Buraya kadar gördüğümüz Osmanlı toprak ekonomisi, hiç olmazsa miri toprak ekonomisi, "İrad" bakımından "Ürün iradı" ile "Para iradı" arasında bir melez şekildir. Çünkü miri topraktan hem ürün (öşür), hem de para (Harac) şeklinde irad alınır. Fakat umumiyetle bu üretim "Ürün iradı" denilen şekle uygun sayılabilir. Büyük arazi sahibi devlettir. Köylü, hiç olmazsa ilkin, birbirine eşit iktisadî birlikler halinde toprağın tasarruf sahibidir. Köy işletmesi "Tabii ekonomi" kılığındadır. Yani: 1- Kendi kendine yeter:

         "İşletme şartlarının bütünü veya hemen hemen en büyük kısımları, bizzat o işletme üzerinde üretildiğinden, aynı işletmenin safi ürünü ile telâfi edilerek yeniden üretilir.

2 - Sanayi ile ziraatı birleştirir: Orta çağda sık sık görüldüğü gibi, sırf ziraattan ibaret değildir. Ürün iradı:

         "Birleşik Zırai - Sınai aile çalışmasının ürünüdür."

         Beyin toprağında angarya çalışmaya dayanan emek iradına nisbetle:

        "Ürün iradı, doğrudan doğruya üretmenlerin daha yüksek bir kültür halini... Cemiyetin daha yüksek bir gelişimini tazammun eder."
         (K. Marks, Kapital. İradın Teşekkülü. C. III, fasıl 59).

         Angarya emek bu şekilden geri olduğu halde, tarihçe ve Osmanlılıkta sonradan sonraya başlayan irtica, ürün iradından sonra angaryacılığı getirir. Fakat cemiyet ölçüsünde, gerçek bir gelişme varsa, irat şeklinin böyle gerisingeri tepmesi istisna derecesini geçemez. Meğer ki cemiyette ileriye gidiş dursun ve çöküş başlasın. O zaman bütün sosyal, siyasî gerilikle beraber, ekonomik gerileme de kendini gösterebilir. Normal olarak, modern çağa doğru gelişen bir toplumda ise, ürün iradı ancak kendinden sonra gelen şekillere doğru ileriler.
         Gerçi, ürün iradının tabii ekonomiye dayanması, bütün kapalı ekonomili toplumlar gibi, ilk Osmanlı toplumunu da durgun kılar.

         "Ürün iradının, bizzat muayyen çeşit ürün ve üretime bağlatan şekli yüzünden, tarla ekonomisi ile ev sahibinin birbirine ister istemez bağlı bulunuşu yüzünden ve böylelikle, köylü ailesinin pazardan ve kendi durgun bölgesi dışındaki toplumun üretim ve tarih hareketinden bağımsız kalmakla elde ettiği hemen bütün kendi kendine yeterliği yüzünden, elhasıl genel olarak tabii ekonominin karakteri yüzünden, bu şekil meselâ Asya'da gördüğümüz gibi, sosyal durumun durgun temelini vermeye pek elverişlidir." (Keza).

         Fakat, bu durgunluk ne olursa olsun, durgunluk nedenleri yerinde saymak manasına gelmez. Yaşayan her şey gibi toplum da geriye tepmezse ilerileyecektir. Ürün iradına dayanan tabii ekonomiyi ileriye doğru götüren sebepler, üretmenin gerek siyasetçe, gerek ekonomice daha az ezilip soyulması gibi sübjektif ve üretimin daha anlayışlı şekil ve usule kavuşması gibi objektif durumlardır.
         Sübjektif Sebepler: 1 - Çiftçi insanlığını duyar:

         "Üretmen, kırbaç yerine kanun emrile itilerek, kendi sorumluluğu altında bu işi yapar." (Keza).

         2 - Çiftçi daha az sömürülür:

         "Bu irad şeklinde artan emeği temsil eden ürün iradı, kır ailesinin bütün fazla emeğini tüketmeye varır. Emek iradiyle kıyaslanınca, artık üretmene fazla iş başarmak için zamanca daha büyük bir hareket sahası düşer. Bu zamanın ürünü, tıpkı üretmenin en vazgeçilmez ihtiyaçlarını gideren kendi emeğinin ürünü gibi kendisine aittir." (Keza).

         Objektif sebepler: Yukarıki sebeplerin yardımiyle verimin artmasından ibarettir. Burada "Fazla iş başarmak için zamanca daha büyük bir hareket sahası" bulunur. "Nerede ürün iradı saf ise, orada arazi sahibi için çalışmaktan ileri gelen uygunsuz ve az çok can sıkıcı angarya iş düzeni dolayısı ile görülen takıntılı inkitalar ortadan kalkar." Osmanlılığın ilk devrinde angarya bile yoktur. Fakat angaryada olsa

         "Doğrudan doğruya üretmenin kendi kullandığı geri kalan hafta günlerinin üreticiliğe tıpkı üretmenin tanışacağı yeni ihtiyaçlar gibi, tıpkı ürün için piyasanın genişlemesi gibi, bir kısım iş gücünün kullanımındaki emniyetin artması ve o sayede iş gücünün yükeek hızla mahmuzlanması gibi, üretmenin tecrübesi ilerledikçe gelişen - değişen bir büyüklüktür. Şurası unutulmamalı: Bu iş kuvvetinin uygulanıması yalnız ziraat sınırları içinde kalmaz, fakat kır-ev sanayiini de içine alır. Burada tabii çevre durumunun müsaadesine oluşda ırk vasıflarına ve saireye tabi bilinen bir iktisadi gelişme imkânı verilmedir." (Keza, senei irada giriş).

         Sırf angaryacı veya tam toprakbentci işletmedeki geriliğe bakarak, ürün iradına dayanan tasrarruf sahibi köylü işletmeleri, böylece başlarken ve normal olarak devam ettiği sürece sosyal bir gelişme yaratır. Devletin toprağına göre koyduğu üç derece toprak genişliği, üretmenler arasında ne kadar mutlak eşitlik prensibini korumaya çalışırsa çalışsın, nihayet o ideal mutlak eşitliğe ne tabiatın, ne zamane toplumunun tahammülü vardır. Zamanla insan ve aile güçleri arasındaki kuvvet vesaire farkları, toprakların bereket farkları yüzünden kapalı ve bezirgân ekonomilerinde önlenemiyecek olan fark iradı, ister istemez işletmeler arasındaki verim farklılıklarını doğurur. Ve bu ekonomik farklar, sosyal manada üst kat münasebetlerinde dahi kendini gösterir.

         "Bu şekille beraber, doğrudan doğruya üretmenlerin ekonomi durumlarında büyük farklar baş gösterir. Hiç olmazsa bu farklar mümkün olur. Ve bilzat doğrudan doğruya üretmenler, yabancı emeği sömürecek araçlar elde etme imkânını bulurlar." (K. M. "Das Kapital" C. III, F. XIII).

         Görüyoruz, Osmanlı toprak ekonomisindeki ana prensip, ürün iradını temel yaparken, topluma verdiği yeni gelişme onu ister istemez: Daha sonraki ekonomik ve sosyal değişikliklere götürecek durumdadır. Bu değişiklik Osmanlılığın temel prensiplerini tersine çevirir. Osmanlı, toprak ekonomisinde bilhassa iki ideal küçük burjuva prensibi güder. 1- Toprak mülkiyetinin şahsî mülkiyet olmaması. 2- Toprak üretmenleri arasında az çok mutlak yakın eşitlik olması... Bu Prensiple yola çıkan Osmanlı toplumu, bütün yaşayan varlıklar gibi, diyalektik kanunlarına uyarak, bir zaman toprak şahsî mülkiyetini inkâr etmişken, sonra inkârın inkârıyle: miri mülkiyeti inkâra varır. Bunun çeşitli şekillerini yukarıda gördük. Bu şekillerin altında çiftçilerin eşitliği, her çiftin birbirleriyle aşağı yukarı aynı olması ideali de, göze görünmeyen temel münasebeti olarak alır yürür. O zaman, koca imparatorluğun temelinde, hiç alışmadık bir manzara ile karşılaşılır. O zamana kadar eşit kabul edilen çiftçi ekonomilerinin, bir de bakılır ki, aralarında çok farklar belirmiştir. Hepsi bir sayılan çiftçiler içinde, bir kısmı şu veya bu verim imkânlarını zorlayarak, başkalarını da kendi çiftliğinde çalıştırıp sömürecek vaziyete girmiştir.
         Onun için ürün iradı, yavaş yavaş, kapitalizmden öncekisi en son geçit şekli olan "Para iradı" kılığına doğru gelişme imkânları bulur. Hatta bu imkânı daha önceden bile bulmuş gibidir: Haracın para olarak ödenmesi, daha dirlik düzeninde iken bile, Osmanlı toprak ekonomisinin para iradı şekline bir adım attığını gösterir.
 
         II - SOSYAL VE SİYASİ ZARURETLER
 
         Demek Osmanlı miri toprak rejimi, daha kurulurken, içindeki ekonomi kanunları gereğince bu kalıp değiştirmeye adaydı. Bu ekonomik zaruret, kendini başka sosyal zaruretlerle şuura çıkarır. Sırf iktisadî bakımdan ürün iradlı üretim yordamı, bazı şartlar altında kendi kendini yer ve nihayet bilzat üretim ile çalışan tabakaların ve toplumun hayatı için bile tehlike haline girer:

         "Ürün iradı, çalışma şartlariyle, bilzat üretim aracılarının yeniden üretimini ciddi surette tehlikeye düşüren, üretimin genişlemesini az çok imkânsız kılan ve doğrudan doğruya üretmeni maddeten en kıt geçim araçlarına alçaltan bir çevre genişliğine ulaşabilir. Meselâ Hindistan'daki İngilizler gibi, üstün bir tüccar millet tarafından bu şekil hazırca bulunup sömürüldüğü vakit bu hal görülür." (K. M. Das K. keza).

         Osmanlı Miri toprak düzeni, Kanunî çağında aşağı yukan bu tehlikeyle karşılaşır. Osmanlılığın kendisi uzak ve yakın şark ticaret kaynaklarının can damarlarını açmıştı. Sonra, zamanın İngilizleri derecesinde "üstün bir tüccar millet", İtalyan yarımadasında rönesans yaratan bezirgân beldeleri üs yapmış ve tekmil batı gibi Doğu pazarlarında da için için işlemeyi bilmişti. Osmanlı'nın kendisi tüccar değildi. Ama, Osmanlı akınları tam bezirgân ideallerinin bayrağını taşıyor ve ülkeleri ticaret yollarına öncelik vererek fethediyordu. Osmanlılığın bünyesinde yabancı ve "üstün bir tüccar millet" gibi rol oynayan unsurlar vardı. "Yahudi nası" tipinde "Dolap"cılar bunlardandır.
         Bir taraftan bu üretim yordamının kendi iç kanuniyle: Bilzat çiftçiler (Reaya) arasında sınıf farklılaşması alır yürür. Ötede zamanı için en ileri üstün bir ticaret faaliyeti imparatorluğu kaplarken, toprak düzeninin hâlâ eski ürün iradı yordamında kalması imkânsızdı. Toprak üretiminin derebeyleşme temayülü, hem güdücü devleti, hem doğrudan doğruya üretmeni (reayayı) dayanılmaz bir duruma düşürdü. Yani, en alttaki çiftçiler iflâs haline gelmekle kalmadı. Bilzat Osmanlı devleti de iflâsa doğru kaydığını hissetti. Yani bir devrim için gereken alttan ve üstten tahammülsüzlük alâmetleri belirdi. Saltanat yapısında ekonomik gelişmenin yarattığı sosyal ve siyasî değişme zaruretleri konkret olarak bu iki açıdan belirdi. Onun için zamanın politikası, "Reaya'yı zulüm ve tedipten himayet ve siyanet" bayrağı altında harekete geçti. Yığınları kendi etrafında harekete getirmek için daima yapıldığı gibi o vakitte halk ve fukaranın menfaatleri öne sürüldü. Lâkin aynı zamanda halk ve toprakla birlikte devleti ve saltanatı da kurtarmak başlıca hedefti.
         Toprağı ve halkı kurtarmak çökme tehlikesi gösteren eski ürün iradı sistemini artık siyasî bir darbe ile büsbütün ortadan kaldırmak manasına geliyordu. "Mukataa" sisteminin konulması için gösterilen gerekçenin başında bu geliyordu:

         "(Defterdarlar kabzı miriyi idare ederken) sipah serkeşleri hizmet namiyle (Toprağı) tarafın miriden ahz... zabt ve maişere tasaddi ve fıkrayı raiyete envaı zulüm ve tadillerinde başka hasılat'ı mukataanın ciziyat makulesini canib'i miriye eda ve teslim ve mahsulat külliyesini kendüleri ekûl ve belûğ... bilcûmle kari ahalilerini perişan ve sergerdan ve ekser karyeler harap olduğundan mada, hasarat'ıl miriye numayan" ("Nizamı Devlet Hakkında Mutalâat"; Ahmet Tevhit Hediyesi) olmuştu. Halkın ezilmesi, köylerin yıkılması "Hasarat'ı miriye" ile at başı gidiyordu. Derebey kurdu, saltanat ağacının özünü kemirir. Gelir nısfını tüketiyordu.

         DEVLETİ KURTARMAK lâzımdı. Çünkü, saltanat büyüdükçe, para ihtiyacı da artıyordu. Bu ihtiyaç nasıl - nereden kapatılacaktı? Kanunî Süleyman zamanında yalnız İstanbul ve civarında beslenen "Kul taifesi"nin sayıları ve gündelikleri "Asafname"ye göre şöyle idi:

         Bu yekûnun içinde "Ulemayı azam" yoktur. Lütfü Paşa'nın: "ulemayı azam kesru hum'ullaah'ı taalâ ilelyevmulkıyame" (Tanrı onları kıyamete kadar çoğaltsın!) dediği bu zümre beytülmaldan hissedar, hazinei amireden vazifedar olmakla kalmazlar, "teberrüen ve yeminen" verilen "Mevacip" ve "Vazaif"lere de sahiptirler. "Hakanul ülemay'ül, füzelayû kiram devleti aliyeren evvel izaz ve ikram olsalifeden birine vaki olmuş değildir." (İsfname, S. 30).
         İkinci Cihan Harbinden evvel Devlet Demıir Yolları ve limanlarında çalışanlarla, askerler hariç olmak üzere Türkiye'de bu sayıda memur vardı. Tuna'dan Umman denizine, Cebal Tarık'dan İran yaylasına kadar uzanan bir imparatorlukta, şimdiki Türkiyeciğin memuru kadar ücretli adam bulunması elbet ibrete değer. Hele o zamandan beri üretimin (Toprağın çoraklaşması ve küçük sınıfların yok olması gibi sebeplerle) hatta gerilediği düşünülsün, saltanat, Cumhuriyetten daha az memurcu görünür. Fakat, ürün iradı devrinde çil akçe bulmak mesele idi. Yalnız ulüfe alan 91.200 kişilik "Kul tarfesi"nin (yani: Payitaht askerinin) yıllığı 3.128 yük 3.432 akçedir.. Bu, 312 milyon akçe eder. Birinci Cihan Harbinden evvelki parayla bu 3 milyon altın lira tutardı (Şimdiki para ile 100 milyon lira bile değil. Gene ucuz devletmiş).
         Osmanlı devletinin başlıca normal geliri toprak iradı idi. Devleti besleyen umumiyetle toplum toprakları, hususiyle miri topraklardı. Anılan sebep ve şekillerle şahsî mülkiyet kesimi büyüdükçe miri topraklar miktarca küçüldüler. Miride kalan yerler derebeyleşen taşra ayanının elinde "sepetlenmeye" başladı. Meşru ve resmî devlet vergilerinden başka, derebey unsurlarının çiftçileri her türlü sömürüşü artınca, ister istemez çalışma şartları bozuldu. "Üretim araçlarının yeniden üretimi" tehlikeye düştü. Toprak çoraklaştı. Neticede üretimin verimi ve irad azaldı. Saltanatın masrafları gittikçe büyüdü. Göçebe gâzilerin yerine oturaklı beyler geçtikçe, eski Roma ve Bizans beyliklerinin israfı baş gösterdi. Azalan irat büsbütün yetmez oldu ve sefahat iratsızlığı, iratsızlık sefahatı arttırarak bilinen fasit çöküş dairesi meydana çıktı.
         İşte "Kanunî" denilen Süleyman I'in yarım yüzyıllık saltanatı böyle buhranlı bir geçit konağına rastlamıştı. Bu yüzden, İmparatorluk askerî başarısızlıklara uğruyardu. Padişah, ilk iş olarak, orduyu düzenlemek istedi. Koca Sekbanbaşıya göre henüz "kâfir cahil iken" bu düzeltme mümkündü Fakat, "askerî cem ve iskân tevekkül'i sohbet ile olmayıp" çil akçe isterdi. Çünkü o din asrında bile; "Kimsellah fillah emrü gaza ve cihada kimse meyletmez" (Koca Sekbanbaşı) idi. Hele şimdiki gibi boğaz tokluğuna mecburî askerlik henüz keşfedilmemişti. "Düşmana galebe sefere ve sefer dahi asker ve mühimmata ve zahireye ve bunlar dahi Hazineye tevakkuf eylediği cümleye malûm." (Zikirdar Mehmet Şerif: "Nizam-ı Devlet Hakkında Mütalaat" Bursa'lı Mahir'den alınmış nüsha.)
         İşte toprak temelinde üretim münasebetlerinin hukukî münasebetlere uymayışı, ilstisadî değişikliklere kapı açarken üst katlarda siyasî zaruretler bu kadar keskince kendilerini hissettirdiler.
 
