)
        Kilise, bu ihaneti affetmedi. Giyom’un oğlu Robert’i ve Fransız kralı Filip I’i kışkırttı. Giyom, Mante’ta yaralanıp, Rouenne’de öldü (1087). Yerine geçen Guillaume II, gene R. Flambard’ın kışkırtmasıyla; baskı yapmaya yeltendi. Ava çıktığı gün, kimin attığı bilinmez, "meçhul" bir okla avlanıp öldü... Britanyalıların şakası yoktu! Tahta geçen küçük oğul Henry I’in ilk işi: "Flambard’ı hapse atmak ve bir Hürriyet Kartası ilân etmek oldu: 15 Ağustos 1103 günü, eski Britanya Krallarının yapmış bulundukları iyi Hükümet vaitlerini yeniledi." (HGdP, keza) Ölünce, kızı Mathilde’i yerine geçirmek istemişti (1135). İngilizlerin Fâtih, Kilisenin Piç dediği Giyom’un torunu Etienne de Blois daha açıkgöz davrandı: Tahta çıkar çıkmaz "Henry I’inkine benzeyen Kartalar çıkarttı. Herkes onu tanıdı." (HGdP., 204/2) İngiltere’de Kral olmanın birinci şartı, Britanya’ya Hürriyet Kartası sunmaktı. Ve o yeryüzünün en yabani ülkesi, bu Kartalarla ansızın gelişme temposunu her yerdekinden öne geçirtti.
        (1154 de Kral olan Plantagenet’lerden Henry II) "İngiliz değil"di. "Dedesi Henri I’in sunduğu Karta’ları ilân edince, birçok haydut yatağı şatoları uçurup, mâliyeye düzen verdi." "Şehirlerin önemi hatırı sayılırca arttı... Londra loncaları zenginleşti. Büyük sayıda şehirler sayısız imtiyazlar satın aldılar" Tabiî bu gidiş, Britanya Toplumundaki toprak üretmenlerini sömürülmekten kurtarmıyordu. Ama, Kara Avrupası’na dek yayılmış Antika Tefeci-Bezirgân sisteminin İngiltere’de de mutlak bir köle ve kul sistemi yaratmasına engel oldu. Bir tek Firavun’un başa geçip, bir milleti kapıkulu yapması imkânsızlaşmıştı. Kartalar Hürriyeti, izafı de olsa, modern, Burjuva Demokrasisini andırır gelişmelerin yoluydu. "Kendi ırkının pek az İngiliz olan prensleri içinde en az İngiliz olan" Arslan Yürekli Richard, 6 yıllık krallığı sırasında, İngiltere’de 6 ay oturdu." (zamanında) "Her Kontluk, Sheriff’e (kralın idare mümessiline) asistanlık etmek üzere dörder şövalye seçmeye çağrıldı. Londra ile Lincoln’un, Belediye Başkanlarını seçme hakları teyid olundu." (H. G. d. P.) O çağdan 800 yıl sonra bile Türkiye’de hâlâ İstanbul Belediye Başkanı seçiminin ne olduğu düşünülürse, 800 yıl önce İngiltere’nin nerelerde bulunduğu tasarlanabilir. Arslan Yürekli Rişar, tam Kilisenin istediği enayilerdendi. Haçlılar Seferi dönüşünde Avusturya dükü Leopold’a, fazla yolunduğu için define aramak üzere saldırdığı Châlus şatosu önünde öbür dünyayı çocuksuz boyladı. Birbirine giren dört beş Taht gönüllüsünden, yeğenini öldüren Topraksız Jean, tâcı başına geçirdi. Ama dünyayı kendisine darıltmıştı. 1205 yılı Cantorbery Başpiskoposu ölünce, yerine geçecek kişi üzerinde Papa’yla Topraksız’ın arası açıldı. Topraksız’ın aradığı bu idi: Manastırın topraklarına el atıverdi. O zaman yeniden Papalık, Kral ve Britanyalılar arasında üçlü kumara oturuldu:
        "Jane, Millî Anglikan Kilisesinin elemanlarını toplamayı başardı: Bu hakikî bir schisme (kiliselerin bölünüşü) idi... (Papa) Innocent III, İngiliz Kralına karşı iki düşman salıverdi; İç düşman "Büyük baronlar", dış düşman "Ogust Filip II"... Baronlar, Piskoposlar, büyük şehirler (Papanın hakemi olan) Etienne Langton’un başkanlığı altında birleştiler. (Herkes de, Papa’nın âşığı cuk oturdu sanacak derken.) Uzun müzakerelerden sonra 15 Haziran 1215 günü Runnymede ovasında, İngilizlere büyük Hürriyetler Kartası (Magna Karta) bağışlandı.: Tarihin en büyük eylemlerinden biri olan bu akt: Bir yandan Kral, öte yandan büyük Baronlarla Kilise ve Büyükşehir mümessilleri arasında yapılan bir barış andlaşmasıdır. Kişi (ferd) hürriyetlerini ve nizamlı adalet idaresini garantiliyor, maliye işlerinde kralın haklarını sınırlandırıyordu. Kral, bir şûrâ halinde toplanmış Prâlat’larla Beğlerin tasvibini almak zorundaydı. Bu şûrâ, Parlâmentonun aslı oldu. Daha imzalar atılıp, parşömenler mühürlenir mühürlenmez, güreş yeniden başladı. (Kilise ile Krallık oynamış, Britanyalılar parsayı toplamışlardı: Antika medeniyetin ruh’u habisi bu kündeye gelir miydi?) Jan para ve asker buldu. Papa, (Kralı Kilisenin ağı içine sokmak üzere) kralı Karta’ya riayet etmek için verdiği yeminden muaf tuttu. Kral düşmanlarını Londra’ya sıkıştırdı ve Kuzey’e bir sefer açtı; ama (alangle kündeyle) hemen hemen ansızın öldü. 1216 Ekim günü, kimilerince şeftaliyle bira içmekten, kimilerince de kıskanç bir keşiş tarafından zehirlenerek öbür dünyaya göçtü." (HGdP., 206/2)
        Britanya ahalisi böylesine tekin değildi. Onun eline geçirdiği Hürriyet Kartasını, Papa veya Kral, ne yalnız başlarına, ne elele vererek bir daha kopartıp geri alamıyorlardı. Bir "meçhûl" ok veya şeftali, müstebidi, olmamışa çeviriveriyordu! Toplum, köleliği tutmadıkça, resmî din de tutunamazdı. Onun için, İngiltere’de Papa’nın Katolikliği halkı kullaştırmak isteyince, karşısında Protestanlığı buldu; Protestânlık, zamanla beylerin ve Krallığın yardakçısı olunca, karşısında halktan gelme tarikatleri, püritenliği buldu. Hürriyet'de ne kelime, denecek, hürriyet ekonomik gelişmeyi, tekniği yaratır mı? Evet yarattı. İnsanı robot yapan medeniyet kulluğu, her türlü büyük keşifleri öldürmüş, çünkü zekâyı da köleleştirmişti. İngiltere’de hür düşünce köleleşmemişti. Magna Karta’nın ilân edildiğinde henüz beş yaşında olan, sonra Oxford fransisken papazlığına girecek olan Roger Bacon (1210-1293) Yeryüzünün yalnız İngiliz bölgesinde şöyle bağırmıştı: "Aristotalis’in bütün kitaplarını yakardım; çünkü onları incelemek zaman kaybından başka bir sonuca götürmüyor, yanlış üstüne yanlış doğuruyor ve cehaleti arttırmaktan başka bir şey yapmıyor!" Bu sesleniş, bütün Avrupa’yı kaskatı yapmış Skolastiğin, antika medeniyet formüllerinin bir anda yakılmasıydı. O İngiliz "din adamı": "Cehaletin şu dört başını itham ediyordu: Otoriteye saygı göstermeyi, örf ve âdete saygı göstermeyi, cahil kalabalıkların kanaatlerine önem vermeyi ve kendisini eğitim görmeye bırakmayan gururlu içgüdülerimizi... Bu dört başlı düşmanın üstesinden gelelim, önümüzde bütün bir dünya açılır." (H. G. W.: Ess. de I’Hist. Üniv., s. 374)