         III - MUKATAA (Kesim) İKTİSADI REFORMU
 
         Osmanlı Toprak Ekonomisinde, ürün iradı şeklinden para iradı şekline geçişin, göze çarpan meselesi ordu ve Devlet ihtiyacı şeklinde belirdi: Saltanat, o zaman için müthiş bir yekûxn sayılan likit parayı nereden bulacak? Tabii başta toprak iradı olmak üzere bütün saltanatın her türlü gelir kaynaklarından... Nasıl bulacak? Kanunî Süleyman I'in önüne çıkan en mühim dava bu idi. Gelir kaynakları ortada idi. Lâkin, onları Devlete ve halka yarar şekilde kullanmak lâzımdı. Şimdiye kadarki sistem: artık yetmiyordu. Dirlikçilik Rejimi iflâs etmişti. Derebeyiliğe kayıyordu. Bunun yerine başka bir rejim konulmalı idi. Ne? Ona "Mukataa" denildi. Mukataa rejiminin esası umumiyetle: ürün iradı yerine para iradının konması oldu.
         Ürün iradından para iradina geçiş, bütün ondan evvelki benzer rejimlerde olduğu gibi Osmanlılıkta dahi zaruri bir gelişme sonucu idi. Sosyal gelişmenin Ortaçağdaki emekleyişi, para iradına geçişlerin sarsaklığını izah eder. Kadim Roma'dan İnkılâptan önceki Fransa'ya gelinceye kadar, bu geçişler sürekli denenmiş ve çeşit çeşit örnekler vermiştir. Osmanlılığın geçişi, Mirî Toprak Mülkiyeti resmen Devletin olduğu için, daha apansızın ve daha keskin oldu. Halkın acıklı sosyal durumu Devletin gelir kıtlığı ile siyasî buhran şekline girince, Kanunî Süleyman önce, bugünkü manasıle kadastromsu geniş bir "yazılama" yaptırdı. Bu yoklama yolile meydana çıkan topraklar yeniden düzene konuldu.
         Yeni düzende iki şey gözönünde tutulacaktı: 1- Toprakların mümkün mertebe az kısmının Dirlik şeklinde verilmesine; 2- Toprakların bilhassa para geliri temin etmesine... Ancak bu suretle, İmparatorluğun hergün artan ve artık acilleşen akçe ihtiyacı karşılanabilirdi. Onun için:
         1 - Fütühat Topraklarının "birazı" sipahilere, süvarilere Zeamet ve Timar diye emanet edildi.
         2 - Geri kalan yerler: "Mukataa namile taliplerine malikâne olarak erken kira ile Füruhtı ve malı miri namile senevî bir miktar şey tarafı miriye tahsis kılındı" ("Hülâsa-î Kelâm Fi Red'dül Avam.")
         Böylece, Osmanlılığın Miri Toprak temelini kuvvetli bir sel gibi aşındıracak olan "Mukataa" veya "Kesim" müessesesi konuldu. "Mukataa" sözü gerçi İslâmlıkta kullanılmıştı. Muhammed Peygamber zamanında ganimet topraklardan Müslümanlara "İkta" adile temlik yapılırdı. Manası, âdeta toplum topraklarından kesilip şahsî mülkiyete ayrılan toprak parçası demekti. Bu karakter, Osmanlı Toprak Düzeninde "Temlik" edilen "Memlûke" topraklarına karşılık düşer. Şu halde, "Mukataa" sözünün ilk Müslümanlıkla ilgisi, ancak lâfta yani isim harflerinin benzemesinde kalır. Mukataanın iç manası, İslâmlıktan ziyade, Osmanlılığın mirasına konduğu eski Roma teşebbüslerinden ilham almış olsa gerektir.
         Koca Sekbanbaşının tarifine göre, mukataalı topraklar hükmen gene mirinin mülkü sayılır. İsteklilere "Malîkâne olarak" kiralanır. Bu kiralamaya "Tefviz" adı verilir. Eskiden Miri Toprağın tefvizi yalnız onu işliyecek olan köylü üretmene yapılırken, şimdi isteyen, yani parayı veren düdüğü çalar. Tefviz karşılığı olan ücret, yahut bugünkü adile kira ikidir:
         1 - "Ücreti Muaccele" (Erken Kira): Toprağın bedeli misline yakın bir para tutarıdır.
         2 - "Ücreti Müeccele" (Geç Kira.): Yıllık ödenen bir para tutarıdır.
         Bu muaccele ve müeccele ücretlerin hesabı nasıl yapılır? "Nizamı Devlet Hakkında Mütelâat"a göre, Kanunî zamanında topraklar sipahilerden alınınca:
         "Her bir Mukataanın aşarı kıymetleri ne miktara balîğ olmuş ise ol miktar meblâğı ma1 olmak üzere beher sene sırf Miriye eda şartile irat kaydolunur. Ve Rüsumat-ı Örfiyye ve Avaidatı Kanuniyesini sahip Malikâneye faiz terkile nizamı müstahsen ve makbule rapt olunduktan sonra reayayı zulüm ve tedipten himayet ve siyanet şartile her bir mukataayı faizine göre muaccele ile berveçhi malikane tasarruf olmak üzere bir kimesneye tefviz." (Ahmet Tevhit Hediyesi. "Nizamı Devlet Hakkında Mütelâat") usulü konulur.
         Eski Dirlik Rejimini hatırlıyalım: Miri Topraklardan iki çeşit haraç alınırdı: 1- Öşür denilen "Haracı Mukaseme" (Paylaşım Haracı): mahsulün ondabirinden ikidebirine kadar pay almaktı. 2- "Haracı Muvazafa" (Ödev Haracı) denilen çift akçesi yahut tasma akçesi: askerlik yapmıyan çiftçiden, askerlik ödevine karşılık alınan, para idi. Bu para askerlik yapacak olanlara ayrılırdı. Kesim düzeninde, "öşür" gene eskisi gibi hesaplanıp Devlete verilir. Yalnız Dirlikçinin yerine geçen Malikaneci, öşürden maadaki toprak gelirlerini "faiz" adile kendine alır.
         Burada birinci değişiklik, eskiden öşür "aynen" (ürün olarak) alınırdı. Şimdi öşrün kıymeti "meblâğ" (para) haline girer: "Meblâğ" mal olmak üzere beher sene tarafı Miriye eda" şartı konur. Buradaki "mal" geniş manalıdır. Bugün daha ziyade paradan başka şey anlamına gelir. Ama, Osmanlılıkta öyle değildir. Fıkihta: "Tab-ı insanı mail olup da vakti hacet için iddihar olunabilen şey" diye tarif olunur. Bu mal: yük hayvanları (çârpâ darba) gibi sikkeli altın manasına da girer. Esasen "Meblâğ" ancak para için kullanılan bir isimdir?
         İkinci değişiklik: öşürden madaki gelirlerin evvelâ askerlik vazifesinden tamamen ayrılmasıdır. Malikâneci askerlikle, hiç ilgisi olmıyan, para sahibi adamdır. Böylece toprak geliri fiili hizmet, "vazife" sahiplerinden alınır, hazır yiyici para sahiplerine verilir. Fakat, gerçekten eski cengâver sipahi zaten kalmadığı ve kalan dirlikçiler zaten zamanla para babaları haline girdikleri için, yapılan değişiklik oldubittiye kabul etmekten ve kanunlaştırmaktan ibarettir.
         Saniyen, haracı muvazzafa seneden seneye toplanırken, şimdi "faiz" adını alan toprak gelirleri peşin (muaccele) kılığına girer. Hiç olmazsa mukataa konulurken bunda devletin gördüğü fayda: malikâne sahibine bırakılan faize göre devletin muaccele (peşin) olarak bir miktar parayı ele geçirmesinden ibarettir.
         Buraya kadar "faiz" denilen şeye "Haracı Muvazzafa" dedik: Hakikatta faiz içinde yalnız çift akçesi veya tasma akçesi değil, "Mütelâat"ın yazdığı gibi tekmil "Rüsumatı Örfiyye ve Avaidatı Kanuniye" dahi bulunur. Bunların ne demek olduğunu çiftçilerin doğrudan doğruya ve dolayısiyle sömürülmeleri faslında işaret ettiğimiz vergilerden anlıyabiliriz.
         "Mukataa" rejimi Osmanlı Toprak Düzeninin kaçınılmaz sonucudur, ama İmparatorluğun temeli toprak münasebetlerine dayandığı için, bu temelde yapılan değişiklik, bütün ekonomi politikasının her kolunu sarmaktan geri kalmaz. Mukataa, Miri geliri "vazife"liler yerine "paralı"lara "tefviz" (tasarruf hakkı ile kiralama) dır. Osmanlılığın bütün Miri gelirleri yalnız çiftçilikten gelmez. Toprağa bağlı olan madenlerin geliri de toprak rantının bir çeşididir: Çiftçilik gibi madencilik de kesime gelirdi:
         "İmalı Maadin hususunda kemâfil (geçmişteki gibi) ihtimam olunmadığından resm (vergi yükünde azalma) "vizde kıllet derkâr" (Berîyyel Şamlı'nın "Nizamı Devlet Hakkında Mütelaat")ı olunca, madenler de mukataa malikâneleri kılığına sokuldu.
         Zamanla tütün ve enfiye gibi üretimler, Miri eline, yani Devlet tekeline geçti ve mukataalaştı. Berîyyel Şamlı: "Enfiye mukataası dahi hayli cesim ve çok.yararlı bir malikâne olup, lâkin imâl olunan enfiyenin Korfa ve Yanya enfiyeleri misüllû cevdet ve letâfet ve makbûl ehlî tabiat olacak derecelerde imâline mültezimle asla dikkat etmedikleri vadesinden aşırı nası taşra enfiyesine münhac (açık yol)."
         Derken, kesimciliğin (akıbetlerile beraber) nerelere kadar kol saldığını da belirtir. Başlıca üretim toprak üretimi. olduğundan bütün öteki ekonomik münasebetler, hatta gümrükler, bile toprak rantının bir kolu sayılabilir ve toprak iradının mukadderatına tabi olur. Gümrükler'in mukataalaşmaktan kurtulamadığı şöyle anlatılır:

         "Gümrükler ezkadim emaneten zapt olunup, beher sene hasılatları tekellüfsüz canib'i miri ahzu istifa olunurken, gûya men'i zaruret Miriye medar olmak zımnında mahlül oldukça muaccelelerinden taraf'ı Miriye menafi-î külliye hasıl olmak akvâli lakırdılarına binaen gerek emtea gerek duhan gümrükleri ve sair bazı cesim mukataalar, garibül ahıdda bazısı dörder, ve bazısı beşer ve bazısı altışar seneliğe berveçhi malikane berat ile taleplerine hasılatları tevdi olunup işbu ihdas olunan faiz hedef irat Devlet-î Aliyye sehamfeza kabilinden olduğu hesaplansa görülür." (Beriye't Şamlı).

         Artık, Osmanlı İmparatorluğu bir Kesimciler Saltanatı haline gelmişti.
 
         IV - KESİMCİLİĞİN SİYASİ UYGULANIŞI
 
         Kesimcilik, yakından bakılırsa, iflâsa yüztutan bir adamın perakende günlük durumunu kurtarmak için, yarınını toptan satışa çıkarması, yahut tamahkâr Kocakarı'nın altın yumurtlıyan tavuğunu kesmesine benzer. Selim-î Salis devrinde fark edildiği gibi "gûya men'i zaruret Miriye dayanak olur" gibi bahaneler, "lakırdı" idi; çünkü faiz senedi Devlet iradına kaza oku (sıhami kaza) gibi tesir etmekten başka birşey yapamazdı. Sosyal Mülkiyet bakımından: binilen dalı kesmekti. Lâkin olan olmuştu. O zaman için başka çıkar yol yoktu. Tarihin çarklarını gerisingeriye çevirmek elden gelemezdi.
         Dirliklerin Mukataaya çevrilmesine kim karşı koyacaktı? Hangi sosyal sınıf sosyal mülkiyeti tutuyordu? Daima önümüze çıkan bu soru, hiçbir sağlam karşılık bulamaz. Dirliklerin sipahilerden alınması, Süleyman I. devrinin sosyal ve siyasi şartları içinde o kadar zor olmadı. Bir defa Merkeze bağlı büyük başları yok etmek Padişahlık sistemi için işten değildi. Hüsrev Paşa gözden düşünce, Hünkârın celladını beklemedi: sekiz gün açlık grevi yaparak kendi kendini öldürdü. Arslan Paşa: bile bile Sokullu'ya teslim oldu ve cellada şu öğüdü verdi: "Gırtlağıma iyi bas... Yumuşak kibarlardan değilim!"
         Arslanlar böylece boğulduktan sonra, taşra çakallarını temizlemek zaman işi idi. Fakat zaman, Mukataa rejimi için işliyordu. Ürün iradı para iradına dönüyordu. Bu yüzden, hakiki savaşçılar zaten gelişmiş yeni para babaları tarafından Dirliksiz bırakılmışlardı. Anadolu'yu baştanbaşa dolduran "Başıbozuklar" bu prosenin kılıç - artıkları idiler. Topraklar işe yaramazlarla - Derebeyliğin emrine geçmişti. İlerde göreceğiz: Şuursuz halk yığınları hiçbir yön bulamadan mezbuhane ihtilâllere kalkıştı. Saltanatla Mütegallibe arasında kanlı savaşlar baş gösterdi. Bu savaşta, her iki taraf çiftçi yığınlarını kendine çekmeye çalışıyorlardı. Lâkin, Saltanat çiftçiye hiç olmazsa az çok istikrarlı bir düzen vaadedebildiği halde, Mütegallibe onu da yapamadığı için dağılıp yenildi. Tarih, İbrahim Paşa: "Zulüm ve azarları tebeyyün eden Ümera ve Hükâmı katlettirdi. Haksız olarak zaptolunan emlâk ve vazifeleri eski sahiplerine iade etti." (Tarihi Abdül Faruk. Cilt: III, s. 292) der. Ama, eski sahipler nerede? Mahlûk kalan topraklar âdeta yeniden fethedilmişe döndü. Artık o yerleri galip Saltanat kendi hazinesi adına istediği gibi kullanabilirdi. Bu kullanış nasıl olabilirdi? Eski sisteme dönmek mi? Yani, tekrar ve bütün toprakları dirlikçilere emanet etmek mi? Bunun çıkar yol olmadığı görülmüştü. O yol kendiliğinden, tarihi gelişim ile tıkanmış, kapanmıştı. Dirlikçilik, ancak Gaazilerin saf ve tutumlu idealist kalabildikleri çağlarda mümkündü. O tecrübe ise yapılmış ve bitmişti. Saltanat yeni çığır açacaktı. Ne? Elindeki muazzam toprak fonunu gelisen ticaret ve faizci kapitallerine işlettirmek... Esasen, sosyal altüstlükleredek varan müthiş siyasî olayların içyüzü, bu modern sermayedarlık öncesi kapitalinin hayat hakkı adına kopan değişikliğin fırtınalarından ibaretti. Bütün öteki çarpışan, kırılan sosyal zümre ve sınıflar gelişmiş tefeci - tüccar kapitalinin görünmez iplerile oynıyan insan malzemeleri idiler. Devlet (Saltanat) bu yeni gücü kanunca haklı çıkarmaktan başka birşey yapamazdı. Ve netekim öyle oldu. Toprakların ancak "birazı" sipahilere verildi. Ondan sonra Dirlikler kalmadı değil ama, toprak temelinin kesim düzenine geçmesini engelliyecek hiçbir ciddi unsur da kalmadı.
         Kesim düzeninin görünüşteki bahanesi: Devlete irat bulmaktı. Bu gösteriş sebebine herkes, hatta o zaman dahi inandı mı? Hayır. Lâkin, bu inansızlığı açıklamak cesareti kolay iş değildi. Çünkü Yeni Düzen, yalnız "Toprakların Kesimi" değil, aynı zamanda kulakların ve dillerin de kesimi oldu:

         "Zaman'ı uğur iktiran Süleyman Han Kaanunide, biraz cühelâ'yı vakt bir mahale cem olup Devleti Aliyeyi hizmet yoluyle vaaz buyrulan Kaanuni Cedidi, akıllarınca beğenmeyüp ağızlarından yakışmaz sözler ve bilâkis ve sıl sadrne'i Hümayun olmakla hizmet edenin lisanını ve dinliyenin kulaklarını dibinden kesüp, ibreti âlem içun Sultan Beyazıtta Timur Kapusu garbında bulunan babanın üst eşiğine mıhlamıştır." (Koca Sekbanbaşı: "Hülâsayı Kelâm Fi Reb'dûl Avam").

         Gördüğümüz gibi Kesimcilik Rejimi, kapitalist öncesi irat şekillerinden ürün iradının para iradı kılığına geçmesi demektir. Kesimciliğin öteki vasıflarını sonraya bırakalım: Gelişme şartları bakımından bu değişme:

         "Umumiyetle ancak cihan pazarının, ticaretin ve el imalâthanesinin artık nisbeten belli bir gelişim yüksekliğile mümkündür." (K. M. Das Kapital. Cilt: 3, f. XLII)

         Bu gelişme, kadim tarihin Osmanlı devrine kadar yaman med ve cezirler halinde sürekli denediği, içine girip çıktığı ve kör kuvvetlerin bir çıkar yol aradığı prosedir. Tam gerçekleşmesi ancak toplumda işgücünün verimce epey ilerlemesine dayanır.

         "İşin içtimai üretim gücünde belli bir gelişme olmaksızın bu değişikliğin ne kadar az gerçekleşebildiğini ispat eden şey, Roma İmparatorluğunda yapılan çeşit çeşit ihtiyatlı denemelerle, tabil irada geri dönüşlerdir. Daha sonraları bu iradın hiç olmazsa Devlet vergisi gibi mevcut olan kısmı para irâdı haline çevrilmek istenmişti. Meselâ inkılâptan önce Fransa'da para iradının kendinden evvelki şekil artıkları yüzünden uğradığı kargaşalık ve kalplaşma dahi aynı geçiş güçlüğünü gösterir." (Keza).

         Mukataaların uygulanışında işaret ettiğimiz birkaç örnek, aynı gelişmenin Osmanlı İmparatorluğunda dahi, ne kanlı doğum ağrıları yarattığını gösterir. Fakat, (bütün tarih bakımından) bu geçişi (...) en geniş ölçüde kanunlaştıran ve devam ettiren toplum Osmanlılık olsa gerektir. Rama İmparatorluğunun tereddütle sınandığı bu teşebbüsler, ancak Osmanlı saltanatı kadar totaliter bir rejimde ve Süleyman Kanunî çağı kadar iktisadî, siyasî erginlik seviyesine ulaşmış bir devirde tam uygulanmasını bulabilmiştir.
         Ve en kelbi şekilde kendini dayatması memlekette siyasî ve iktisadî durumun o zamanki elverişliliği sayesinde olmuştur. Bu elverişlilik:

         "İçtimai üretim gücünde belli bir gelişme" ne demektir? Bilindiği gibi, para iradı: "artan değerle artan emeğin açıkça beraber oldukları toprak iradının, artan değerin hakim şekli demek olan toprak iradının dağılış şeklidir." (Keza) Genellikle toplumda metalar üretiminin ve özellikle şehirde metalar ûretiminin gelişmesi demektir.
         "(Bu geliçme) artık ticaretin, şehir sanayiinin, genel metalar üretiminin ve onunla birlikte para tedavülünün daha önemli bir gelişimini icap ettirir." (Keza).

         Yani: şehir sanayii El İmalâthanesi derecesine yükselecek: ticaret Cihan Pazarı ölçüsünü bulacak ve metalar üretimi para tedavülünü önemli bir gelişime ulaştıracak: İşte Kesimciliğin iktasadî şartları bu üç başlı olaylarda toplanabilir. Lâkin, o Batı için öyle olmuştur. Osmanlılıkta tarihî gidiş bakımından ana rol henüz ticaret kapitali elindedir: Cihan pazarını açacak, memlekette sanayii el imalâthanesi derecesine yükseltecek ve metalar üretimini genişleterek para tedavülünü geliştirecek ana halka ticarettir. Ticaret para ile döndüğüne göre, bütün gelişme kapital gelişmesi diye özetlenebilir. Yalnız burada gözden kaçırılmaması gereken nokta şudur: Gelişen "Kapital" derken, bunûn modern manasıle üretici (müstahsil) kapital olmadığı, yani kapitalizmden henüz uzak bulunduğumuz unutulmamalıdır. Buradaki kapital, kapitalizmden önceki, Ortaçağ kapitali, başka tabirle sırf ticaret ve tefecilik kapitalidir. Yoksa Türkiye'de kapitalizmi Süleyman Kanunî çağına kadar çıkarmak gibi acaipliklere düşülebilir. Bu olsa olsa, ancak 16'ncı asır İngilteresindeki seviyede bir toplum şeklini farz ve kabul ettirebilir.
         Para iradı zıraatta bir geçit şeklidir. Bu şeklin girdiği ekonomi, ya "serbest köylü mülkiyeti"ne, yahut "kapitalist üretim" yordamına kapı açar. Daha doğrusu her iki prose birden başlar. Halbuki tarihte ne görüyoruz? Batı Avrupa kapitalizme gitti. Osmanlılık tersine, battı. İngiltere'de para iradı şeklinin gelişmesi ile bizdeki Mukataâların kanunlaşması aynı yüzyıla düştüğüne göre, o zamanlar Cihan Tarihinin Osmanlı İmparatorluğu ile Batı Avrupa'da hemen hemen aynı sosyal gelişmeye sahne olduğu anlaşılır. Aynı asırda Cihan Ticareti henüz Akdeniz Köprüsünden geçtiğine ve bu köprünün başını Osmanlılar tuttuğuna göre, sosyal gelişimin Yakın Şarkta Batı Avrupa'dan ileri olabileceği de kabul edilebilir. Avrupa'daki Luter hareketine karşılık bizde Baba Zual nûr ve Kalenderlerin isyanları bu bakımdan çok ilgi çekicidir. Fakat, sonra ne oldu? Avrupa kapitalizme girdi. Osmanlı İmparatorluğu donakaldı ve gerileyip çöktü. Bunun büyük tarihî sebeplerini sırası gelirse açacağız. Bu sebeplerin başında büyük kapitalin gelişmesi için gereken büyük şart: Uzak Dış Ticarettir. Bunun zarurî neticesi olan Amerika'nın ve Ümit Burnunun keşifleri aynı gelişmenin konkret unsurlarıdır. Bu, önüne geçilmez büyük dış sebepler yanında Osmanlılığın kapitalizme gidemeyişinin iç sebepleri arasında şu nokta önemli görünüyor:
         Para İradına geçiş şeklidir! dedik. Çünkü daha ürün iradı şeklinde başlıyan sosyal farklılaşma imkânı, burada büsbütün gelişir:
         1 - Bir yanda: O zamana kadar tasarruf sahibi olan köylü

"Bedelini ödiyerek irat mükellefiyetinden kurtulmasına ve kendi tarafından işlenen toprak üzerinde tam mülkiyet sahibi gibi başlıbaşına bir köylü haline gelmesine yolaçar." (K. M. Keza).

         2 - Ötede: Para İradının yarattığı münasebetler

         "Eski köylü tasarruf sahiplerini yavaş yavaş mülklerinden ederek onların yerine bir kapitalist çiftçi geçirmiye yarar." (Keza).

         Kapitalist çiftçi doğarken, ister istemez, kendine zıt olan kutbu da yaratır: Besitzloser, (mülksüz) haline gelmiş bir Tüglohner (yövmiyeciler sınıfı) doğar. Böylece toprak menkulleşir. Yani:

         "Kapitalleşmiş irat, yani toprağın fiyatı ve dolayısile de toprağın satılabilir olması ve satılması temelli bir unsur haline gelir.a (K. M. Keza)

         Dikkat edersek her iki prosenin gelişmesi için de, toprak mülkiyetinin tabiri caizse serbest olması gerektir. Yani toprak üzerinde Şahsi Mülkiyet bulunmalıdır. Batı Avrupa'da büyük arazi sahipleri, toprak beyleri, Ortaçağ Ticareti genişledikçe borçlanıp züğürtleşirken, topraklarını ya serbest köylülere yahut kapitalistlere satar veya kiralarlardı. Osmanlılıkta toprak mülkiyetinin (Miri Toprak kaide olduğuna göre) Devlet monopolünde oluşu, hatta Devletin bile toprak mülkiyetini açıktan açığa şuna buna veremeyişi, toprak alım satımını, toprağın menkulleşmesini durdurmuyorsa bile, hiç olmazsa frenledi. Büyük ölçüde toprağın mülkiyeti şeklen uzun müddet hiç kimsenin değildi ki, para karşılığı olarak alınıp satılsın. Ancak ileride göreceğiz: Bütün toplumu saran genel bir Hiyleyi Şer'iyye sahtekârlığı ve Allahın emrine karşı gelindiği için vicdanları bozup çürüten memleket ölçüsünde bir vurgunculuk idarei maslahatçılığı, insan maneviyatının canına okuyan Şark İkiyizzlülüğü ve Ortaçağ Yalancılığını ebedileştiren Asyalı Kurnazlığı, Miri Toprakları yavaş yavaş aşındırabildi. Fakat o zamana kadar atı alan Üsküdar'ı geçti: Batı Kapitalizmi Cihan Pazarını eline geçirdi. Ve Osmanlılık, bir türlü geçemediği kapitalizmin gerisinde, Batı Kapitalinin yarı sömürgesi haline düştü. Toplumun ekonomik özü değiştiği halde, siyasî ve sınıfı kabuğu eski halinde kaldığı için neticede öz de kurudu. Dirlik Düzeni için olumlu olan toplum mülkiyeti Kesim Düzeninde olumsuz oldu. Toplumu batırdı.
         Osmanlı toplumu kapitalizme giremedi, ama, kapitalizmden evvelki basamağı, yani para iradı rejimini Avrupa'dan önce yaşadı, denilebilir. Bu gelişme, yukarıdanberi söylediklerimizden anlaşılacağı gibi, açık bir tezat şeklinde: oldu: 1- Gelişme, toprak münasebetleri içinde toprak iradının değişmesile gerçekleşiyordu; 2- Fakat aynı gelişme toprak münasebetleri dışında, kapital münasebetleri yüzünden gerçekleşiyordu. İşte, bu, ziraatın dışında olduğu halde ziraata tesir eden, sonra ziraatteki değişikliğin üzerine karşılık tesirlere uğrıyan gelişmenin şartları başlıca iki noktada özetlenebilir:

         1 - "Sırf ziraat dışındaki kapitalist üretimin gelişimi" ticaretin Cihan Pazarına, sanayinin El imalâthanesine ulaşması.
         2 - "Paranın gittikçe değerden düşmesi kabilinden elverişli durumlar." (K. M.: Keza).
         "O zaman, ister istemez toprağın kapitalistlere çiftlik olarak kiralanması ortaya çıkar." (K. M. Keza).

         Yalnız. bir daha tekrarlıyalım: Buradaki "Kapitalistler", modern manasıle kapitalistler değil, "Tefeci - Bezirgân" sermayedarlardır. Kapitalizm öncesi henüz aşılmamıştır. Hatta Kapitalizm bir memlekette iktidara geldiği zaman dahi para iradı kaide sayılamaz:

         "Ancak derebeyilik üretim yordamından kapitalist üretim yordamına geçiş Cihan Pazarını hükmü altına soktuğu zaman, bu şekil ziraatta umumî kaide haline gelir."

         Osmanlı Mukataa rejiminde bezirgân ve tefeci kapitalin akçeyi züyuflaştırma oyunlarının, nihayet büyük şehirleri kanser gibi besleme zaruretlerinin hangi rolleri nasıl oynadıklarını aşağıda göreceğiz.
 
         II - KESİMCİLİĞİN DİRLİKÇİLİKTEN FARKI
 
         Mukataa rejimi, o zamana kadar Osmanlı Toplumunda görülmiyen yeni tipte bir küme insan yarattı: "Kesimciler". Kesimci, ilk bakışta, Dirlikçi Toprak Düzeninin iki kutbunu: Dirlikçi ile Çiftçiyi tek elde toplamış bir unsura benzer; fakat aynı zamanda bu iki kutbu birden inkâr eder. Kesimciliği Dirlikçilikten ayıran özellikleri anlamak için, ilkin kesimci ile Dirlikçi ve Çiftçi arasında bir kıyaslama yapmalıdır.
 
         1 - KESİMCİ ve ÇİFTÇİ:
         Mukataacı, Miri Toprak üzerinde küçük çiftçinin haklarını elde eder, Klâsik tarifiyle Mukataa: "Üzerine yapılacak bina veya dikilecek eşcar ve kürûm (ağaç, asma) yapanın mülkü olmak şartile bedel misille yakın muaccele denilen bir bedel ve şehrî veya senevî müeccele denilen ücret verilmek üzere" toprağın tasarrufunu satmak (Tefviz) dir. Burada, yapılan bayındırlığın Kesimciye mülk sayılması, tıpkı Miri Toprak üzerinde çiftçilere verilen imarda mülkiyet hakkına benzer. Toprak mülkiyeti her iki halde de devletindir. Ama, mülkiyetin sosyal özelliğiyle üretimin şahsî özelliği arasındaki tezat, gitgide ister istemez gelişir. O zaman Tarihî bir zaruretle mülkiyet mıünasebeti üretim münasebetlerine uymak zaruretinde kalır. Yani, küçük tasarrufçu, reaya nasıl zamanla kendi de önce bayındırlığın, sonra dolayısile, toprağın, âdeta ismi konulmamış mülk sahibi haline gelirse, tıpkı öylece Mukataa sahibi de büyük toprakları şahsî mülkiyete doğru sürükler.
         Kesimci ile reaya arasında başlarken hukukî bir fark gözetilmek istenir: Mukataada toprağın tasarrufu yalnız bir şahsın kendine belli bir müddetle verilir. Çiftçinin şahsından ailesi murat edilir. Çiftçi ölünce, ailesinden çifte kadar bir başkası toprağın tasarrufunu ele alır. Mukataada, Kesimci öldü mü, toprak mahlûk kalır. Lâkin zamanla bu fark aşınıp gitmiyecek midir? Çünkü, çiftçilerin Miri Toprak üzerindeki tasarrufları da ilk zamanlar yalnız onu alan şahsın kendisine verilirdi. Sonraları gördüğümüz derecelerle ölenin tasarrufu yakınlarına düşmiye başladı.
         "Şöyle ki, fi'lel asl (= asıl fiatı) icat olunan Mukataalar hini vaziyette taliplerine beratla verildiği vakitlerde meselâ bir Mukataanın senevî bin kuruş malı Mirisi şartile fevt oluncıya kadar müeccele ile ya berat talibine virilüp cüz'i muaccele ile satılan Mukataalar" (Koca Sekbanbaşı, Keza.) İleride göreceğiz, bir müddet sonra, binbir oyunla elden ele aşırılmıya başlanır.
         Kesimci tasarrufunun, Çiftçi tasarrufundan asıl giderilemez büyük sosyal farkları iki noktada toplanır:
         1 - Sayıca Fark: Reayaya verilen toprak aile başına "bir çift"i geçemez. Bu da 75 ile 150 dönüm arasında kalır. Muktaacıların malikâneleri hudutsuzdur. Parasına göre istediği büyüklükte toprağın taasarrufunu ele geçirir. Beriyy'el Şamlı'ya göre, ortalama her malikâne 10 bin reaya çalıştıran yüce bir çiftliktir. Bu sayı farkı, başka hiçbir şey katılmaksızın, en yaman sosyal altüstlük demektir.
         2 - Kalitece Fark: Çiftçiye verilen toprağı bizzat çiftçinin kendisi işlemiye mecburdur. Mukataada toprak, mahiyeti gereğince, ancak başkalarına işletilebilir.
 