        Teknik keşif nerede mi? Magna Karta’dan bugüne dek yapılmış bütün büyük icatları, Roger Bacon gözleriyle görmüşçe, 800 yıl önce Buharlı gemiyi, otomobili, uçağı haber veriyordu:
        "Kürekçisi bulunmayan gemicilik makineleri olacak, öyle ırmaklara ve Büyük Okyanusa adapte olmuş bir tek kişinin güttüğü büyük gemiler, (kürekçi) insanlarla doluymuşçasından daha büyük bir çabuklukla ilerleyeceklerdir. Onun gibi, hiçbir çeki hayvanının yardımı olmaksızın hareket edebilecek arabalar, cum impetu instimoebili, tıpkı kadim insanların üzerinde dövüştüklerini sandığımız oraklarla mücehhez savaş arabaları gibi sürüleceklerdir. Uçan makineler de mümkün olan şeyler düzeni içindedir; öyle ki, insan bunların ortasına oturabilecek yapma kanatlar, bütün hızıyla uçan bir kuşun kanatları gibi havayı dövecektir."
        Zekâ, teknikten önce kanatlanmış, uçuyordu. Tesadüf değildi. Görüş, Kristof Kolomb’un yelkenli gemiyle Okyanus’a açılışından 200 yıl önce yazılmıştı. "İnsanlar çözümleyebilecekleri problemleri önlerine koyarlar"dı. Zekâ: Kapıkulluğundan toplum ölçüsünde kurtuldu mu, kişi; yaratıyordu. Bu, İngiliz papasının insanüstülüğünü değil, İngiliz toplumunun Antika Tefeci-Bezirgân medeniyeti firavunluğuna düşmediğini ispat ediyordu. İnsan yığını, medeniyeti ona köle ve kul olmadan benimsemişti. Medeniyet insanlığı değil, insanlık medeniyeti İngiltere’de yakalamıştı. Ondan sonra, artık her gelişme, İngiltere’de bu metodu üstün getirecekti. Şayak sanayii, gerici baskısıyla Hollanda’dan kaçırılacak, hürce insan İngiltere’sinde Kapitalizme yükselecekti. Demokrasi, Firavunluğun maskesi olmadı mı, kapitalizmin ebesi olacaktı. "Sosyal Devrimler" çağı ana karnında ölmeyecek, ilkel sosyalizm ebesi elinde "Düşük" olmaktan kurtulacak, doğacaktı.
 
 
 FRANSIZ - İNGİLİZ GELİŞİM ZITLIKLARI
 
 
        Tarihçi Duruy, olayları incelerken iki yerde, Ortaçağ sonu Fransa’sı ile İngiltere’sinde birbiriyle taban tabana zıt sonuçlar veren aynı sebepleri biraz da şaşarak anar:
        I- 100 YlL SAVAŞINDAN ÖNCE: "Millî hayatımızın (Fransada burjuva gelişiminin) ilk günlerinde, zalim baskıyı yapan şey, başı taçlı Ile de France’ın küçük Beyi değil, derebeylikti. Mazlumlar, Kral ile halk, Derebeyliğe karşı birleştiler ve muharebeyi güden şef, zaferin bütün kârlarını kendisine alıkoydu; öylesine ki, genel hürriyetler yerine, elimize Kralın mutlak otoritesi geçti. Sonra, Krala karşı asillerle Vilain’lerin ortaklaşa boyun eğişi içinde yitirilmişken bulunan eşitlik duygusu geçti." (D.Hist.etc., 303) (İngiltere’de bunun zıddı oldu.)
        II- 100 YlL SAVAŞINDAN SONRA: "Fransa’nın üzerine bunca belâları (ve müstebitliği) yığan da, İngiltere’nin (krallarını muzaffer oldukları zaman bile, Kara Avrupası’na açtıkları seferler için gerekli parayı ve insanı elde etmek üzere Parlamento önüne çıkmaya zorlayan tabiiyet dolayısıyla) Kamu hürriyetlerini sağlamlaştıran da, hep şu Yüzyıl savaşı oldu. Demek o devre süresince dahi iki ulus, gene girmiş bulunduklarını gördüğümüz başka başka yollar da yürümüş oldular; Fransa’nın yıkıntıları ortasında krallık mutlak iktidarını bulmaya gidecekti; İngiltere kralları ise, Crecy, Poitier zaferlerine rağmen, memleket mümessillerinin kanunlarına boyun eğmeye alışmışlardı." (Keza, 319)
        Her şey ona göre oldu. Din de, dünya da Fransa ile İngiltere’de birbirine zıd gitti. Kara Avrupası’nda tarikatlar ya Albijuvalarınki gibi kanla boğuldu, yahut Templier ve Teuton’lar gibi bezirgân vurgunculuğu yaptıkları zaman bile, din ve dünya derebeylerinin kumpası ile yağma ve tahrip edildiler. İngiltere’de John Wiclef (1320-1384), Oxford Üniversitesi fizik, mantık, felsefe hocalığından sonra, Yüzyıl Savaşı bahanesiyle hem krallığa hem Papalığa karşı savaş açtı. Papalığa her yıl verilen 1000 gümüş liralık haracın, Krala verilen vergiden beş kat fazla olduğuna çattı. Devletin, hizmeti gereğince, Kilise mallarına elkoyma hakkını savundu. "Mademki insanın her varı Allah’ındır, din adamlarının malları da herkesin olmalıdır" diyordu. Fransa’da, böylesinin kellesi uçurulurdu. İngiltere’de de "Din adamları tarafından azgınca takibata uğratıldı; ancak Saray’ın, Üniversite’nin ve şehirlerin araya girmesi Wiclef’i kurtardı". Kamçıcılar (Flagellants) tarikatı 9’uncu yüzyılda İtalya’da doğmuştu. Bunlar, bizim Acemler gibi kayışlar ve sığır saplarıyla sokaklarda dövünüp, dünya batmadan günahlarından sıyrılmaya çalışıyorlardı. 13 ve 14’üncü yüzyıllarda akım, bütün Almanya’ya, Fransa’ya, Hollânda’ya, Alsas Loren’e yayıldı. İngiltere’de başka kılığa girdi. Lollard’lar, bizim goygoycular biçiminde görünüyorlardı (Lollen: cenaze şarkısı söylemekten geliyordu). Sanayi ve ticaretin pek çabuk geliştiği Felemenk, Flandre ve Brabant ülkelerinde yün dokumacıları, özel evlerde Komunalar kurarak yaşıyorlardı. Baskınlara uğrayınca, şayak sanayiini de yanlarına alarak, İngiltere’nin Norfolk Kontluğu’na, tarikatleriyle birlikte göçtüler. Orada bégard (To beg: Sadaka istemek’ten) "Dilenci kardeşler" adını aldılar. Ama, bunlar hiç de Doğu’nun sadaka dilencilerine benzemediler. "Yoksul kardeşler" içinden "Fakir papaslar" çıktı. İngiltere’nin dört bir yanına: Hristiyanlığın ilk günlerinde olduğu gibi din ve dünya mallarının herkes için ortak olması, din adamlarının, ne öşür (dime), ne aidat toplamalarını yaydılar.1395 yılı Parlamentoya verdikleri dilekçe ile, Kilisede reform, papaz malların ve bekârlığın kaldırılmasını istediler. İngiltere ile bütün geri kalan dünya (Fransa, Kara Avrupası) arasında bambaşka birer hava estiriyorlardı.