         2 - KESİMCİ ve DİRLİKÇİ
         Mukataa sahipleri ile sipahiler arasında tek benzerlik toprağın kemmiyeti, miktarı, yani genişliği bakımındandır. Dirlikler gibi Mukataâlar da binlerce çiftçiyi içine alan büyük arazi birlikleridir. Toprak mülkiyetinin her iki halde de teorik olarak Devlette oluşu keyfiyetçe de benzerliğe kapı açabilir. Fakat bütün bunlar işin görünüşüdür. Gerçekte Kesimci ile Dirlikçi arasında, memur ile tüccar arasındaki kadar derin bir sosyal sınıf ayrılığı vardır. Dirlikçi "Sahip'ül Arz" adını alır. Ama, toprağın ne mülkiyetine ve ne de tasarrufuna sahiptir. Sipahi, mülkiyet ile tasarruf sahipleri arasında bir idareciden ibarettir. Kesimci ise, bilakis toprağın tam tasarrufunu elinde tutar. Bu tasarruf çiftçininkinden çok daha tam ve mutlaktır. Çünkü:
         1 - Çiftçi toprağı bizzat işlemeye mecburdur. Başka şekilde tasarruf edemez. Kesimci toprağı dilese kendi de işlemekle hürdür. Lâkin, başkalarına işletmek başlıca hakkıdır. Şu veya bu şekilde tasarruf etmesi kendi bileceği iştir. Onun için Mukataa toprağının "Malikâne" adı bile çok manalıdır. Kesimci "malın mülkiyet sahibi" değilse bile "Malikâne: Mülk sahibimsi" dir. Yani onun toprağı tasarrufu, daha isimlenirken, çiftçiden farklı olarak bir çeşit mülkiyet veya mülkiyetimsi münasebet gibi konulur.
         2 - Çiftçinin başında her an hükm-i karakuşîler yağdırmak insafına kalmış bir karışıcısı vardır. Şipahi, mülk sahibi Devlet adına "Sahib'ül Arz" sıfatile reayayı ekonomik ve politik güdümü altında tutar. Çiftçinin tasarrufu Dirlikçinin kontrolündedir. Mukataacı için, böyle, herşeye burnunu sokan bir efendi yoktur. Kesimci parasını sayıp toprağı devletten kiraladı mı, artık ona karışan görüşen bulunamaz. Dirlikçilikle Kesimcilik sistemlerinin farklarını anlamak üzere Eşkinci, Çiftçi ve Kesimcinin karşılıklı durumlarını şemalaştıralım:
 
         3 - DİRLİKÇİLİK ve KESİMCİLİK:
 

         4 - SINIFLAŞMA
 
         Yukandaki karşılaştırma incelenince görülüyor ki, (kesim) düzeni, sanıldığından çok daha büyük bir devrimdir. Bu Devrimin manası: Toplum toprakları içinde Sınıflaşmadır. O zamana kadar, hiç olmazsa nazariyece miri toprak üretimi sınıfsız bir kast üretimidir. Kesimcilikle beraber aynı topraklarda, birdenbire dev ölçüsüyle bir sınıflaşma kanunlaşır. Çünkü:
         1 - Üretim münasebetleri bakımından: Toprak, o zamana kadar işletimi Devlet kontrolunda kalan küçük "çift"lerden ibaretti. Şimdi toplum toprakları, doğrudan doğruya ve toptan yığıniyle şahıslara bağlı, işletimi kesimcilerin kontrolüne geçen büyük "malikâne"ler haline döner.
         2 - Mülkiyet bakımından: Malikâne toprakları, artık üzerlerinde yapılan ziraat işi ve her türlü tasarruf icabı, para ile el değiştirebilen mülkiyetçe menkulleşmese bile bir çeşit Likitleşme haline girer. Bu hal teorice mülkiyeti hâlâ devlette gösterir. Ama, pratikte: a)İfşletme üzerinde devlet kontrolu kalmadığından; b) Bayındırlık ölçüsünde toprağa bağlı şahsî mülkiyet hakları her gün biraz daha arttığından. Toplum mülkiyeti her gün biraz daha haklarından caydırılır. Ve Mukataacılar önce kaydıhayatla, sonra -dirliklerin sepetlenmesi veya çiftçi tasarrufunun genişlemesi yollarından- yavaş yavaş toplum toprağını ebediyen şahsî kontrollarına alırlar.
         Bu iki Ekonomi-Politik münasebetinden iki sosyal sınıf münasebeti çıkar.
         1 - Toplum toprakları likitleşüp, miri topluluktan kolayca kopartılabildiği ölçüde, bu mukataa inhisarcılığı üzerine yatan ayan, mütegallibe ve Derebey güruhunun kökleşmesi. Bunlar önceleri toprak kirası derecesinde, sonraları bugünkü toprak vergisi derecesinde ufak bir para karşılığı olarak, toplum topraklarını baştan başa ellerine geçirirler. Bunlara KESİMCİLER SINIFI da diyebiliriz. Devlet koltuğunda devleti soyanlar bunlardır.
         2 - Mukataa malikânelerinde, toprağın yeni tasarruf şekline göre, ister istemez a) altta bir işleyici mülkiyetsiz ve tasarrufsuz köylü tabakaları, b) üstte ziraata kapitaliyle bağlı bir tasarruf sahibi İşleticiler sınıfı belirir.
 
         III - MUKATAANIN KLASİK "PARA İRADI ŞEKLİ"NDEN FARKI
 
         Mukataa rejimi, ürün iradı şeklinden para iradı şekline geçiştir, dedik. Fakat, bu geçiş, Osmanlı toplumunun kendi somut orijinalliği içinde, Kapitalin tarif ettiği tiplerden daha karışık bir şekil gösterir. Bu da, Osmanlılıktaki arazi münasebetlerinin "Asya" tipinden, daha doğrusu "Arazi sahibi hükümran devlet" esasına göre olmasından ileri gelir. Burada: 1) İrattan ayrı bir vergi yoktur.

         2) "Burda devlet en büyük toprak beyidir. Burada hükûmranlık, millî ölçüde ve temerküz etmiş toprak mülkiyetidir. Onun için her ne kadar gene toprağın gerek şahısca, gerek toplumca tasarrufu ve faydalanımı bulunsa bile, artık şahsi bir arazi mülkiyeti yoktur." (K. M. Das Kapital, Fasıl XLII "Emek iradı").

         Fakat bu iki yokluk, hadisede ekonomik determinizim yoktur manasına gelemez:

         "Doğrudan doğruya üretmenden ödenmemiş artan emeğin aşırıldığı spesifik iktisat şekli, bilzat kendisi üretimden çıkagelmiş ve bu sefer üretim üzerine muayyen tepki tesiri yapmış olan efendilik ve kulluk münasebetlerini de tayin eder." Bu münasebetin her defasında aldığı şekil, tabii, daima iş yordamının ve suretinin, dolayisıyle de, sosyal üretim gücünün muayyen bir gelişme kertesine karşılık düşer; bu münssebette her defaya has olan devlet şeklinin iç sırrını ve temel taşını buluruz." (Keza).

         Yalnız bu ekonomik temel üzerinde zaman ve mekânla değişen başka başka iktisadî ve tarihî tesirlerle bir sürü başka başka sosyal sonuçlar görülür.

         "Bu hal, aynı ekonomi temelinin, -başlıca şartları bakımından aynı olan temelin, sayısız çeşitte başka başka ampirik durumlar, tabiat şartları, ırk münasebetleri, dışarıdan müessir tarihi tesirler vesaire yüzünden ancak o ampirik surette verili durumların incelinimi ile kavranılan sonsuz meydana çıkaş tenevvüleri ve tedricleri gösterebilmesine engel değildir." (K. M. Keza).

         İşte, Osmanlı durumu bu "sonsuz meydana çıkış tenevvü"lerinden biridir. O itibarla mukataa rejiminde rastlayacağımız "tedriç" de kendine hastır. Tabiat, ırk ve tarih tesirleriyle, tam para iradı şeklinde: Mülkiyetin devlette oluşu, verginin irat karışması bakımından farklı bir ampirik durum yaratır. Marks'ın tarif ettiği para iradında:
         1 - Toprak çiftçinin tasarrufunda: Üretmen "ırsen veya alelade gelenekle yerin tasarruf sahibidir." (Das K.: para iradı).
         2 - Topraktan mada şeyler çiftçinin mülküdür: "Yerden madaki iş şeraitinin, ziraî aygıtların ve öteki taşınır eşyaların mülkiyeti, daha bundan evvelki şekillerde iken, ilkin fiilen ve zamanla hukuken dahi doğrudan doğruya üretmenin mülkiyeti haline geçer. Bunun icap ettirdiği şekil para iradı şeklidir." (Keza).
         3 - İradı çiftçi paraya çevirip öder: Doğrudan doğruya üretmen, toprak beyine ödeyeceği fazla mecburi emeği, "Denk değersiz başarılmış emeği paraya çevirip artan ürün şeklinde sunmuş olur." (Keza).
         4 - Toprak alım satımla menkulleşir: "Kapitalleşmiş irad, yani toprağın fiatı ve dolayısiyle de toprağın satılabilirliği ve satılışı temelli bir unsur haline gelir." (Keza).
         Burada çiftçi sözünü anlaşılmak için kullandık. Tam karşılığı "doğrudan doğruya üretmen olan çiftçi"dir. Yukarıda gördük: Mukataa topraklarında, kesimci, birdenbire eski, doğrudan doğruya üretmen çiftçinin bütün haklarına sahip oluverir. Halbuki Mukataa sahibi "doğrudan doğruya üretmen" değildir. Hatta işleyici olmak şöyle dursun ileride göreceğiz, bugünkü kiracı ziraat kapitalisti kabilinden bir doğrudan doğruya işletici bile değildir. O yüzden, mukataa topraklarındaki doğrudan doğruya üretmen, tam bir "Çiftçi" bile sayılamaz. O, yarım çiftçi, yarıcı, ortakçı durumundadır: O halde yukarıki dört maddelik münasebetleri Mukataa rejiminin üretmen köylüsüne uygulamak isteyince şu farkları görüri,iz:
         1 - Toprağın tasarrufu çiftçide değildir: Bu tasarruf hakkı şartsız kayıtsız kesimciye bağışlanmıştır.
         2 - Topraktan maadaki şeyler çiftçinin mülkü değildir: Defterdar Mehmet Şerif Efendinin yazdığı gibi: "Mukataanın Malikâne verilmesi" mamuriyeti teşvik içindi. Bu "Mamuriyeti teşvik"ten anlaşılan şey ise: "Reayasına tohum ve bidar vermek" (Nizamı Devlet Hakkında Mütelâat. 1206) idi. Dirlik rejiminin çiftçisi, biliyoruz, yalnız toprağın tasarrufunu Devletten kiralardı. Başka her çalışma aracını kendisi bulurdu. Burada tasarruf hakkı gibi tohum v s. de kesimcinin olduğuna göre topraktan maadaki çalışma vasıtaları ve mamurluklar da çiftçinin mülkü olmaktan çıkar.
         3 - İradı paraya çeviren çiftçi değildir. Devletle kesim kontratını yapan çiftçi değil, kesimcidir. Devletin alacağı iradı da bu kesimci öder.
         4 - Toprak alım satımı: Bahis konusu olamaz. Gerçi, Mukataa derunu dışında bir şahsî mülk topraklar bölüğü vardı. Onların kendilerine göre bir alım satımı ve fiyatları zamanla teşekkül etmiş olabilirdi. Ama, Osmanlı topluluğunun temelini teşkil eden asıl Miri Toprak Düzeninde Mukataacılığın başlaması, toprağın mülkiyeti değil sadece tasarrufunu fiyatla kanunca bağışlamıştı. Toprağın "Satışı" değil "Tefviz"i (yani tasarrufunun satışı) bahis konusu idi.
         Böylece, klâsik para iradı şeklinden kesimciliğin farkı: asil arazi sahibi (yani Devlet) ile asıl üretmen (yani çiftçi) arasına iktisatça hiç lüzumu olmıyan, fakat sosyal ve siyaset bakımından Osmanlılık için zaruri bulunan bir aracı zümrenin, Mukâtaacıların girmesile özetlenebilir. Onun için, klâsik (ve ya daha doğrusu Batı Avrupa'da Marks'ın etüt ettiği) para iradı şeklinde çiftçinin toprak tasarrufundan ileri gelen bütün fonksiyonları kesimciye geçmiştir.
         O zaman karşımıza Das Kapitalin para iradı başlığı altında anlatılan sistem değil de, onunla katışık olarak ondan sonra gelen sistemin halitası çıkar. Lâkin bu halitada, gene tamamile Osmanlılığa has bir tip de belirir. Marks, Metäriesystem (Kiracı - çiftçi sistemi) ve Teilwirtschaftssystem (Ortakçı iktisat sistemi) başlığı altında iki tip ekonomiye daha kısaca işaret ederek, asıl Parzellenreigentum (Tarla mülkiyeti) nin hür toprak sahibi ekonomisi üzerinde gayet esaslıca durur. Fakat, biz bu üç sistemi de, Osmanlı topraklarının ancak Miri dışında kalanlarında arıyabiliriz. Birinci kitabın "Tasarruftan Mülkiyete" bölümünde gördüğümüz çiftçilerin durumu bu özelliklere az çok yaklaşır. Bahis konumuz olan kesim sistemindeki çiftçi ile arazi sahibi ve kesimci münasebetleri daha başkadır.
         Kapitalizmden önceki irat şekillerinin en sonuncu bölümünde hür toprak sahibi köylüden başka olan iki tip şudur:
         1 - Ortakçı Sistemi:
         Arazi Sahibi: Topraktan maadaki davar v.s. kapitalini de verir: Böylece hem irat hem kârdan pay alır:
         Çiftçi Üretmen: Emekten maadaki işletme kapitalini de verir: Böylece hem ücret alır, hem de kârdan pay alır. "Burada, artık irat umumiyetle artan emeğin normal şekli" değildir. (Das Kapital).
         2 - Polonya ve Romanya'daki geçit şekli: Vaktile köy komünalarında her kısım toprak teker teker serbest köylülerin şahsî mülkleri ve tasarrufları altında idi. Geri kalan toprak ise, âdeta köy topluluğun ortamalı idi: Oraya topluluğun masraflarını karşılamak ve kötü yıllara ihtiyat saklamak üzere, köyce, âdeta komunaca elbirliğile ekim yapılabilirdi... Derken, siyasî kayırmalar ve tekeller faşizme mensup olan memurlar vesaire. İlkin, köylerdeki bu toplum yerlerini ele geçirirler. O zaman bu yerleri eskidenberi ekeduran serbest köylüler yeni sahiplere geçen toprak üzerinde gene çalışmak zorunda kalırlar. Böylece, eski hür köylüler, yeni toprak sahiplerinin angaryacısı haline girerler. Köylü bir kere bu dunıma düştü mü yavaş yavaş, eskiden kendisine ait olan serbest şahıs toprakları da ister istemez yeni ağaların emri altına geçmiş olur:

         "Babaşahça tüketimden dikme sistemine kadar, karşılığı ödenmemiş bütün artan emek doğrudan doğruya benimsenilir, ve bu benimseyişin temelini arazi sahipliği teşkil eder." (Karl Marks, Kapital).

         Burada Kapital de, toprak da ağanındır. Bu sistem kapitalist toplumda ise: bütün artandeğer kâr biçiminde gözükür.
         Marks bu sonuncu sistemi bağımsız köylü ekonomilerine geçişten artakalmış bir ekonomi şekli sayar. Ortakçı sistemini de, ilkel irattan kapitalist şekline geçit sayar. Biz, bu iki geçit sistemini, Osmanlı Toprak rejiminin daha ziyade birbirinden ayrı olan iki başka tip ve çağının sonlarına mal edebiliriz. Ve adlandırmak lâzımgelirse:
         1 - Polonya ve Ronmaya'daki geçit şeklini Dirlik Düzeninin sonunda rastladığımız "Dirliklerin Sepetlenmesi" kılığında bir derebeyileşmeye benzetebiliriz. Bu kesim Düzeni de ilgisi bu kadar.
         2 - Ortakçı Ekonomi Sistemi de, ancak Kesim Düzeninin sonunda görülmesi mümkün olan bir gelişime benzer.
         Kesimciliğin başlangıcında, Ortakçı Sistemde olduğu gibi, işletici sınıf durumunda olan kesim sahibi, çiftçiye topraktan maada davar ve sair kapital de verir. Ortakçılıktan farkı: Kesimcinin toprağın mülkiyet sahibi olmamasından. ibarettir: Ancak daha sonraları Kesim Toprakları yavaş yavaş Mukataa sahiplerinin mülkü haline geldikçe, tam ve klâsik bir Ortakçı Ekonomi sistemi karşımıza çıkabilir.
         Böyle bir tasnif, maddeci usulle tarihin daha net gelişim kanunlarından birini aydınlatmaya yarar sanırız. Gerçi Polonya ve Romanya'daki şekiller, o yerler kapitalizme geçerken ve hatta geçtikten sonraki devirde dahi bulunur. Nitekim Türkiye'de dahi o şekiller Ortakçı Ekonomisi Sistemile yanyana hâlâ mevcuttur. Ama tarihî oluş bakımından Polonya - Romanya tipini: daha ziyade Dirlik Düzeninin, Ortakçılık tipini de: Kesimci Düzeninin geçit şekilleri diye kabul etmek Tarihen doğru görünüyor.
 
         IV - BEZİRGÂN KAPİTAL MÜNASEBETLERİ
 
         Kesimciliğin ekonomik şartlarına işaret ederken, para irâdının ana karakterine dokunmuştuk. Para iradı şeklinin sözle: Ziraat dışı ekonomik ve sosyal gelişime bağlı olduğunu öğrenmiştik. Şüphesiz, toplumun geniş ölçüde üretim ve tüketim temeli toprak ekonomisine bağlı iken, ürün iradı şeklindeki zaruri gelişme imkânları, gördüğümüz gibi, Ziraat içinde dahi az çok bir gelişim yapmıştı. Ve esasen toprak ekonomisinin böyle bir gelişim temeli olmaksızın ziraat dışı gelişimlere maddî imkân da yoktan var edilemezdi: Ticaret kapitalinin işlemesi için, ticaret edilecek şeylerin bulunması gerektir. Bu ticaret eşyasının orta çağda daha ziyade egzotik nesneler ve el imalâthanesi manifaturası olduğu muhakkaktır. Ancak, burada ziraat ürünlerinin de az çok bir rol oynadığı bir yana bırakılamaz.
         Lâkin, başlangıç nasıl olursa olsun, bir kere hızını alan zıraat dışı gelişimin dönüp toprak ekonomisindeki allak bullak ettiği su götürmez bir olaydır. Yani, toprak rejimindeki alt üstlüklere elverişli şart ziraatın az çok ürün iradı çağıyla gelişmesi demekse, aynı alt üstlükleri yaratan sebep ziraat dışı gelişimdir. Bu ziraat dışındaki gelişimin iktisadî manada tek karşılığı Kapital gelişimidir. Yalnız bu kapital, tekrar edelim, modern kapitalist toplumun kapitali değil, kapitalizm öncesi çağının kapitalidir.
         Kapitalizmden önceki kapital nedir? Marks'ın "Zwillingsbrüder: İkiz Kardeşler" (Das K. C.III. F, 36) dediği: Kaufmannskapital (Bezirgân Sermayesi) ile Zinstragendes Kapital (Faiz Getirici Sermaye) yahut Wuckherkapital (Tefeci Sermaye) dir. Ürün iradının para iradına geçişinde rol oynayan unsurlar: Metalar üretiminin ve para tedavülünün önem kazanması, el imalâthanesinin gelişimi, cihan pazarının kurulması, bildiğimiz gibi, bu ikiz kardeşlerin gitgide yarattıkları kapitalizmden önceki bezirgân ekonomisinin neticeleridir.
         Osmanlı toprak münasebetlerinde Dirlik düzeninin Kesim düzenine geçişinde bu ikiz kardeşli motorun işletildiği pazar ve para münasebetleri rol oynamış mıdır? Elbette. Bunu anlamak, için, gene Marks'ın para iradı şekline şart koştuğu bir "gelişim" ve bir de "Elverişli durum"dan ibaret iki mekanizmayı hatırlayalım. Kesimcilik düzeni içinde aynı çifte mekanizma başrolü oynamıştır:
         1 - "Gelişim": Tüccar ve tefeci kapitallerinin Osmanlı ekonomisini haraca kesmesidir.
         2 - "Elverişli Durum": "Paranın gittikçe değerden düşmesi", Osmanlı sözü ile "Zuyuf akçe" oyununun dörtnala gitmesi: Bu iki yaman olayı biraz görelim:
 
         1 - BEZİRGÂN SERMAYE VE TOPRAK
 
         Osmanlılık, ilk komunadan sonra başlayan ve Avrupa'da kapitalizm kuruluncaya kadar "tekerrür" eden bütün eski ve en eski imparâtorluklar gibi, yayılış ve tutunuş bakımından, zamanın geniş ticaret yollarına dayanan bir sistemdi. Birinci kitabın birinci bölümünde "ticaret ibresi: yolların açılışı" başlığı altında kabataslak işaret ettiğimiz gibi: Osmanlılık ancak Tuna ve Yakınşark büyük Ticaret Ana Yollarını açtığı zaman Cihanşümul bir İmparatorluk oldu. Bu da Bizans'ın yerini tutmakla, İstanbul düğümünü çözmekle oldu. (Umman Denizi, Kızıl Deniz, Basra Körfezi) denilen doğu üçüzü ile (Akdeniz, Karadeniz, Tuna) denilen Batı üçüzü arasında medeniyet tarihinin o zamana kadar işlediği hemen bütün bezirgân ekonomisi Osmanlı Toplumunda özetlenmişti. Bu bakımdan, Osmanlılığın Cihan Ticaretteki durumu, biricikti. Böyle bir toplulukta ticaret kapitali için gelişme imkânları sonsuzdu. Bu imkânların, Dirlik Düzenine sokulmuş Toprak Ekonomisini uzun müddet kapalı kutu halinde bırakamıyacağı kendiliğinden anlaşılır. Onun için, Fatih devrile cihan ölçüsünü bulan İmparatorlukta bezirgân münasebetleri Toprak Ekonomisini sardı. Ondan sonra geçen yüzyil içinde, mutlak gibi görünen prensiplerine ve sarsılmaz sanılan (devletlûluğuna) rağmen, Dirlik Düzenini allak bullak edip Kesim Düzenine çevirdi.
         Kesim Düzenini yaratmakta bu bezirgân kapitalinin (Tüccar ve Tefeci Sermayesinin) nasıl rol oynadığını o zamana ait birkaç olaydan anlıyabiliriz. Kesim Düzeni, yukarıda basitçe söylediğimiz gibi: yalnız Mukataa sahibi ile Çiftçiden ibaret bir ekonomi münasebetleri topu değildi. Bu bahsi anlamak için, şimdilik yalnız şu kadarını belirtelim: Toprak sahibi Devletten Mukataayı parayla alanlar, çok defa toprağı işletmek zahmetine katlanmazlardı. Mültezimlere verirlerdi. Mültezimler de parayı "Sarraf" veya "Dolap" sahiplerinden tedarik ederlerdi. Böylece Kesim Düzeninin üst tabakaları, yani işletici zümreleri, daha ilk bakışta: Kesimci, İltizamcı, Sarraf denen üç zümre halinde görünürdü. Bu üç zümreyi birbirlerine aynlmaz surette bağlıyan bağ: Tefeci - Tüccar Kapitali idi.
         Kesimci Devletten Miri Toprağı erken kira ile alır. Fakat bu toprağın işletimini Mültezime devreder. Mültezim işletme masrafları için bir kapital arar. Onu ancak Tüccar ve Tefeciden bulabilirdi. Bu üç zümrenin durumlan hakkında şimdiki kafamızla bir fikir edinmek için zamanımızla şu mukayeseyi yapabiliriz: Kesimci! Büyük arazi sahibine, Mültezim ziraat müteşebbisi Çiftçi kapitaliste benzer. Bugün saf kapitalist giriştiği işletme için ne yapar? Akça halinde kapital arar. Kapitalizmden önceki cemiyette bu kapital ancak tüccar ve tefecilerde bulunur. Tabi onlar da bu krediyi babaları hayrına değil, bellil bir faizle verirler.
         Osmanlı toplumunda kredi açan kapital sahiplerine "Sarraf" veya "Dolapçı" denir. Tarihin tezatlı cilvelerinden biri de buradadır: Hıristiyan Avrupa'da olduğu gibi, Müslüman Osmanlılıkta dahi faizcilik resmen yani şeriatça haramdı. Kur'an "Rıba" dediği tefeciliğe karşı ateş püskürür. Müslümanlar, dince ve Osmanlı Türkleri sınıfsız göçebe gelenekleri bakımından para işile uğraşmayı kötü sayarlardı. Osmanlılıkta tüccarlık ve faizcilik Cumhuriyet çağına kadar şerefsizlik bilinirdi. Halbuki, iktisadî zaruretler, gördüğümüz gelişimle Kesim Düzeni münasebetlerini oldubitti haline getirmişti. O zaman ne olacak? Şerefsizlik lekesini gizli tutacak "Hileî Şerriyye"ler bulunacaktı.
         Hıristiyan Avrupa'da tefeci bezirgânlar Yahudilerdi. Müslüman Osmanlılıkta başka kimler bulunabilir? Kıyıya düşen büyük merkezlerde Yahudiler, taşra içlerinde Ermeniler ileriye sürüldü. Müslüman parababaları da, Yahudilerle Ermenilerin perdeleri arkasında, kendi kapitallerini gizlice ve faizle işlettiler.
         Osmanlı Tarihinin Mukataa çağına hakim olan ve belki de Kesimcilik usulünü Sultanlara ilham eden Tüccar - Tefeci unsurların, nüvesi Yahudilerdi. Bu Yahudilerden biri kadın ve ötekisi erkek olmak üzere bilhassa iki isim: Bütün o Mukataa devrinin göklerinde yıldız gibi parlarlar: Sinyora (yahut: Donna) Grasya Mendesi; Yusuf Nasî (Yahudilere göre: Donyuan Mikes). Bunların Türkiye'ye gelişleri de enteresandır. Bati irticaı bu Tefeci - Bezirgân unsurlarını yolup atarken, Osmanlı İmparatorluğu bezirgân misyonuna son derece sadık kalarak bugünkü Amerika gibi, bütün itisafa uğrıyan kapitallere kucak açmıştır. O sayede Batı Akdeniz Bezirgânlılığını bir hamlede sinesinde toplamıştır. Ve bütün Batı Ticaretile sıkıfıkılaşmıştır.
         Yusuf Nas: Portekiz Maran dönmesidir. Engizisyon baskısı önünde, 500 kadar İspanyol, Portekiz ve İtalyan Maranı ile birlikte, Fransızların tavsiyesi üzerine, Venedikten Türkiyeye gelir. Görünüşte bütün maksatları "Serbest adlarıle yaşamaktır." (Saffet: "Yusuf Nas" Tarihi Osmanî Mecmuası, cilt: 983) Lâkin, Portekiz, İspanya, Fransa, İtalya, Venedik gibi Osmanlı dışında kalan tekmil Batı Ortaakdeniz ülkelerinde Osmanlılığa kaçış, sadece "Serbest"lik için olamazdı. Maran kapitalistleri Büyük Doğu - Batı Ticaretinin düğüm noktasına gelip birleşiyorlardı. Elbette bunun mantıki neticelerini geliştireceklerdi.
         Yusuf Nas, İstanbul'a gelir gelmez, halası ve kayınanası olan Donna Grasya Mendesi serbest adına bir "Dolap", yani Banka açtı. Ve Türkçedeki en başdöndürücü manasıle "Dolap çevirmeye" başladı.
         Donna Grasya Mendes: "Yahudi Müverrihlerinin dediği gibi, böyle bir kadın gerçekten gelmiş ve bir "Dolap", bir Ticaret Evi açmış, Nasi bunun ortağı olmuş, acenteleri Eflândos yakalarına gider gelirmiş". Biz, bu Dolabın sermayesile hemen bütün "Mukataa" ve "İltizam"ların o Yahudi Kumpanyası elinde bulunduğu, ve pek ortaya çıkmak istemiyen birçok Müslümanların da bu işlerde eli olduğunu, yahut, bazı Müslümanların yine o sermaye ile Mutakaacılık ettiklerini kayıtlarda gördük." (Saffet: "Sinyora Grasya Mendes Makalesi, Tarihi Osmanî Mecmuası" N. 1-36, s. 1152).
         "Eflandos", Saffer'e göre Flandır veya Hollanda'dır. Şu halde görüyoruz Kesim Düzeninin Tüccar - Tefeci kapitaline bağlılığını bu derece mutlak bir bütün halinde ispat edecek örnek belki dünyanın başka hiçbir yerinde bulunamaz. Bir tek ve aynı kumpanya iki koldan çalışıyor. "Ticaret Evi": Zamanın bütün bezirgân münasebetlerini, Umman ve Akdeniz'den Şimal Denizine kadar temerküz ettiriyor. Hemen tekmil İslâm Dünyası gibi Hıristiyan aleminin de kapitalizme "Diriliş" (Rönesans) kaynakları olan Venedik - Hollanda mihverini ele geçiriyor. "Dolap" (Para Evi) de koca İmparatorluğun taa temelini; Toprak Ekonomisini kıskıvrak yakalıyor. "Sermayesile" hemen bütün "Mukataa" ve "İltizam"lar'ı sömürmeye başlıyor:
 
         2 - BEZİRGÂNLIĞIN DEVLETE NÜFUZU - BEZİRGÂN SERMAYE ve DEVLET
 
         Bu hal Osmanlılığa has değildir.

         "XII'nci ve XIV'üncü yüzyıllar, Venedik ve Cenova'daki teşekkül eden kredi şirketleri, eski moda tefeciliğin ve tekelci para sermayesinin hakimiyetinden kurtulmak üzere Deniz Ticaretinin ve temelini Deniz Ticaretine dayamış büyük ticaretin ihtiyacından kaynak almışlardır. Bu keyfiyet Cumhuriyetlerde kurulan hakiki bankalar, aynı zamanda Devletin toplanacak vergiler üzerinde ödünç elde ettiği Kamu Kredisi Müesseseleri olarak ortaya çıktıkları vakit şurası unutulmamalıdır: Bu şirketleri kuran tacirler, hatta, o devletlerin birinci şahsiyetleri, idareleri kadar kendi kendilerini de tefecilikten kurtarmakta ve aynı zamanda bu suretle devleti daha ziyade ve daha emniyetle emirleri altına almakta menfaattardırlar." (K. M. Kapital, cilt: 3. Bölüm: 4, ayırım: 20).

         Demek bu usul en az ikiyüz yıl önce Akdeniz'in bezirgân kentlerinde doğdu. Ve XV'nci yüzyıl ortalarında Osmanlı İmparatorluğuna taşındı. Divanı Hümayun kayıtlarının (961 Göç, 1553 Doğum) yılında başlaması, belki de bu hesap kitap bezirgânlığının yerleşmesinden ileri gelmiştir.

         "Gemi donatanlar daha evvelce, kadim Atina ve Yunanistan'da olduğu gibi büyük ödünçler almaya mecburdular. 1308'de Baugge Ticaret kentinde bir sigorta odası vardı." (Kapital, Keza). Fakat, asıl örnek tipte kredi müessesesine kaynak Akdeniz İtalyan Bezirgân Kentleri idi. "O zaman Venedikten alınan örneğe (bir başka teşkiline) çarçabuk uyuldu. Bağımsızlıkları ve ticaretlerile bir isim yapmış olan bütün deniz kentleri ve umumiyetle bütün kentler ilk bankalarını kurdurlar." (M. Augier: "Dü Credit Publicte"den, Kapital: Keza).

         Osmanlılığa da aynı kaynak ve aynı şehir: Venedik tohum atıyor: Ve tıpkı Venedik gibi, Kuzey Denizi kıyılarına kadar ticari münasebetlerine devam ediyor. Bu, Avrupa kuzeyinde ilk depozito bankalarının (Efrez 1609, Hamburg'ta 1619) açılmalarından 100 yıl evveldir. Venedik ve başka kentlerde kredi işi yalnız bir küçük Cumhuriyet "Dolap"a koyduğu halde, Yusuf Nas ve Grasya Mendes'ler koca bir imparatorlugu kafese korlar. İş dev ölçüleri bulur: Küçük Cumhuriyetlerde bulunan "devlete vergiler üzerinden ödünç" usulü, İmparatorlukta "Mukataa" ismiyle gelişir, sistemleşir. Tıpkı Venedik'te Yahudi perdesi ardında Hıristiyanlar bulunduğu gibi, dolap kuran bezirgânların ardında Müslüman parababaları ve büyük devletler adamları vardır. Ve hepsi elbirliğile devleti emirleri altına alırlar. Saray entrikaları ve Nasi'nin Hükümdarlığı yakın Dükalıklara yükselmesi bunu gösterir.
         Nihayet Yahudilerin rolü de aynıdır. İngiltere'de bile:

         "Yahudiler, Lombartlar, Tefeciler ve Kaniçciter neyse, bankacılarımız aynıdır. İlk banka, bezirgânlarımızdı: Bunların karakterlerine hemen hemen berbat adı verilebilir... Sonra bunlara Londra'lı sarraflar katıldılar. Topu da... bizim en ilk bankerlerimizdiler... Gayet kötü bir cemaat teşkil eden bu adamlar, haris, tefeci, taşyürekli kan içici kimselerdi." (J. Hardcastle: "Bank And Bankers"den alan Kapital: Keza).