        Niçin bu tersinelik? Fransa (ve Karaavrupası) Roma medeniyetiyle Doğu insanının Tefeci-Bezirgân batağına gömülebilmişti. Fransa’da, taşıma suyla değirmen döndürülmek isteniyordu: Bizim Abdülhamid’in örnek aldığı "Meclis’i Mebusan" taklitleri, tepeden inme metotlarla İngiltere’dekine benzetilmeye kalkışılmıştı. Oysa, İngiliz örneğinin sarkıtacağı ip ele geçmedikçe, içine düşülen Kulluk kuyusunun derinliğinden çıkılamayacaktı. Britanya adasının güneyinde bir avuç insan, 6 bin yıl önce Fırat, Dicle deltasındaki bir avuç insan gibi yeni bir çığır açmışlardı. Çünkü, orada Tefeci-Bezirgan gelişim birdenbire ilkel Sosyalist toplum gelenekleri ortasında belirmişti. Barbar gelenekli hür insan, Toplum problemlerini insan eliyle çözmenin olamayacağını kabul etmedi. Herşeyin çaresi, insanı unutmadan arandı. O zaman din de toplumcullaştı:
        "Başka her yerden çok İngiltere’de Katolik Kilisesi, fâtihlerle yenilenlerin arasına, yenilenlerden yana çıkarak karışmıştı; (Çünkü orada; yenilen de, yenen de hür, eşit, yiğit, doğru insan yetiştirmiş Sosyalist Toplumdandı HK.) zâlim Norman’a karşı mazlum Sakson’u tutmuştu. Bazı rahip adları, milletin gönlünde hem dinî, hem yurtseverce bir anı olarak nakşedilmişti. Sonraları (Bezirgân münasebetler ve sınıflaşma kuvvetlendikçe HK.) İngiliz kilisesini satılıklık, parayla satın alınma kapladı. Geri kalan Avrupa’da olduğu gibi, İngiltere’de de rahipler, dünya çıkarlarına, tamahkârlık ve egemenlik ruhuna ve en sonunda tembelliğin yoldaşı olan kargaşalıklara aşırıca ilgi gösterdikleri için suçlandırılırlar: (Başka yerde olduğunun tersine, Britanya halkı Din perdeli oyuna gelmeyecek kadar Barbar gelenekliydi HK.) Katolik papazlığı Ortaçağda ilerlemenin başına geçtikten sonra, şimdi çok geride kalmıştı: Örneğin, vaktiyle serflerin sayılarını azaltmaya yardım etmişken, Fransa’da olduğu gibi, İngiltere’de de, en son serfler bu yol rahiplerin elinde kalmıştı. Kötüye kullanımların ve rezaletlerin ırak anıları, İngiliz ulusunun kalbinde Katolik Kilisesine karşı kökleşmiş bulunan o daima işlek ve keskin hıncı izaha yetmedi; şurası da düşünülmeliydi: Reformasyondan beri İngiltere’de hür kurumların en azgın düşmanları hep katoliktiler. Böylece, katolikliğe karşı her protestanda bulunması tabiî görülen antipatiler yurttaşın vatanseverlik kinleriyle alevlendi. (Klasik Tarih: Toplum olaylarını "Din" yahut "Vatanseverlik" gibi tekerlek lâflarla, "İzah" ettiğini sanıyor. HK.)
        "Ama İngiliz protestanlığının göğsü içinde de, daha başlangıçtan beri krallığa uğursuzluk getirecek derin fikir ayrılıkları çıktı. (Barbar geleneğini külâh değiştirmek aldatamıyordu: Ha katolik fesi, ha protestan şapkası... insanı unutturmaya başladığı gün, barbar, külâhları değişiveriyordu HK.) Henry VIII, yalnız papaya karşı beslediği şahsî içerleyişlerine kapılmamıştı; işin içinde onun papazlara ait malları bereketli bir av sayan tamahkârlığının çıkarları da vardı. Kendisini millî kilisenin şefi ilân ederken, şu doğma’ya (nassa) dokunur gibiydi: Anglikan kilisesi, başlangıçta Papasız bir katolik kilisesi idi; yapılan sadece Papanın yerine Kralı geçirmekti; bu becayiş halk için son derece daha tehlikeliydi; çünkü her insanı, maddesi ve ruhu ile kralın yararına kıskıvrak yakalamış bulunan siyasi iktidar da, vicdanlar üzerine otorite kurmak da aynı elde toplanmış bulunuyordu. Fakat bütünüyle müstebitliğin çıkarına yarayan bu reformun yanıbaşında, Papanın otoritesine karşı takınılan, bağımsızlığa epey benzeyen ve Fransa’da kralcıların alaylıca "Anglikan Kilisesinin hürriyetleri" adını verdikleri şu kralcı protestanlığın yanıbaşında, halkın protestanlığı yükseliyor ve büyüyordu."
        "Daha önceleri İskoçya’da (daha barbar bölgede HK.) mutlak iktidar sahibi olan calvinisme, hemen İngiltere’nin içine işledi. Kilisenin göbeğine demokrasiyi soktu; ne Kralın, ne Piskoposların din otoritesini tanıyordu; nassaların tâ içlerinde de ciddi değişiklikler yapıyordu. Rahipler Meclisinde (Presbytere) herkes eşitti; Presbyter’ciler adı bundan geliyordu. Özelliği böyle belirtilen Kalvinistlere ve onların yanıbaşlarında yükselen öteki protestan tarikatlarına genel olarak puritain (tasfiyeci) adı verildi. Henry VIII, böyle çeşitli tarikatlerin yükseldiğini görünce, (Türkiye’de Köy Enstitülerini kuranlar gibi HK.) hepsini "sapıklar" diye koğuşturdu. (Halkı uyarmak değil, kapıkulu yetiştirmek isteyen iktidar HK.) Katolikleri asıyordu; ama Püritenler’i diri diri ateşte yakıyordu... Püriten, uğradığı işkencelere karşı yiğitçe tahammül göstermekle uyandırdığı genel ilgiden başka, (halk gibi) hür ve fakir kalıyordu... Piskoposlar artık, Kralın hoşuna gitmek için birbirlerini kıskanan memurlardan başka bir şey değillerdi ve o parayla satın alınmış nüfuz, kendisi gibi düşünmeyenlere karşı baskı ve işkence yapmaktan başka bir işe yaramıyordu. Böylece (resmî din adamları) krallıkla sıkı fıkı bağlı kalarak krallığı da halkın itibarından düşürdüler ve krallığın yaptığı yanlışları üzerlerine aldılar. Krallıkla birlikte yaşayıp, birlikte düşeceklerdi." (E. Despois: Révol. D’Angleterre, s. 8-14)
        İngiltere’de Modern Kapitalist devrimi, o püritenler yapacaklardı.
 
 
 İNGİLİZ DEVRİMİNDEN AZ ÖNCESİ
 
 
        Tefeci-Bezirgân münasebetleri, bu şartlar altında İngiltere’de hiç mi müstebit yetiştiremedi? Elbet yetiştirdi. Ama dizginler milletin elinden hiç bir vakit Firavunların antika Devletçiliği eline geçirtilmedi. Bütün bir millet, müstebit Doğu’daki kadar paçavraya, kapıkulluğuna çevrilmedikçe, onu güdenler satın alınamazdı.
        "Jaques I, Komşu krallar gibi, Elisabeth’in baskı altında tuttuğu hürriyeti tedip edebileceğini sandı. İlâhiyatçıları ve dalkavukları ona, "kaadır’ı mutlak olmak, krallığın şânındandır" diyorlardı. Avam kamaralarını püritenler idare ediyorlardı. (Hristiyanlığı Roma Kilisesinin bâtıl inançlarından temizledikleri için onlara temizlikçi, Tasfiyeci, Püriten deniliyordu) Hürriyetin kendisine çok şey borçlu olduğu bu tarikat, ondan önceki meclislerde görülmedik bir cesaretle canlandı ve halkın haklarını talep etmekle, ruhlara elverişli "cumhuriyet hükûmeti" fikrini ekti." (Jeudy-Dugour: Histoire de Cromwell, s. 4. Paris,1872).
        Jaques, Whithall’da topladığı Lordlar ve Avam kamaralarına, tıpkı Nabohodonozor gibi şöyle konuştu:
        "Kralın selâhiyetleri Tanrının iktidarına benzer; canı isterse yaratan dilerse yok eden Allah gibi Krallar da isterse ölüm, dilerse hayat verirler; herkesi yargılamak Kralın hakkıdırl Hiç bir vakit kimse Kralı yargılayamaz. (Smolett: Histoire D’Angleterre’den)
        Allahın hangi sosyal kökten çıktığını açıklayan bu Firavunlaşma önünde "Avam Kamarası, 1604’ten beri Sarayın gaspetmiş olduğu yetkiyi; Kralın hoşuna gitmeyen Meclis üyesi yerine yenisini geçirme selâhiyetini kaldırdı." "Jaques, kendi otoritesine dayanarak, çeşitli kanunlar çıkardı. Avam Kamarası, halkın hukukunu Kralın gaspetmesine karşı içerleyişini açıkladı ve iki Bill (kanun) çıkardı: Birisi Jaques’in keyfî işlemlerini, ötekisi Kralın mallar üzerinden aldığı rüsumları kaldırıyordu. Yüksek Kamara Kralı savunarak Bill’i reddetti. Gösterdiği celâdetle Kralı şoke eden Parlamentoyu Kral dağıttı; ama ondan sonra gelen Parlamentoyu daha yatkın bulmadı. O da Kraldan, halkın ödediği paranın hesabını istedi. O da dağıtıldı, onun da üyeleri zindanlara atıldı." (J-D: keza, 5).
        Daha sonra gelen Meclisin ilk zaaflarından kabadayılığı artan Kral, kendisine kafa tutan 5 kişiyi; Cook, Philips, Selden, Plm ve Mallery’yi hapse attı. O zaman Meclis gene direndi. Jaques: "Parlamentoya verilmiş imtiyazların, kral ataları tarafından dileyerek yapılmış bir ihsan’ı şâhâne (concession) olduğu karşılığını verdi. Avam Kamarası dolaylı yoldan halkın egemen olduğunu hatırlattı. Bunun üzerine Kral Parlamentoyu dağıttı, kafa tutan üyelerine eziyet etti, üst üste bildirilerle kamu işleri üzerine nutuk atmaları yasak etti ve basın hürriyetini kaldırdı." (Keza 7). Ama 3 yıl geçmeden Parlamentoyu yeniden toplamak zorunda kaldı: "Ruhlar köpürmüş... Herşey halkın lehinde bir ihtilâlin patlayacağını haber veriyordu." Jaques, baktı ki olmayacak, Komünler (Avam) önünde geriledi. Kamara şu maddeyi ilân etti: "Her yurttaş kendi eylemlerine kendisi sahip olmakta hürdür; yeter ki, başkasına zarar vermesin; o sınırsız yurttaşlık hakkını kanunlardan başka hiç bir otorite köstekleyemez." Tarihçi: "Kamu ruhu, dev adımlarıyla hürriyete doğru yürüyordu." (Keza, 8) diyor. Doğrusu, Hürriyet barbar sosyalizmden beri bir türlü geriletilemiyordu; yoksa hürriyet yeni bir şey değildi. "Yeni" olan şey Firavunlaşmak isteyen Kralın hürriyeti kısıtlama zorbalığı idi. Halk, İlkel Sosyalizmden beri alışmış ve bir türlü unutamamış bulunduğu Anayasa ile Bağımsız Hâkim’i arıyordu. "Hükûmet için öne sürülen akıl ve hikmete uygun fikirler, genel olarak püritenlerin yayınladıkları bir çok polemik ve dinî eserlerin meyvası idi (diye, işi protestanlığa bağlamak istiyor, Tarihçi. Aynı Protestanlığın Fransa’da nasıl ve niçin Saint Bartelemy katliâmına uğradığı halde, İngiltere’de nasıl halk gücü olduğunu unutuyor. HK) Cour’un bu hoşnutsuz Partisi (Püritenlik), en yüksek medenî hürriyet prensiplerini öğretiyor ve "dinin yarısı halkın hukukundan ibarettir!" kanısını uyandırıyordu... Püritenler, üç dört tarikate bölünüyorlardı; ama müstebitliğe karşı hınç duymakta hepsi birliktiler." "Opervco+halk dostlarınca" güdülen Komünler (Avam Kamaraları), başka Parlamentoların kabul etmiş bulundukları plânı takib etmeye karar verdi; (Parasızlık yüzünden) hazır Kral kendilerine muhtaç iken bunu fırsat bilip Kralın vaktiyle gaspettiği hakların geri alınmasını kararlaştırdı." (Keza, 8, 9)
        Bu durum karşısında krallık, ezelî şark zorbalarının bütün marifetlerini İngiltere halkına karşı birer birer denedi.