         Osmanlıda Yahudilere katılanlar, İstanbul'da Galata Sarrafları, taşrada Ermeni Sarrafları idi. Yahut belki Yahudilerin "Dolap"ı Marks'ın dediği şekilde: "Şirket kuran tacirler ve hatta o devletin birinci şahsiyetleri, idareleri kadar kendi kendilerini de tefecilikten kurtarmak ve aynı zamanda bu suretle devleti daha ziyade ve daha emniyetle emirleri altına almak" için irili ufaklı yerli tefecilere karşı bir tedbirdi. Onun için, Yusuf Nasi ve Grasya Mendes'lerden önce Osmanlı Toprak Ekonomisini yerli bezirgân Tefeci kapitalin ilk bölünmeye uğrattığı ve "Dolap"çılara sürülmüş tarla kadar tohum atılacak bir zemin lıazırladığı daha akla yakındır. Dolapçı Yahudilerin, ansızın, gelir gelmez âdeta bir kurtarıcı gibi karşılanmaları, hemen kucağa alınıp sarayca bile baştacı edilmeleri başka nasıl izah olunabilir (1946'da Amerika'nın gelişi gibi...)
         a) Yahudi Bezirgân Ekonomisi.
         Tefeci - Bezirgân kapitalin saray içine işleyiş derecesi, " Mukataa" fikrini Sultanlara ilham edenin kimler olabileceğini azçok belirtir. Sarayda Yahudi kadını, iç ve dış politikada Yahudi erkeği ile işbirliği halindedir. Ve Yahudi: Yahudi olduğu için değil, Tefeci - Bezirgân ekonomisinde en işlek unsur bulunduğu için ve Osmanlı İmparatorluğunda Tefeci - Bezirgân Ekonomisi en geniş ölçülerde hakim duruma girmeye başladığı için bu Alicengiz oyununu oynıyabilmiştir. Yani bu manzara önünde "Semitizm" ve "Antisemitizm" kokulariyle afkırmak, demagojinin en boşkafalı kepazeliğine düşmek olur. Yahudinin "Tefeci - Bezirgân Ekonomisinde" en işlek unsur olması, tarihî ve iktisadî bir zarurettir. Marks Kapitalinde birkaç defa şu müşahedeyi tekrarlar:
         "Kadim çağın tüccar kavimleri, Epikür İlâhlarının (intermundien) ara boşluklarda bulundukları gibi, daha doğrusu Yahudilerin leh toplumu mesameleri içinde bulunduklan gibi mevcuttular. İlk başlıbaşına ve gayet büyük gelişimli alışveriş, bezirgân kentlerinin ve alışveriş Handelschoelrer uluslarının ticaretleri, saf bir alışveriş olarak üretmen ulusların aralarında aracı rolünü oynıyan Barbarlara dayanıyordu." (Karl Marks: Das Kapital, 64, fasıl: 20).
         Semit ulusunun ezeli durumu ve kaderi nedir? Başlıbaşına bir medeniyet yaratmaktan ziyade: Büyük medeniyetler arasında göçebe aracılığı yapan Barbarlık. Bu taâ en eski ve en ilk insan medeniyetleri olan Mısır - Irak Medeniyetleri arasında başlar. İsrail Oğulları kâh Fir'avunun elinden Musa dinile idealize edilen şekilde kaçar, kâh Nemrutlar elinde Babîl'de esir kalır. Fakat daima: bu iki kutup arasında gidip gelir ve büyük ölçüde Bezirgân münasebetler içinde alışveriş yapar. Fenike gibi İsrailoğullarına atfedilen büyük Medeniyet bile: sanayi ve daha doğrusu "Üretim" Medeniyeti olmaktan ziyade: Ticaret yani alışveriş medeniyetidir. Fenike: âdeta alışverişiyle yiyip tükettiği iki ana (Mısır - Irak) Medeniyetleri söner sönmez dağılır. Ve Yahudi dediğimiz Semit kolu Tarihe Tefeci-Bezirgân rolüyle, bütün deniz yollarından gidebildiği yerlere Manş Denizinden Afrika cenubuna, Hint'ten bir rivayete göre Amerika'ya kadar sütlüğen tohumları gibi "her rüzgâra" uyup yayılır gider. Ve tutunabildiği yere: Bezirgân Münasebetlerini aşılar. Ortaçağ, Yahudinin bu göçmenliğini durdurmaz. Bilakis, yeni yeni şekillere sokar. Kâh din taassubu, kâh Derebey çapulu, Yahudiyi mütemadiyen şuraya buraya kovalar. Yusuf Nasi'lerin Osmanlı İmparatorluğuna gelişi ne? Aynı göçmenlik zarureti. Bu kadar hane-i berduş ve "derbeder" dolaşan bir kavim ister istemez, dolaştığı yerlerin ürünlerinden aracılıkla geçinecektir. Ve bu aracılık ruhu, Ticaret, Para Ticareti, Tefecilik münasebetlerini Yahudiye vazgeçilmez zanaat yapacaktır. Demek, Yahudinin başına gelenlerden kendisi değil zemin ve zaman şartlarını sorumlu tutmak lâzım. Sonraları Yahudilerin engizisyon işkenceleriyle kovalanması: bulunduğu memleketlerde yerli Tefeci - Bezirgânların rekabetinden ileriye gelir. İspanya ve Portekiz: Osmanlılığın zuhurundan sonra, Avrupa Ticaretinde İtalyan Kent Cumhuriyetlerinin yerine geçtiği zaman, Yahudileri kovalamaya başlar. Engizisyon kimdir? Kilise. Kilisenin Yahudi düşmanlığı, Yahudilerin İsa'yı çarmıha germesinden değildir. O, bir bahanedir. İktisadî ve maddî menfaatler ne zaman icap ettirirse, o zaman daima manevî ve ruhî, dinî bahaneler bulunur.
         T. G. Büsch "Theoretisch - praktische Darstellung der Handlug etc." eserinde şunları yazar:

         "Kilise faiz almayı yasak etmişti." Lâkin ipoteği kabul etmişti. "Bizzat Kilise veya Kiliseye ait Komunalarla Piacorpora (Dini Heyet) ler Haçlılar Seferi zamanında bundan büyük istifadeler elde ettiler. Bu, sözde "ölü el"lerin tasarrufuna pek büyük bir malî servet bölümünü geçirdi; çünkû böyle kuvvetli ipotekler gizli kalamıyacağından, Yahudiler büyük Tefeciliğe giremedilerdi... Faiz yasağı olmaksızın, Kilise ve Manastırlar asla bu kadar zengin olamazlardı." (Kapital 3, s. 45, fasıl: 6).

         Yani, Kilise: tazıya tut, tavşana kaç yapmıştır. Efsunladığı Derebeyi tazılarını Kudüs yollarında Veysel Karani edip harcarken, Yahudi tavşanlarını ürküterek, geride: Millî Serveti boşuna yakmıştır. Ne ile? Tefeciliğin din maskeli ipoteik şeklile. Yahudinin yapamadığını Hıristiyan yapmıştır. Neden? Çünkü Avrupa'da yerli Tefeci - Bezirgân münasebetleri almış yürümüştü.
         b) Yahudi ve Bezirgân Politikası:
         Demek, dostluk, düşmanlık hisleri dışında Yahudiyi bir olay olarak ele almak ınümkündür. Bu olaya göre, Süleyman Kanunî'nin diplomat Yahudisi, "Frenk Beği" yahut "Frenk Beyioğlu" unvanını kazanacak derecede Devlet işlerinde itimat kazanır. İhtimâl Sarraflarıle meşhur Galata'nın üst yanında bugün hâlâ: "Beyoğlu" dediğimiz semt, İstanbul'da Yahudi dolapcılığının yadigârıdır. Frenk Beyoğlu, Büyük Tefeci Teşkilâtı halinde giren Papa'lığın elinden Yahudileri o sayede kurtarır. Zamanla kendisi "Müteferrika"lığa kadar yükselir. Fransa'dan 150 bin ekü alacaklıdır. Kendisini Sultana tavsiye eden Fransa olduğu halde, Nasi bu alacağını affetmez. Teşekkür makamında, 972 (1564) de ekülerini Fransa'dan Sultan Süleyman vasıtasile ister. Ve bu alacağa karşılık, Suriye'deki Fransız gemilerini zabtettirir.
         Sonra, Kadimçağ Tefeci - Bezirgân kapitalin neticesi: arazi sahipliği başlar. Nasi'ye Tebriye Gölü ile yanlarındaki geniş arazi bağışlanır. Bu toprak imtiyazı Selim II ve Murat III. zamanlarına (16'ncı asır sonlarına) kadar sürer.
         Hele Selim II zamanında (1566 -1744) Bezirgân Tefeci Sermaye, İmparatorluğun maddî, manevî nesi varsa hepsini toptan pazara çıkarır: Topraklar gibi Mansıplar da satılığa çıkarılır. Bütün o işlerde Padişahın üç "Müşavir'i Has"ı başbaşadır: Haseki Hürrem Sultan Kadın (Roksalana) + "Hırvat dönmelerinden bir aktör" (Tarih-î Ebûl Faruk, c. III, s. 277) Rüstem Paşa + Yahudi Yusuf Nasi! Selim II., Sokollu'yu bile hiçe sayarak, yılda 40 bin Duka altınına karşılık Nakaşa (Naksos) ve bütün Kiklat Adalarının Dukalığını Nasi'ye verir. Ve Nasi de 974 - 75 (1566 -1567) yılları: oralarda Müslüman oturtmıyacak kertede korkusuz yaşar. Dikkat edersek Bezirgân Kapital hakimiyeti, Osmanlı İmparatorluğunun bütün dış politikasını şiddetle emrine almıştır. SelimII. devrinin bütün fütuhatı: Sakız, Yemen, Venedik, Kıbrıs, Tunus etrafında dönüp dolaşır. Bütün bunlar, Venedik'ten gelme Bezirgânlığın Akdeniz Ticaretini haraca bağlamasından başka nedir.?
        Nasi Kumpanyası yalnız Akdeniz Ticaretile de kalmaz: Tuna ve Karadenizin bellibaşlı alışveriş kaynaklarını da ele geçirir. Lehistan'la Osmanlı ülkesi arasında balmumu ticaretini inhisarı altına alır. (17 Ramazan 975: 1567). Aynı yıl, Eflâk ve Buğdan'a giden şarapların Boğazdan geçirilme tekelini de alır. Ticarî ehemmiyetinden dolayı Kıbrıs'ın fethini Selim'e kabul ettiren Nasi'dir. Sokollu karışmasaydı Nasi Kıbrıs kralı bile olacaktı. (... Razî'nin Osmanlılıkta Yahudiler Kitabı).
         İşte mukataa düzeni, böyle muazzam bir "dolap" işiydi.
 
         3 - YERLİ BEZİRGÂNLIK ve DEREBEYİLEŞME
 
         Birbuçuk yüz yıl sonra, Yahudiler, Osmanlı İmparatorluğunun ekonomik hayatında vazgeçilmez bir unsur haline geldiler. Sayıları ne idi? Meçhul. İstanbul'a yılda 800 binden fazla koyun gelir, Yahudilere günde 80 koyun verilirdi. (Ahmet Refik, "İstanbul'un İaşesi ve Usul'i Ticariyesi", Ramazan 332, Tarih Gazete Mecmuası, Numara, 37. s. 23). Buna göre istanbul'a gelen etin otuzda birini Yahudiler yiyorlardı. Fakat zenginlikleri şundan anlaşılabilir: 573 yılı İstanbul Kadısı mukabil'i sermaye için Müslümanlardan ve Hıristiyanlardan 10 biner altın alırken, yalnız 20 nefer Yahudiden 10 bin florin alır. Yahudi satımında gene 10 bin florin alır. Demek, şahsî zenginlik bakımından 20 Yahudi bütün Müslümanlara eşit idi, Ve yalnız Yahudiler Payitahtın yarı şahsî parasına sahiptiler, denemez mi?
         Türkiye'nin XIV'ncü Lui devri, III'üncü Ahmet zamanıdır. (1130 - 1143 Göç; 1717 -1727 Doğum): "Bu devirde Türkiye'de en zengin Tacirler Museviler idi. Musevilerrin nüfuzu hemen harikulâde idi. Osmanlılar gayet lâkayıt ve sanayiden tiksinmiş oldukları için bütün ticaret Musevilerin elinde idi. Her Paşanın mahiyetinde behemehal bir Musevi bulunur, bütün işlerini o tesviye ederdi. Paşanın memur olduğu vilâyetlerde piyasayı teftiş etmek, hediyeler almak, ithalât ve ihracat emtaasını tetkik eylemek onun elinde idi. Etibba, Vekilharç, tercüman hep Musevilerden intihap olunurdu: Ticarete müteallik herşey onların ellerinden geçerdi." (Madam Montago. s: 88'den alâh. Ahmet Refik: "Lâle Devri", Muhtar Halit Kütüphanesi, 1339 İstanbul).
         Neden "Musevilerin nüfuzu harikulâde"? Çünkü "Ticarete müteallik herşey onların elinde"... O zamanki ticaret A. Smith'in "Welth of Nation"'da anlattığı şekilde idi:
         "Bezirgân Kentlerinde oturanlar zengin ülkelerden ince işlenmiş manifatura ve metaları ve pahalı lüks eşyaları ithal ediyorlar, ve böylece büyük arazi sahiplerinin çalım satmalarına yem sunuyorlardı; bu arazi sahipleri de, o metları atıla itile satın alıyorlardı. Ve bunlara karşılık çiftliklerinin ham ürününden büyük yığınlar veriyorlardı." (Karl Marks, Kapital, 4/III, 20 ayırım).
         Bizim Paşalar Avrupa'daki asiller ölçüsünde büyük arazi sahibi sayılmasalar bile, bu ticaretin kaynağından (Venedik'ten) Osmanlı zengin ülkelerine gelen Bezirgânların daha az avı olmuyorlardı. Ve lüks uğruna, tıpkı hemen hemen aynı zamanların İngiliz Asilzadeleri gibi davranıyorlardı: Bezirgânlardan faizle para tedarik edip saltanat sürüyorlardı. 1691 Tarihli "Discourss open Trade" eserinde, "Sadece birinci İngiliz Tüccarlarından olmakla kalmayıp, zamanın en önemli nazarî iktisatçılarından dahi sayılan "Sir Dudley North" (K. M. : Kapital, c. III, fasıl 36) şöyle der: "Milletimiz içinde faizle yatırılmış paranın ondabir kısmından azı daha uzun müddet yalnız, işlerini yürütebilmeleri için iş adamlarına verilecektir; paranın büyük bir kısmı lüks eşyalar ve şahıs masrafları için ikraz edilmektedir. "Bu şahıslar büyük arazi sahibi oldukları halde: arazi mülkeyetlerinin kendilerine getirdiğinden fazla para harcarlar; ve mülklerini, satmaktan ürkmedikleri için, seve seve ipotek ettirirler."
         Bizde Yahudilerin nüfuzları bundandı. Paşaların, Beylerin masraf dizginlerini ellerine almışlardı. Bütün İmparatorluk bünyesini kaplıyan genişlikte Bezirgân - Tefeci kapital sarrafların elinde idi. Sarrafların kudreti, Dirlik Düzeni bozuldukça ve Kesim Düzeni ilerledikçe büyümüş ve yayılmıştır. Müslümanlık rıba düşmanı olduğu için loncalara dayanan esnaf tekkeleri (Ahiler) köylü teşekkülleri (Bektaşiler) sarsıldığı ölçüde fırsat bulan Tefeci- Bezirgân sermaye, Ermeni sarrâfların eline geçti.
         "Eshab" malikâne ve zeamet ve tımar mültezim güruhuna malikâne ve tımar ve zeametlerini ilzam verir. Sarrafı kefil ahzedip, berveçhi peşin bedeli iltizamın bir miktarını ol sarraftan ahzetmelerile sarraflar dahi mültezimleri ile şerik olup... Bu yolla sarraflar malikâne ve zeamet erbabı kadar intifa edüp". (Yazanı belirsiz, "Nizamı Devlet Hakkında Müteleat.") Bu sayede meşhur Kemahlı veya Eğinli Ermeniler birkaç bin kuruşla, birkaç senede birkaçyüz kese (her kese 500 kuruştan birkaç 50 bin kuruş: Bire elli!) Sarraflık akçesi kazanırlardı.
         Burada çok dikkate değer bir olayla karşılaşıyoruz. "Ürün İradı" saydığımız "Dirlik Düzeni"ni, "Para İradı" saydığımız "Kesim Düzeni"ne çeviren motor: Bezirgân - Tefeci Kapitalin gelişmesidir. Fakat Bezirgân sermayesini kışkırtan soysuz unsur: Osmanlı Hakim Zümrelerinin Derebeyileşmeleri, Akıncı Gaazilikten tufeyli ağalığa ve mütegallibeliğe dökülüşü ve Derebeyileşen ağalarla beylerin süs ve gösterişe düşkünlüğüdür. Osmanlılık Toprak Rejiminde mütegallibeleştiği için Derebeyileşti. Toprak Düzenini Kesim Düzenine götüren Bezirgân münasebetleri o sayede gelişti. Ama, bir defa geliştikten sonra; Bezirgân sermaye ve Tefecilik: hatta kesimleşmiyen, eski tertip "Dirlik" ismini muhafaza eden Toprak Düzenini dahi, Kesimden farksız hale soktu: Yani Dirlik Düzenini de bir çeşit Kesim Düzeni kılığında emrine aldı. Artık Kesimci ile Dirlikçi arasında bir fark kalmamış gibiydi. Dirlikler dahi, tıpkı Kesimler gibi Tefeci - Bezirgân Kapitalin sağmalı olmuştu. Herşeye hakim görünen şekilce Toprak Beyliği idi. Fakat özce asıl her yerde hazır nazır kaadir-i mutlak gizli kuvvet artık Tefeci - Bezirgân'lıktı. Böylece bütün İmparatorluk, aracı kapitalin, sömürgesi durumuna düşmüştü. Onun için, Osmanlı Toprak Düzeninin soysuzlaşma hadiseleri: örnekler verilirken, yalnız kesimcilikten sonraki olaylara kapanıp kalmak şart değil. Ondan öncekiler de, sonrakilere mana verebilirler:
 