        I- ADAM SATIN ALMAK: Para ihtiyacıyla sıkışan Kral, meşhur usulle "Mecburî istikraz" topladı. (O parayla, gönderdiği donanma) "Cadix limanında zengin yüklü tüccar gemilerini vuramayınca yeniden Parlementoya başvurmak zorunda kaldı. Krallar, zorla kumanda edemedikleri vakit, çıkarla adam kandırmaya başvururlar. Kral (milletvekillerinden muhalif elebaşısı) Cook, Philips, Venthworth ve Seymour’u; yeniden seçilmesinler diye, başka başka Kontluklara sherif tayin etti. Ama aynı ruhla canlanmış daha nice yurttaşlar ortaya çıkmakta gecikmediler ve bu ikinci Parlamento, birincisi gibi bükülmez kaldı." (Keza, 9).
        II - HAPSE ATMAK: "Buckingham’a (Saraya) karşı itham kararını kaleme almak üzere Komünlerce görevlendirilen Dudley, Diggs ve John Eliot’u zindana attı. Ama Komünler, zedelenen imtiyazları onarılıncaya kadar, hiç bir işe bakmamaya yemin edince, bu haklı direnmenin sonuçlarından ürken (Bizde Menderes bile ürkmemişti! HK.) Charles bu üyeleri serbest bırakıp, Parlamentonun dağılmış bulunduğunu ilân etti." (Keza,10).
        III - FERMANLA VERGİ ALMAK: "Meclisin dağıtılması para getirmediğinden Kral, Ödünç (İstikraz) adıyla bir mecburî vergi koydu. Bu haracı Asalet ödemedi, Londra ödemedi, bütün krallık içindeki özel kişilerin büyük kısmı da ödemedi. En ateşli davrananlar demire vuruldu. Aralarından beş kişi, haklarında tutukluluk kararı imzalayanlar aleyhine dâvâ açmak cesaretini gösterdiler... Bütün millet tutuklulardan yana çıktı." (Keza, 10). Şarkta, şikayetçi bodrumda dayak yer ve millet "Oh olsun" der.
        IV - KRALIN ALLAH’TAN ÜSTÜNLÜĞÜ: "Bütün İmparatorluğun içerlerine vâizler gönderildi: Hükûmdara körü körüne itaat edilmesi tartışılıyordu. Bu vaizlerden Sibithrope adında birisi kürsüde şunları söyledi: "Tebasından birine Allah’ın, Tabiatın ve Milletin kanunlarına aykırı emir de verse, Krala itaat etmeyen her uyruklu cezaya müstehak olur." Manwaring adında bir başkası şu vaizi yaptı: "Kral kanunlara itaat mecburiyetinde değildir; ama bütün uyrukluların, şartsız kayıtsız, Krala itaat etmek boyunlarının borcudur, yoksa ebediyen lânetlenirler." Bu vaizler bütün şehirlere dağıtıldı ve halkın tuttuğu erdemli din ulusu Contorbery Başpiskoposu, bu vaizleri tasvip etmediği için Londra’dan sürüldü." (Keza, 11) Şarkta, "Ülül’emr’in buyrultusu Barbar gelenekleri tükenmiş toplumlarda ilk mührü şerifini basan din uluları olur, basmayan boğdurulur."
        V - ORDU BASKISI: "Mutsuz İspanya seferinden dönen ordu, Kanunun emri üzere kamu yerlerinde barındıralacağına, konak konak özel kişilerin evlerine yerleştirildi. Charles bu orduya verilmek üzere keyfi para toplattı; fakat askerin plâçkacılıkları ve kötü davranışları, (halkın yılgınlığını değil HK.) hoşnutsuzluğu arttırdı. (Keza, II)
        VI - İÇ SIKINTIYA DIŞ MACERA: Milletin dikkatini saçma dış oyunlarla oyalamak için, Fransa ile kapışıldı. Şarkta olsa herkes yalnız Dış tehlike uğruna ateş kesilir. İngiltere’de asker harbetmeyiverirdi. "Re adasındaki ufacık bir kaleye saldırışta (Anadolu’daki Yunan ordusu gibi) İngiliz ordusunun üçte ikisi sap gibi biçildi... Charles, yakın bir dış tehlikenin milleti kendi çevresinde toplayacağını umuyordu. Çağırdığı Parlamento, krallık otoritesini hiçe sayarak, milletin haklarını gerçekleştirmekte, halkın kendisine karşı beslediği övünçlü umutları boşa çıkartmadı." (Keza,12)
        Antika kapıkulluğuna alışık Tefeci-Bezirgân artığı ülkelerde pek geçer akça olan bütün bu inceli kalınlı kurnazlıklara, barbar demokrasisinin gelenek ve görenekleri sayesinde gerçekçiliğini yitirmemiş İngiliz milleti mangır vermedi. Kendileri sherif yapılıp Kontluklara uzaklaştırılmış bulunanlar da kayrıldıkları için dut yemiş bülbüle dönmediler. Yeni Meclise, bıçakları hakkına girip Krala, "kimin evini soruyorsun" gibilerden ateş püskürdüler. Ve millet dâvası tartışıldığı için "Dış tehlike" umacısıyla kimse ürkütülemediği gibi, İngiliz vatanı da batmadı. Tersine, bütün vatanların üstüne çıktı. Çünkü kontluk peşinde kullaşmayan sahici milletvekilleri, konularını iyi biliyorlardı. "Kralın meşhur krallık oturumunda, XVI’ncı Loui’ninkine benzer bir dille verdiği ilk söylev, onları daha gururlu ve daha cesur davranmaya götürdü. Bütün ağızlardan "Hürriyet" çığlıkları koptu. Seymour, şöyle haykırdı:
        "Biz, buraya halkın vekili olarak, halkı ızdıraplarından kurtarmak için gelmiş bulunuyoruz ve bunu korkusuzca yapmaya mecburuz... Cumhuriyete yararlı olabilecek bir fedakârlık bunu emrediyorsa, mallarını ve canını yitirmeye hazır bulunmamak, iyi yurttaş olmak sayılamaz. İnsanın kendi dileği ve hürriyetine rağmen, devletin kanunlarına rağmen elindeki malını kaptırması köle olması demektir... Bu ne demek oluyormuş! Kendimizi sınırsız, imdatsız, çaresiz bir cezaevinde bırakmak, ha! Eğer bu duruma kanun deniyorsa, daha hürriyet diye ne lâf edip duruyoruz? Yok, Anayasa diye, serbestlikler, hürriyetler diye bunca tartışma yapıp niye çene yoruyoruz? Bir insanın şâyet kişi hürriyeti kendi elinde değilse, kendisinin denecek başka nesi kalır!" (Keza,13)
        İşte kapıkulluğuna boğulmamış, insanı unutmamış olan İngiliz bu idi. Bugünkü İngiltere’yi o insanlar kurdular; köle ruhlu, ciğeri beş paraya satılık dalkavuklar değil.
 
 
 İNGİLİZ DEVRİMİNDEN AZ SONRASI
 
 
        Püritenlerin yarattıkları İngiliz Ulu devrimi zafer kazanamamazlık edemezdi. Yalnız, İngiliz halkının güreşi oracıkta bitmedi; başladı. Kral kellesi uçuran Devrim kahramanı Cromwell, belki kendi isterik bilinci dışında, zaferi bütün İngiltere halkına değil, belirli bir sosyal sınıfa mal etmekte mistik ruhunu Allahlaştırmayı aradı. İktidara gelir gelmez, sınıfını en iyi temsil eden meczup kalleşliği ile, Millet meclisini sindirmeye aktörce girişti. Direnme görünce: "Parlamentoya gitti, ve Ordunun dileğini hiç mırıldanmadan boyun eğilmesini istedi. Parlamento dayandı. O zaman, eline aldığı cep saatini yere çalarak paramparça eden Cromwell şöyle dedi: "Sizi, bu saat gibi kıracağım!" (Keza, 94) Meclisi 300 askerle bastı. Üyeleri kovalarken, her birine bir belden aşağı kulp taktı. "Sen kız peşinde koşansın!", "Sen zina işleyensin!", "Sen obur bir sarhoşsun!", "Sen bir hırsızsın!". Söz almak isteyen kimisine: "Şuna da bak hele şuna! Sizin yâvelerinize son veriyorum!" "Utanın da çekilin artık! Yerlerinizi namuslu adamlara bırakın, size bildiriyorum: Siz artık bir Parlamento değilsiniz. Allah sizin hesabınızı gördü!" Eseri için başka âletler seçti. Milletvekillerinden birisi, selâm vermeksizin önünden geçiyordu; adamın şapkasını başından kapıp çiğnerken şöyle dedi: "Ordunun Başkumandanına saygı göstermeyi öğreniniz!" (Keza. 96 - 97).
        Millet, bir an için bu komedyayı anlayamadı. Bağımsızlar, milienaire’ler, din sitemine aldırmayanlar kandırılmak istendi. "Ama Cromwell’in hakiki niyetlerine daha uzun süre aldanılmayacaktı; o, egemenliği halkın eline teslim edeceğine, Tanrının kendisine bağışladığını farz etti." (Keza, 98).
        Çok yaman numaracı idi. "Bir presbyterien kiliseleri delege heyeti bekleme odasında onu görmek istiyordu; kapıcı gelip kendilerine şunu bildirdi: "Cromwell diyor ki, deyin onlara, ben itikâfa çekildim ve Efendimizi arıyorum." Koyu dindarlar dua ederken bu deyimi kullanırlardı. Din bakanlarını böylece atlattığı vakit Cromwell sır ortaklarına aynen şöyle dedi: "Bu ayaktakımı hırbolar da, bizim efendimizi aradığımıza inanıyorlar, bizse tirbuşondan başka bir şeyi aramıyoruz." (Keza,107). Kralın müstebitlik suçu yeterken Cromwell onu işlemediği uçkur peşkir cinayetleri ile lekelemeye kalktığı için tarihçi "İftiraya ne lüzum vardı?" diyor. Vardı; çünkü o "Kendisi müstebit olmak için istibdadı istemezdi". Çalınan malın üstüne oturmak için, hırsızı yakalamış bir sınıfın mümessiliydi. Kral gibi üst üste: "Uslu Meclis", "Ismarlama Meclis", "Patentli Meclis"leri topladı, dağıttı. Bir yanda halka vergi korken, ötede İçki Yasağı ile zavallı püritenleri gıdıkladı... Kral olmayı gözü kesemeyince "Protecteur" sıfatıyla Allahlaştı. Bu sahte "Protecteur" (Hâmi, Koruyucu), burjuvaları korumak için: "Populaca (ayaktakımı) diye kötüleyici adla çağırılan yurttaşlar bölüğünü, kredi nüfuzu, parayla adam satın alma yollarından Meclis dışı bıraktı; çünkü o gibilerin altını yok, yalnız erdemlikleri ve yorgunlukları vardı; her seçmenin toprak fonu olarak en az 200 sterlini (10 bin lira varı) bulunmasını istedi." (Keza) .