         4 - BEZİRGÂN SERMAYE VE OSMANLI BÜNYESİ
 
         Bezirgânlığın Genişlemesi :
         Tam Kesim düzeni sırasında Bezirgân sermayesinin Osmanlı İmparatorluğunun içinde kök salışı tesadüf değil, zaruri ve aslî bir gelişmedir. Avrupa'da oldıiğu gibi, Osmanlı İmparatorluğunda da ilkin ticaret, daha ziyade dış ve deniz ticareti olarak başlar. Yani, Kapalı Toprak Ekonomisini bir adayı dalgalarıle aşındıran bir deniz gibi hareket eder. Abdurrahman Şeref bu olayı 1000 Hicri tarihine kadar (16'ncı yüzyılın sonu) ticaretin paradan ziyade denizde olduğunu söylemekle ifade eder. Ve ticareti, "Hayriye Ticareti" (Osmanlı Tüccarı) nın elinde tuttuğunu bildirir. (Tarihi Osmani, cilt I, s. 360). Fakat ona kalırsa 100 Tarihinden 8 asır sonraya kadar da 200 elde iç ticaret kayıttı. "Vesaiti nakliyei dahiliyenin ademi kifaye ve emniyeti ticareti lüzumu derecede terviç etmemişti." (Abdurrahman Şeref. Tarihi Osmanî, cild:.2, s. 263).
         Gene Avrupa'da olduğu gibi Osmanlılıkta dahi, bu ilk büyük dış ticaret, ancak bir iki kalem Derebeyi şatafatına yarar lüks eşya üzerinde olup biter. Hicri 1000 (1591) tarihine kadar İmparatorluğa yapılan ithalât "Çuha ve kadife gibi tezyinata müteallik bir iki nevi emtiaya münhasır." (Abdurrahman Şeref: cilt I, s. 360) idi. Hicri 1200 (1782) ye yani 18'nci yüzyıl sonuna kadar da: "Memaliki Mahruseyi Şahane muhtaç olduğu zehair ve eşyanın kısmî küllisini kendüsü tedarik ve ihzar edegeldiklerinde Avrupa'dan celbine muhtaç olduğu birkaç nevi emteayı mevzuadan ibaret olmakla muamelatı ticariyemiz kendi envali dahiliyemize münhasır kendi yedimizde döner idi." (Keza, cilt: 2, s. 262). Derebeyileşen Dirlikçiliği aşındıracak proseyi ve kapitülasyon denilen ecnebi tüccarlara imtiyaz zihniyetini bu zaviyeden görmek ve kavramak mümkündür. Derebeye lüks lazım: getiren ecnebi bezirgâna imtiyaz vermeli. Bunun o zamanki Osmanlı Ekonomisine pek az tesiri var. Sonra gerçekliği, sözünde durmak, ahde vefa gayreti: Kapitülasyonları devam ettirir.
         Fakat, Tarihin bu kuru ve soyut kayıtları, asıl Osmanlılığı pençesine geçiren Bezirgân Tefeci Sermayenin gerçek kudreti hakkında pekaz fikir verir. Somut olaylara yakından bakarsak, o zaman, Kanunî devrile beraber, önsermayenin bütün İmparatorluk topluluğunu baştanbaşa sarıp allak bullak eden, hatta o zamana kadarki en mukaddes ahlâk duygularını hiçe saydığını açıkça görürüz.
         Meselâ, gene lüks ticarete ait bir olay: Kanunî'den evvel "Sonradan ipek ticareti men edilmişti." (Tarihi Ebüul Faruk, cilt: 3). Murat Bey, "Bu da İran'a karşı" diyerek ipek ticareti yasağını sırf bir dış politika eseri sayar. Acaba, eski sağlam Dirlikçi ahlâkının lükse karşı korunması için bu yasak son bir "Şahane" tepki yahut çapul vesilesi veya herhangi Bezirgân rekabeti değil miydi?
         "Lâkin, menden evvel getirilmiş mal vardı. Tamahkâr rical bu malı kaçak mal makamında müsadere etmek cihetine gitmişlerdi. Alâkadarlar Sultan Selim zamanında şikâyetlerini işittirememişlerdi: Ve Sultan Süleyman bu suretle müsadere olunnan envalin miktar ve kıymetleri tahkik olunarak bedel rayiçlerinin tazmin edilmesini irade etti." (Tarihi Ebu Faruk cilt: 3, s. 15 - 30).
         Demek herhangi bir hikmeti devlet veya büyük politika icabı ticaretin bir şekline engel olunurken bile mukataa düzeni çağında Bezirgân Sermayenin zararı tazmin ediliyordu. Tuna'dan Umman Denizine, Hazardan Septe Boğazına kadar Çin ve Hint dışında bütün kadim Bezirgân Medeniyetleri ülkelerini içine almış olan koca İınparatorluğun içinde ticaret, Abdurrahman Şeref'in zannettiği kadar güdük değildi. Müthiş birer insan mahşeri haline gelen payitahtların geçimi gibi zaruretler Tefeci - Bezirgân sermayayi alabildiğine genişletip, derinleştirmişti. Meselâ, Kanunî'nin son devrinde İstanbul'un iaşesi devletin elinde idi. Buğday, et, erzak: Rumeli, Marmara sahili ve Karadeniz Yalısından geliyordu. Pirinç ve mercimek: Mısır'dan, Irak'tan; yağ: Kefe'den getiriliyordu. Yalnız et ihtiyacı İstanbul'a senede 800 binden fazla koyun geliyordu. Bu koyunların gelişi ve getirilişi ayrı bir hengâme idi. Türkmen koyunları, Zulkadır - Diyarbakır yolile geliyordu. Rumeli'deki sağ kol: bir yanda Filibe - İçtip - Üsküp - Ustrumca - Manastır - Körhisar'a varıyordu. Bir yanda da Tikveş - Selânik - Sirez - Timurhisar - Dırama - Yenice - Karasu - Tatarpazarı - Serfice - Florine - Köprülü - Çatalca - Beyşehir - Kırdık ve ilâh... dolaşıyordu. Bu yollardan İstanbul'a koyun getiren "Celep"ler, "Gönüllü" veya "Yazulu" olarak "ekseriya tüccardan zenginlerden intihap olunur". "Bu suretle yazılanlar tekâlüften muaf tutulurdu." (Ahmet Refik, "İstanbul'un İaşesi ve Ahvali Ticareyesi.") Nisan 1332, Tarihi Osmaniye Mecmuası, 37, s. 32).
 
         Bezirgânlığın Üst Tabakaları Sarması :
         Bu kârlı ve imtiyazlı, şimdiki modasıle: "Devletçi" alışverişe girmiyen çeşit ve zümre insan yoktu. 13 Ramazan 972 tarihli "Zeyh'i Kadıye'yi hüküm ki" iradesi şöyle buyuruyordu: "Rıba havardan ve sair medmul ve maldar olan kimesnelerden eğer hisar - erenleridir ve reayetten bila emir timara çıkan ecnebilerdir. Ve ger tufancı ve müntahsip ve permekür ve kenzdir ve eğer sair erbab'ı vezaif ve cihattı. Ve eğer Tüccar ve ehli kesp ve kârdır. Bilcümle dergâh'ı muallam kullarından ve sipahi taifesinden mada celp olmağa münasip fıkdan kimesne malüm ediniversin."
         Burada sayılan: "Rıba Huvar" ve "Medmul" olan bütün hisarerenleri, "Ecnebim denilen emirsiz Tımara konanlar, "Tufancı"lar, "Müntasip"ler ve ilh. Dergâh Kulları ve Sipahi Taifesi, görülüyor ki Devlet Memuri iken celepliğe can atmak durumuna girmişlerdir. Kanunî devri Devlet kadrosunu bozmamak için bunları Ticaretten uzaklaştırmaya çalışmaktadır. Birşeyi yasak etmeye kalkışmak, o şeyin memleket ölçüsünde yayılmaya başladığını göstermez mi?
         Et satışı için İstanbul Kasaplarına sermayeyi de Devlet bulur. Handan vakıflarından 500 bin akçe, Paşa Vakıflarından 698 bin akçe sermaye alınarak "Murabahaya virilüp rub'ı mahruseyi mezbure kasaplarına sermaye" verilsin diye 22 Şaban 973'de İstanbul Kadılığından 198 hüküm çıkar. Ayrıca Müslüman zenginlerden 10 bin, Hıristiyanlardan 10 bin altın (mallarına göre) toplanır. (İstanbul Kadısı Hakkı: 2 Ramazan 973)..20 nefer Yahudilerden: 10 bin florin; İspanyol (Kuvayı Alman selvi güruş) dan madaki Yahudi cemaatları ağniyâsından 10 bin florin (İstanbul Kadısı: Şevval 973) toplanır.
         Tabii bu yalnız et işi için böyle değildi. Et kadar hatta ondan önemli Buğday ticareti de böyle idi. İç ticarette nelerin geçtiği, o zaman yalnız İstanbul surlarındaki bakkallarda satılan şu kadar kalem eşyadan anlayabiliriz: Pirinç, rugan sade ve çjırak, çerdiş zeyt, yağ şırugan ve tulum peyniri, basdırma, nohut, kayısı, ve ilh. Hep alıp yürüyen ticaret sermayesinin maddeleridir.
         Üst tabaka devlet adamlarının, bu tefeci-bezirgân münasebetleri içine nasıl boylu boyunca bastıklarını gene bir Kanunî paşasının, siyasî ve içtimaî meselelere dair kaleme aldığı şu satırlarda açıkça okunur:

         "Erbabı münasibinin kimi pirinç bezirgânı, kiminin hanesi atar dükkanı ve kendüsu bakkalluk ve neuzubillâhi taalâ sarrafluk eyleyüp bu mürtekbatı rical'ı devlet bunlardan olmamak gerek. Narh ise muslih'i fıkaradır." (Nasufnâme Cilt, 2)

         Görüyoruz, "Yeni düzen": Tefeci - Bezirgân müsebetleri öylesine bir yangın haline girmiş ki, artık devlet adamları evliya heybetli kavukları ve ilâhi cübbeleriyle Bezirgânlığa kalkışmışlar, hattâ evlerini aktar dükkânı yapıp, ar değil kârdır kabilinden işi bakkallığa dökmüşler. Ve Kur'anın keskin yasağına rağmen tefeciliğin şehir ölçüsündeki şekline, sarraflığı, yani modern Bankerliğin atalarına dört elle sarılmışlar. Yani kim demiş Osmanlılar ticarete hevessizdiler? Daha Kanunî çağında, "Devletciliğin umdesi" gibi, sırtını devlet kapısına dayayan bezirgânlık ve Bankerlik de yeni bir icat değil. Adeta "Tarih bir tekerrürdür" diyen allâmelere insanın hak vereceği gelir.
        Peki bütün bu işler yasak değil mi? Elbette "Yasak". Ama bütün marifet işi kitaba uydurmak, minareyi çalarken kılıfinı bulmak değil mi? Sultan istediği kadar: Sefer yolunda kopan özengi kayışını doğru dürüst tamir eden yeniçeriyi, esnaflaşmış, yani soysuzlaşmış diye ordusundan dışarı atsın. "Dergâhı muallâ kulları", "Erbabı münasip" ve "Ricalı Devlet" kös dinlemiş. Yukarıki satırları yazan paşanın el altında kaç hamamda yatırılmış sermayesi yoktu? "Mürtekbat" saydıkları bezirgânlığı kendisi yapmayabilir. "Neuzubillâh!" diye istavroz çıkararak ağza aldığı "Sarraflık"la perde arkası niekâbirin sıkı fıkı mukadderat birliği yoktu?
         Netekim, o gibi bezirgân - tefeci soysuzlaşmalarına karşı tedbirler tavsiye eden aynı zat, hemen arkasından şunu katar:

         "Ehli münasibi bir kaç şikâyetçi ile azl etmemek gerektir... Mektupla müntesih olmayup, şakileri gene birkaç kere üsteler ise ve vaki ise azl olunmak gerek." (Asafname).

         Yaşı benzemesin, koca Lütfü Paşa zamane müşır'ine ne uygun adammış? Orijinalliği "aslına uygunluk" diye çevirdiğimize göre, Asıfnamecinin selefleri o "Asl"a "Mutabıklık"ta ne yaman sadakat göstermişler! Devlet adamı ticaret ve tefecilikle uğraşmayacak. Ama "birkaç kişi şikâyetçi" ile de hemen azlolunmayacak. Ya ne yapılacak? Kendisine bir mektup yazılacak. Yani, "falan ve filân hakkında şöyle diyor, ayağını denk al" denilecek. Tabiî o zat budala olmamalı. Derhal "Uslûbu hakmane" ile "Şikâyetci"leri tuzla buz etmeli. Eğer edemez de şikâyeti tekrarlatırsa: O zaman iş tahkik edilecek, "vaki ise," yani tahkik edenle mürtekeb anlaşamazsa: bir kelime ile mürtekebin beceriksizliği son haddini bulunca artık irtikâba lâyik görülmiyerek azle kadar gidilecek. Demek, "o sene mal beyanı kanununa tabi tutulan 121 kişiden yalnız 2'sinin suçlu bulunması" bu kadar "Kökü içeride" bir gelenek imiş.
         Şark cephesinde, yeni bir şey yok mu? Başbakan yardımcısı Barutçu "Büyük millet meclisi"nde mal beyanı kanunu'nun şimdiye kadar nasıl uygulandığına dair olan soruya:

         "Şimdiye kadar amir ve memur 121 kişinin mal beyanına davet edildiği bunlardan 60'ının tecziyeyi mucip hali görülmediği, 29'unun beraat ettiği, 2'sinin mahkûm olduğu anlaşıldı." Bu cevaba karşı "Soru sahibi Millet Vekili de: "6 senede topu tapu 2 kişinin mahkûmiyeti ile neticelenen Mal beyanı kanununun da şiddetle tatbikini istedi." (Cumhuriyet G. 9.11.948).

         V - TEFECİ - KAPİTAL MÜNASEBETLERİ
 
         1- DEREBEY LÜKSÜ VE PAHALILIK
 
         Osmanlı İmparatorluğunun başlıca üretim temeli toprak, dirlikle: derebeyleşir; kesimle: bezirgânlaşır. Her iki hâlde de devletin temelli geliri: Toprak iradı hazine dışına akar. O zaman çare? Akçeyi zuyuflaştırmak, yani resmi kalpazanlıktır. Modern devletçiliğin "Enflasyon" dediği oyun, şimdi kağıt üstünde geçtiği için daha belirsizce oynanır. O zaman aynı hırsızlık göz göre eldeki paranın madeninden çalmakla, pek göze batarca açık yapılırdı.
         "Nizamı Devlet Hakkında Mütalât" yazarına göre altunla gümüş tanrının kutladığı iki mübarek akçedir: "Cenabı hakim'i mutlak matlup enam ve beğenilen havas ve avam olan nakdeyen azizihi, yani altın vakfeyi sair maadinden ziyade aziz ve muteber ve idarei umuru alemi gümüş ve altına bağlı ve kaffei ümmî birbirine zarur el ihtiyaç etmekle"dir.
         Dünyayı çeviren bu "Aziz ve muteber" nesnelerin "Muzayaka'i maliye" üzerine kalplaştırılışını izah için önce kabahati Mısır'a yüklemeye kalkar: Zuyuf akçe çıkarmanın Mısır'dan başladığını söyler. Maden reayasından odun kömür alanların, madenleri işletmeden ala koydukları için fiyatları yükselttiklerini öne sürer. Sonra şu kaydı yapar:
         "Avrupa'da mutlaka ayar sikke ve her bir nakdin ne kadar gümüş ve altından ibaret olduğu meri ve muteber olduğuna binaen cemi emteayı efrenciye ve hindiye vezin ve ayar sikke'i Osmaniye'ye tatbik ile bu vakitlerde ne tedbirler kalp olduğu numayan ve itibar mezkûr ekser nasın emteayi Hindiye ve Efenciye rağbet ve ihtiyaçlarından naşi memaliki devleti aliyede dahi cari ve teba'yi nasa sari olmakla her nesnenin gılasını müstelzim ve mucip olduğu stilban ve bir minval meşruh vezn ve ayar itibariyle, cizve ve malikan ve mukataat vesair varidat devleti Aliyeden bilcümle iradat devlet'i aliyeye dahi nısıf mertebeden ziyade noksan târi." (Nizam Devlet Hakkında Mütalaat.)
         Bir kaç cümle, Osmanlı İmparatorluğunun bütün çözülüş faciasını karmakarışık bir şekilde aksettiriyor.
         1 - "Nasara" (Avrupa) paralarının içindeki altun vo gümüş mıkdarı "Meri ve muteber", yani bellidir. Halbuki Osmanlı paraları "ayar"ını kaip etmiştir. Ama, bu kimseyi aldatamaz. Yani, içinden kıymetli madeni çalınmış zuyuf akçe, belki imparatorluk içinde mecburi geçiş yüzünden bir müddet eski değeri ile, yahut isim değeriyle elden ele geçip ödeme vasıtalığı eder. Fakat Frenk ve Hint mataları alınup satılırken, Osmanlı parasının üzerinde yazılı olan ada değil, içindeki madenin "Vezinve ayar"ına bakılır. Cihan piyasası kalp akçeyi açığa vurur.
         2 - Peki biz içeriye bakalım; ecnebi mal almayalim! İmkânı mı var? Ahalinin çoğu Hint ve Frenk mallarına dadanmış. "Nizamı Devlet"ciye göre fiyatlardaki pahalılık bundan! Devlet gelirinin yarıdan aza düşmesi de gene bundan!...
         Birinci fikir: "Vezin ve ayar sikkei Osmaniye"nin düşük, yani züyuf olduğunu belirtiyor: İkinci müşahede, aşırı derecede üstünkörü görünmesine rağmen, bir ikinci olayı açıklıyor: Hint ve Frenk metaları "Teba'yı nasa sari"dir. Bu, A. Smith'in çalım satmaya hevesli gösterdiği "Büyük arazi sahipleri" nin Osmanlı ülkesindeki lüks düşkünlüğüne işaretti. Bütün buradaki "ekser nasi" üst tabakanın çoğunluğudur. Gerçi o tarihte artık "Frenk" mamullerinin her çeşidi Osmanlı sanatlarını bozguna uğratmış durumdadırlar. Ama Frenk mamullerinin Hint mamulleriyle yan yana atıldığına göre halis ayar "sim ve zer" (gümüş ve altın) isteyen bu "pahalı" şeylerin lüks eşyası olduğu meydandadır.
 