        Oysa, "İngiltere Hükûmdarlığının Komünler Kamarasının Kararı" şöyle demişti: "Kral ofisinin kaldırılmasıyla, bu Millete, kendi doğru ve kadim hukukunu yeniden bulması için ve bütün krallığı temsil eden bir heyet ve zaman zaman toplantıya çağırılıp üyeleri bu maksatla halkça seçilmiş Meclisler tarafından idare edilmek üzere, bu kararla (allah nasip ederse) mutlu bir araç verildi, bu böyle bilinsin… "Milletin doğru kadim hukuku" kandaş Anayasasının hür ve eşit insan haklarıydı. Millet, oraya kadim hukuka dönüldüğü söylenerek ancak aldatılabiliyordu. Bu da bir ileri adımdı. Fakat ondan sonra daha ne kadar çok uzun gerçek demokrasi yolu kaldığı besbelliydi. İngiliz milleti de bunu çabuk anladı. Kapitalist Devrimin "Tirbuşon" kafalı kahramanı kendi yarattığı suikastler ve zılgıtlar ortasında bunaldı. "Böylece üzüntünün, vicdan azaplarının ve korkunun zehiriyle tükenen Cromwel, sinsi bir ateşe tutuldu, ateş üç günde bir gelirken, sekiz gün sonra, tehlikeli ârazlar gösterdi. Ölüm fikri ruhunu sarstı. Ve bulaşmış bulunduğu bütün cinayetleri kafasına yeniden çizerken, öbür dünyadaki varlığından şüpheye düşmüş göründü. Kendisini evhamlandıran vicdanındaki müthiş sesi boğmak için bakanlarından Goldwin’e, allahın seçkin kullarına azap çekme tehlikesi var mıdır, diye sordu. Goldwin: "- Elbet yoktur" karşılığını verince, Cromwell: "-Demek, korkacak hiç bir şey yok, dedi, çünkü vaktiyle tanrı lütfuna uğramış bulunduğumdan eminim." (Keza,162). Hekimleriyle de şöyle konuştu: "Ben bu hastalıktan ölmeyeceğim... Mesleğinizde çok becerikli olabilirsiniz. Ama tabiat bütün hekimlerin üstündedir ve Allah da tabiatın üstündedir." (Keza,163)
        Ödlek ve kaypak Cromwell’i bir "Meçhul" ok vurmamıştı; bir "Biralı şeftali" atıştırıp atıştırmadığını Tarih yazmıyor. Elde bir belge var. En yakın arkadaşı Albay Sexby (Willam Allen takma adıyla), Cromwell’e armağan ettiği ve o zaman pek elden ele dolaşan: "Öldürmek cinayet değildir" adlı kitapçığında İngiliz "humoure" u ile şunları söylüyordu:
        "Halk için ölmek şerefi, tam zât’ı alilerine yaraşır ve bu belki sizin için hayatının son anlarında dünyayı bırakıp gitmekle âleme ne kadar kıvanç vereceğinizi göstereceğinden, dille tarif edilmez bir teselli olur. Ancak o zamandır ki Efendimiz, gaspetmiş olduğunuz ünvan hakkıyla sizin olacaktır, ancak o zaman siz (ölmekle) memleketimizin kurtarıcısı olacaksınız."... "Bir insan, Cumhuriyet kanunlarına boyun eğmeyip de, kendisini kanunlar üstüne çıkardı mıydı artık onun bir cemaat üyesine gösterilecek himayeyi görmesi akla sığamaz; onun, resmen tanımadığı kanunlardan bir savunç sağlaması da doğru olamaz. Bütün bu sebeplerle, o insan artık başkalarıyla hiç bir vakit arkadaşlık etmeyen ve kendi gücünden başka savunması bulunmayan vahşi hayvan yerine konulmalıdır... Doğrusu, büyük kötülüklere dokunacak hiç bir adalet çeşidi yok idiyse ve eğer zâlimler işledikleri cinayetlerinin büyüklüğü yüzünden kendi emniyetlerini sağlamış olurlardıysa o zaman demek, insan nev’inin emniyeti diye hiç bir şey ortada kalmazdı." "Herkesin üzerine silâhla yürüyen kimse, herkesi kendisine karşı silâhlandırmış olur... Tanrının kanunu herkese, gece vakti kapısını kırıp içeriye giren hırsızı öldürmek müsaadesini veriyor. Aynı kanun, beni alaylar ve ordularla çalmaya gelen birisine itaat etmek mecburiyetinde bırakır mı? Sanki, iki üç gemiyle hırsızlık eden korsan olur da, elli gemiyle korsanlık eden amiral mi olurmuş? Ama şâyet hırsızla Protecteur (Koruyucu) arasında bulunan tek fark, avenesinin sayısı ise bâri o sayının belli edilmesini dilerim, tâ ki böylece öğrenmiş oluruz: Hırsız nerede biter ve Beyefendi Hazretleri nerede başlar!"
        Böyle "Barbarca" bir arkadaş yazısını hak etmek bile anlayanı zehirlemeye yetmez mi?
        İngiliz Devrimi, yeryüzünün "Tarihsel Devrimler"i yerine geçen başarılı birinci SOSYAL DEVRİMİ oldu. O devrimle iktidara geçen kapitalizm, derebeylikten bir adım ileri de olsa, kör topal bir siyasi hürriyet de getirmiş olsa, gene insanın insanı sömürüp ezdiği bir Sınıflı Toplumdu. İnsanlık Kapitalizmle de çarpışarak (19uncu yüzyılın birinci çeyreğinde patlak veren ekonomi krizleriyle birlikte) ölüm çanlarını çalan sosyal hastalığına tutuldu. Ancak Kapitalizm, ilâcı içinde bir hastalıktı: Altı bin yıldır yitirilmiş SOSYAL METOT(Sosyal Devrim metodu) keşfedilmişti. Varolan Medeniyeti yıkmadan, zalimleşmiş bir sınıfın TAHAKÜMÜNÜ yıkmak usulü keşfedilmişti. İngiliz işveren sınıfı kendi yarattığı siyasi ve iktisadî buhranlarla işletip sömürdüğü yığınların hayatlarını dayanılmaz duruma getirince, o yığınlar, keşfedilmiş bulunan Sosyal Devrim yolunun geleneğine uymakta atalarında geri kalmadılar. İngiliz sanayii ikide bir işçileri toptan krizle kaldırım üstüne aç biilâç dökmeye başlayınca halk buna katlanmadı. İşveren sınıfı çâreyi, düşük ücretle işçi çalıştırabilmek üzere buğday fiyatlarını dışarıdan ucuz ithâl ederek düşürmekte aradı. Buğdayı pahalı satmak isteyen büyük arazi sahipleriyle (Lortlarla) kapıştı. İşçi sınıfı, bu kayıkçı dövüşüne kanmadı. Gerçi sanayii ile nüfus arttığı halde, toprağın üretici gücü - irat çeken hazıryiyici ağalara haraç ödeme yüzünden - yerinde sayıyordu. Hattâ bu görünüşü mantık alanında sömüren bir papaz, iktisatçı Malthus, okul kitaplarına dek hâlâ matahmış gibi sokulan sözde bir de kanun uydurdu. Toprak ağalarının haracına dokunmamak için insan dölünü kurutmayı bayağı tapşırdı... İngiliz işçi sınıfı bu ince ukalâlıkları dinlemedi. O, bir şeyi pekâlâ görüyordu: İşveren sınıfı iktidara gelmeden önce, çalışanlar bir bolluk arkasından bir kıtlıkla kırılmıyorlardı. Demek, bu işte kapitalizmin bir orostopolluğu vardı: İşveren sınıfı Parlamentoya geçip suyun başını kesti keseli insanlar pahalılık ve işsizlikle aç kalıyorlardı. Herkes insan, herkes hür, yurttaş değil miydi? Madem ki suyun başında, Parlamentoda bir keramet vardı: İşçi sınıfı da Parlamentoya girmeliydi.
        İşverenler, ekmeği ucuzlatmak için gümrükleri azaltıp, serbest mübadele mi istiyorlardı? Evet, İngiliz toprak ağaları (lortlar) gümrük himayesi sayesinde aşırı haraç yememeliydiler. "Libre échange: Serbest Mübâdele" de olsundu; ama yalnız gümrükler değil, şu siyaset suyunun ağalarla beylerce kesilmiş başı olan Parlamentoya işçilerin girmesi de serbest olmalıydı. Yoksa, memleketin kaynağını ağalar mı daha çok sömürecek, işveren beyler mi diye işçileri oy davarı yapmanın âlemi yoktu. Yabancı buğday rekabetini önlemek için, 1815 yılı gümrük himayeleri kanunu çıkarılmıştı. 100 litre buğday 30 franktan pahalı ise memlekete sokulacak, ucuzsa sokulmayacaktı. İngiliz halkı hemen direnme davranışına geçti:
        "Kanun yürürlüğe girince halkın kızgınlığı son haddine vardı. Gürültülü toplantıları zorla dağıtmak gerekti ve kanun, üçüncü okunuşunda kabul edildiği vakit, Avam Kamarasının kendisini de askerlerle korumak icabetti. Bir sınıfa vermek için milletten alan bu hinoğluhince tedbir kaçınılmaz sonuçlarını çarçabuk ortaya çıkardı." (s.10) "Halkın yaşama şartları ağlanacak durumdaydı. Halk, ücretlerin alçak fiyatıyla ekmeğin pahalaşmasından, serbestçe uygulanan kötü kanunlardan, işeli talebinin sık sık gösterdiği inip çıkmalarla ansızın felâket şeklini almasından ıztırap çekiyordu. Siyasî hoşnutsuzluk, zor kullanarak kan içinde ağırca tedip edilen ayaklanmalarla kendini belli etti. Gerçi kanun koyucu halkın sesine aldırmıyordu; çünkü o zaman Parlamentoda temsil edilen halk değil, bir sınıftı." (Mongredien: Histoire du Libre-echange en,. Angleterre, s. 14, İngilizceden: H. Gravez)
        Bütün milletten alınıp bir SINIFA verilmek açık açık sırıtmıştı. O zaman, gene yeryüzünde ilk defa İngiltere’de yeni bir sınıf, Modern işçi sınıfı bu gidişe "Yeter!" demeyi bildi. Derebeylik zamanı İşveren sınıfı nasıl "Hürriyet Kartası" istediyse tıpkı öyle, şimdi de İşçi sınıfı bir çeşit Sosyalist dileği olarak "Halk Kartası" ortaya attı. Onun için, kopan harekete "Chartisme: şartizm" denildi. İngiliz işçilerinin kaleme aldıkları ilk Sosyalist Magna Kartası altı maddecik oldu: 1 - Tek dereceli evrensel seçim, 2 - Gizli oy verme, 3 - Yıllık Parlamento, 4 - Mülkiyet üzerine dayanan seçilebilme cens’ının kaldırılması, 5 - Parlamento üyelerine tazminat ödenmesi, 6 - Seçmen heyetlerinin eşitçe bölünmesi... Görüyoruz: Bu gün Batı Demokrasisi adıyla anılan ana prensiplerin hemen başlıcaları, modern işçi sınıfının ortaya attığı parolalardı.
        "Bu dilekleri savunmak üzere her yanda komiteler yükseldi, gazeteler çıkartıldı. Al, yeşil, ak renkli bir bayrak, şartistlerin ordulaşma işareti oldu. 1839 yılı, Avam Kamarası birmilyondan fazla imza taşıyan bir dilekçeyi reddedince ayaklanmalar patlak verdi; kan aktı. Özellikle Frost ve Jones gibi şartist şefleri vuran idam hükümleri, denizaşırı sürgün cezaları verildi. Tahrikât daha yıllarca sürüp gitmekten geri kalmadı; ancak kanunlar işçi dileklerini kısmen tatmin ettikçe yavaş yavaş yatıştı. Şartist hareketi, İngiliz İşçi Sınıfını kuvvetle tahrik edip onun haklarını bilincine çıkarmasına yardım etti. Şartistlerin safları arasında Robert Owen’ın öğrencileri olan komünistler de bulundu ve şartistler işçi hareketine hizmetlerini bilhassa onlara borçludurlar." (Charles Verque: dictionnire du Socialisme, s. 62, 63, Paris,1911).
        (Engels diyor ki) "Bu şartist gücü, daha 1824 yılı koalisyon (birlikler kurma) hürriyetine karşı olan kanunu kaldırmamakta inat eden Parlamentoyu kaldırmaya mecbur bıraktığı zaman kendini gösterdi. Reform (Seçim) tahrikâtı süresince, işçiler Reform Partisinin radikal (köktenci) kanadını teşkil ediyorlardı. 1832 kanunu, işçileri oy hakkından yoksun ettiği vakit, dileklerini People’s Charter’de (Halk Kartasında) yeniden ele aldılar ve hububat üzerine himaye kanununu kaldırılması için güreşen Büyük Burjuva Partisi’ne muhalif olan, bağımsız şartist Partisi halinde teşkilâtlandılar. Zamanımızın birinci İşçi Partisi bu oldu."
        Böylece, 6 bin yıl kökünden kazınmak istenen ilkel Sosyalizm, İngiltere’de barbar geleneklerinin dayatmasıyla önce Krala karşı Din ve Dünya Beylerinin, sonra işveren sınıfının Hürriyet Kartası biçimine girdi; en sonunda o kanaldan "Halk Kartası" adıyla modern Sosyalizm olarak yeni bir hayat kazandı. Medeniyetin sınıf çatışmalı toplumu, Sosyalizmi Irak’tan önüne katıp tâ Britanya adasına dek kovaladı; orada kimsenin aklına gelmeyen biçimde genel, soyut "Hürriyet" kılığına girerek karşı-saldırıya kalkan Sosyalizm, Çinmâçin ve Hindistan iklimlerine dek kapitalizmin son sınıf çatışmalı toplumunu kovalıyor... Yeryüzünde, Antika Tefeci-Bezirgân medeniyetinin, -içlerine işlese bile- yığınlarının özünü çürütemediği toplumlardan en sonuncusu Kapitalizme geçen İngilizlerinki ise; İngilizler’den sonra, daha uzun süre -Çarlığın bütün medenileştirici baskılarına rağmen- barbar gelenek göreneklerini koruyan en geniş yığınlar Kuzey Slâvları oldu. Rusya’da, 1917 Sosyal Devrimi elbet tüm yeryüzünün bir tek kab içindeki su gibi "muvazenef’i mâyiât"ı andıran dengeli biricik Emperyalizm sistemi oluşu ve bu sistemin en büyük ve çeşitli tezatlarla (en çok hem derebeği, hem kapitalist münasebet zıtlıklarıyla) yüklü bulunduğu yerde çatlak verip patlangıç yapısı gibi ekonomik ve sosyal sebeplerle izah edilir. Ama bütün o sebepler ortasında, Rusya’nın yeryüzünde Antika Tefeci-Bezirgân medeniyete zaman ve mekânca en az bulaşık kalışının; yâni en çok barbar kalabilmiş yığınlar halindeki Tarih ve İnsan ürefici güçleriyle işçi sınıfına İhtiyat Kuvveti oluşunun 1917 devriminde hiç mi bir etkisi yoktur?