         2 - ZUYUF AKÇE VE TOPRAK DEREBEYLİĞİ
 
         Mesele bu şekle konulunca "Züyuf akçe"nin sebebini kavramak epey kolaylaşır: Bizim ilk fedakâr İlb'lerimiz artık, Sultan Süleyman gibi: "Daima defi düşman ve fethi memalik için seferden hali olmayup... Gece ve gündüz atımız eğerlenmiş ve kılıcımız kuşanılmıştır." ("Fransa Kralı Frençesko, ya Nameyi Hümayun Cevdet Tarihi) diyemiyorlardi. Sahil saraylarda aşk ile meşk ile yaşıyorlardı. Bunların lüksü, dirlik düzeninde sipahilere ayrılan basit ve kuru tımar ve zeamet gelirleriyle kapatılamıyordu. Başta saray gelmek üzere bütün üst dirlikçiler zümresi miri toprakları kuşa döndürmeden evvel ve sonra züyuf akçe denilen resmî kalpazanlıktan medet umdular. Akçe hırsı miri toprakları da pençesine alup, tefeci bezirgân kapitale kesimler sunmaya başlayınca: Zuyuf akçe ile kesim vurgunculuğu birbirini dörtnala kovalayan fasit dairede harekete giriştiler. Zuyuf akçe: kamu topraklarını çapula kapı açtı. Kamu toprakları çalındıkça: zuyuf akçe büsbütün zaruretleşti.
         Demek, zuyuf akçe kalpazanlığı esas itibariyle toprak düzeninin soysuzlaşmasına doğrudan doğruya bağlı bir olaydır. Toprak ekonomisinin soysuzlaşması Derebeyleşmesidir. "Nizamı Devlet"çinin bütün ileri sürdüğü sebepler de netice itibariyle gene derebeyleşmeye çıkar. Meselâ, ilk zuyuf akçe usulünü Mısır'a yükler. Doğru mu? Şu muhakkak ki, Osmanlı İmparatorluğunda akçe kalpazanlığı daha Mısır'ı ilhak etmeden yüz yıl evvel başlamıştı. Yani akçe zuyuflaştırma kabahatini Mısır'a yüklemek ezbere hükümdür. Ancak "Nizam Devlet"ci bu hükmünde de yalan kast etmiyor. Akçe kalpazanlığında, Mısır'ın büyük payı olmalıdır. Meselâ, 1202 (1861) yılı, darphane nazırının her tarafa neşrettiği emirlerden birinde: Yıldız, altını 5,25 kuruş, fındıklu ve mehar altınları 5 kuruş hesap edilirken "Mahbube'i Mısırî" 3 kuruş olarak tesbit edilmektedir. Gerçi, " İstanbul'i Mahbube" 3 - 3,5 kuruşla ondan aşağı kalmıyor. Ama Mısır altınının hepsinden düşük olması sebepsiz olmasa gerek. Osmanlı toprak düzeni "Tahrir" denilen kontrol ve kadastro defterleriyle kurulmuştur. Halbuki Mısır'da Selim devrindenberi bir daha "Tahrir" yapılmamıştır. Bu kontrolsuzluk, en keskin siyasî kargaşalıklara sahne olan zuyuf akçede ileri giden Mısır'ın başka her yerden çok ve evvel derebeyleştiğini anlatmaz mı?
         Madenlerin reayasını odun, kömürle uğraştırıp, maden işletmesini batırmakda, gene, toprak düzenindeki derebeyleşmenin maden işlerine de aynen salgın yaptığını ispat eder.
         Elhasıl, nereden kalksak, aynı noktaya varırız. Zuyuf akçecilik tefeci bezirgân kapitalin yayılması kadar toprak ekonomisinin soysuzlaşmasına, üretim münasebetlerinin derebeyleşmesine dayanır. Daha bunu söylerken, Osmanlı İmparatorluğunda: Zuyuflaştırmanın hangi tarihlerde başladığını kestirmek mümkün olur. Bunu kısaca takip edelim.
 
         3 - OSMANLI PARALARININ TARİHİ SEYRİ
 
         Birinci Osmanlı saltanatı: Gümüşten başka akçe çıkarmaz. Hatta bu çıkardıklarında bile açıkça Bizans tesiri altında kalır. Osmanlı paraları 825 (1322) yılına kadar beş rakamı (1) veya (2) şeklinde yazılır. Keza 834 (1430) dan 900 (1499) a yani Fatih'ten sonra Beyazıt III devrine kadar dört rakkamları önce (3) sonra (4) biçimine girer: (Halil Ethem: "Meskükatı Osmaniye") bu iki rakamdan birinci, yani beş rakamı: latince 5, dört ise: lâtince 4'den başka nedir? Gene aynı tarihlerde sıfır bile, arap harflerindeki gibi sıfır yani nokta değil (sıfır) şeklindedir.

         Birinci Osmanlılıkta fetret devrindeki kadar kalpazalık yoktur. Alâettin III.'den önce Selçuk sikkeleri 4 ila 15 kırattı. (Bir kırat 3,207 gram). Alâettin III'den sonra çöküş kalpazanlığı, Selçuk dirhemini 13 ila 14 krat gümüşe kadar düşürdü. Osmanlılar, yeni bir devlet kurdukları vakit Selçuk sikkelerini kullandılar. Osman Gazi adına hiç bir sikke bulunmamıştır. Orhan Gazi Osmanlı devletine çeki düzen verüp sağlam bir temel atınca, Alâettin'in tavsiyesiyle, meşrut meclisinde sikke içinde bir karar alındı. Bu sikke "rağbet'i umumiyeyi celp için" % 90 ayarında yapıldı. (Sene 727/1327) (Ali: "İsimsiz ve Tarihsiz Sikkeler, ilk Osmanlı Sikkesi, 1 şubat 1334 N. 8.) Bu karara göre Osmanlı sikkesi yarım Selçuk dirhemi olacaktı. Orhan'ın tek akçesi 5 3/4 krat gümüştü ve bu ölçü bir daha 3 çeyrek asır değiştirilmedi. Murat Hüdâvendigârin akçesi, Yıldırım Beyazıd'ın akçesi, hep 5 3/4 krat gümüş olarak kaldı. O zaman için bu küçücük beylikte ilk gazilerin ne kadar dürüstlüğe çalıştıkları bundan anlaşılır.
         Fakat Timur darbesiyle birinci Osmanlı devleti devrilince, Yıldırım'ın oğullarından yalnız Emir Süleyman ile Mustafa Çelebi atalarının namusunu koruyarak akçelerini 5 3/4 kırat yaptılar. Musa Çelebi ile Mehmet Çelebi, derhal akçe başına bir habbe gümüş çalarak akçeyi 5 1/2 kırata indirdiler. (Bir habbe 50 miligram. "Takvim'i Meskükâtı Selçukiye" İsmail Galip). Ve, o zamanki tarihin ruhuna göre: Hırsızlık üstün geldi. Mehmet Çelebi: Sultan Mehmet oldu. O zaman Edirne akçesini yeniden 5 3/4 hatta daha ileri giderek 6 kırat gümüşe çıkardı. Ama bir elden verdiğini öbür elden geri almayı unutmadı: Ayaslug akçesini,  5 1/4 kırata kadar düşürdü. Osmanlılığın bu yeniden dirilişi devam ettikçe, Murat II zamaniyle Mehmet II, Fatih oluncaya kadar geçen zaman zarfında 40 yıl kadar Osmanlı akçesi istikrarını muhafaza etti.
         İstanbul'un fethiyle beraber, Osmanlılık "Tevaifül mülk"lükten imparatorluğa çevrilince bütün benzerleri gibi, fethettiği tarafından fetholundu: Bizantizmin tesiri altına girdi. Ve Osmanlı tarihinde zuyuf akçe sistemleştirilmiş bir saltanat manevrası haline girdi. Fatihin açtığı yeni büyük fütuhat ve altın para devri, aynı zamanda Bizans ve Orta Çağ geleneğince, resmî kalpazanlığın çiçekleniş devri oldu. Ve âdeta sistemli bir şekilde, Fatih her on yılda bir akçenin gümüşünü habbe habbe çaldı. (Ali: "Fatih Devrinde Akçe": Tarih'i Osmanî Mecmuası, 1 nisan 1335 - 1 haziran 1337, No. 49 - 62'ye bakıla):

         Yavuz Selim ve Kanunî Süleyman devirlerinde akçe 3 1/2 kırat (1/4 dirhem'i şer'i oldu {Ali: "İsimsiz ve Tarihsiz Sikkeler", keza) (bir dirhem'i şeri 14. kırat).
 
         4 - ZUYUF AKÇE VE DEVLET
 
         Görüyoruz: Osmanlı sikkesi İstanbul'un fethine kadar, birinci saltanat devrinde hemen hiç değişmez. Yüz yılda ancak 2 habbe: % 8,9 alçalır. Bizansla kaynaşılır kaynaşılmaz, âdeta bir yıkılış başlar: 40 yılda: 6 habbe: % 28,57 düşüş. Ondan evvelkinin sekiz mislinden fazla süratlenir.
         Ondan sonra gelen yüz yılda gene hayli istikrar görülür: 1 habbede % 6,66 kadar düşme vardır. Lâkin, Süleyman Kanunî'den sonra, yani kesimler rejimi, yani tefeci - bezirgân kapitalin toprak ekonomisine saldırışı başlar başlamaz, artık resmî kalpazanlık da "Yıldırım" kalpazanlığına girer: I. Süleyman {Kanunî) devrine kadar 2 yüz yıllık Osmanlı İmparatorluğunda akçenin gümüş muhtevası 5 3/4 kırattan 3 2/4 kırata iner. İlk iki yüzyılda: 1 kırat 3 habbe gümüş çalınır. Daha doğrusu birinci yüz yılda hemen hiç devlet hırsızlığı yok. İkinci yüzyılda 7 habbe resmen çalınır. Bugün buna ne büyük iffet! diyebiliriz. Çünkü bütün zayıflaştırma iki yüz yılda yarı yarıya bile değil: % 46,78'dir. Halbuki ondan sonra gelen yüz yıllarda Fatih devri- devrinin kalpazanlık temposu baş döndürücü bir çabuklukla artar durur.
         Başka başka kaynaklardan aldığımız rakamlara göre kısaca şu neticelere bakabiliriz

         Hemen hemen her bir - buçuk yüz yılda 5 - 6 misli düşüş. Demek her çeyrek asırda bir misli kalpazanlık.
         Unutmayalım ki, burada akçenin yalnız gümüş muhtevası eksilir. Halbuki zamanla gümüşün: Zati değeri de düşer. Onun için paranın gümüş tutarını değil, alım kabiliyetini göz önünde tutarsak, zuyuflaştırma ölçüsü de yükseklere çıkar.
         "Nizam'ı Devlet Hakkında Mutallat" (Tahminen 41, 42, 43 No'larında, Ahmet Tevhit Bey hediyesi olarak neşredilen) yazarına göre, Kanunî Süleyman: "Zayıf ve şitüde amade ve her halde muti'i fermandar olmak üzere 40.000 nefer yeniçeri dilâverleri peyda ve yeni eski odalarda 196 ortaya, her birinden birkaç yüz nefer sakin olmaya mütehammil birer kışlak ve tayinat ve elbise ve eslihalarını canibi miriden ita buyurdukdan sonra hafi ve reha, takribiyle işbu vaktin altmış yetmiş akçesine muadil 7'şer akçe ulufei muayyene tahsis" (S. 26 - 27) etmişti. Demek, akçenin alım kâbiliyeti bakımından:

ortalama 2,5 yüz yılda, bir akçenin alım kabiliyeti hemen: hemen 10 misli düşmüştür. Cevdet Tarihi, "ol tarihte cari olan kuruş şimdiki sağ akçe hesabiyle onbir kuruşa baliğ olduğundan" (Cilt 3, S. 300, Baskı 1273) der. "Ol tarih": (1203 Göç/1788, Doğum), "Şimdiki" tarih (1273/1866) dır. Demek kuruşun alım kabiliyeti bakımından:

         Yâni, üç çeyrek yüz yıl (78) yıl içinde l kuruşun alım kabiliyeti 11 misli düşmüştür. Bir zaman hesaplar akçeyle yapılırken birbuçuk yüz yılda ancak 10 misli düşme; ondan sonra bu müddetin yarısı kadar zamanda 11 misli düşme... Osmanlı devletinin ödeme vasıtası âdeta cisimlerin sukut kanununa uyarak düştükce süratini arttıran bir kalpazanlığa uğramıştır.
         Kesimcilik düzeninden önce 2 yüz yılda yarıdan az (% 46.78) zuyuflaşdırma, kesimcilikten sonra bir buçuk yüz yılda on misline yakın (% 1000) kadar ölçüyü bulur: 25 misli kalpazanlik sürati! Daha ondan sonraki 3 çeyrek yüz yılda: on bir misli (% 1100) zuyuflaştırır. 50 misli kalpazanlık sürati! Zuyuflaştırma, 200 yıllık ilk saf dirlikçilik devrinde yarıyı bile bulmaz.
         Bu 440 yılda 1 misli zuyuflaştırmadır. Kesimcilikten sonra ilk bir buçuk yüz yılın hemen her 15 senesinde bir misli zuyuflaştırma, ondan sonraki üç çeyrek yüz yılda her 7,5 yılda bir misli zuyuflaştırma alır yürür.
         İşte. Zuyuf akçe denince, bu korkunç resmî kalpazanlık göz önüne getirilmelidir. Bu kalpazanlığın, toprak düzeninde tefeci - bezirgân kapitalinin girmesiyle at başı gidişi, hemen ondan sonraki Osmanlı devlet, ordu, memleket ve din işlerinde kopan kıyametleri rakamla izaha yeter.
 
         5 - ZUYUF AKÇE VE TEFECİ BEZİRGÂNLIK
 
         18'nci yüz yılın ilk yarısında şöyle bir hadise geçiyor. (Selim III 1703-33 deviri) : Sarraflar ve kalıpçılar "her ay hazinei amireye beşbin dirhem halis gümüş verirler." Arada gümüşün dirhemi 20'den 22 akçeye çıkınca gümüş gelmez olur. "Bu sebepten devlete para ve çil akçe basılamamış ve neticede muamelâtı ticariye sektedar olmuştu." (Ahmet Refik: Lâle Devri "Halit Kütüphanesi" S. 82). Bunun üzerine bedesten ve sarraf kethüdaları bir meclis yapıp gümüş dirhemini 20 akçe (otuz para) ve Mahmut devrinde 330 akçe tutan "zer'i mahbube"yi 400 akçe, yeni kuruşu da 120 akçe olarak tesbit etmişti. Bunun, üzerine yazar şunu ilâve eder:
         "İki yüz sene evvel 3 akçe eden bir dirhem gümüşün rayici, zamanımız meşkûkâtile kırk para iken, şimdi 20 akçeye verilmiş bir dirhem gümüş ancak 6 para edebiliyordu. Hükümet halkı bu para ile tahakküm altında tutmuyordu." (Keza, S. 113).
         Fatihin ilk altın sikkesi 10 akçe idi. (883 göç, 1478 doğ.) 100 tanesinde 110 dirhem altın vardı. İkibuçuk yüz yıl sonra, sultana altının gene 100 tanesi 110 dirhem olduğu halde: Halk elinde dolaşan asıl ödeme parası ile 1 altın sikke 400 akçe tutuyordu. Bedesten ve sarraf kethudaları (Yani Bezirgân ve tefeci sermaye mümessilleri) bir toplanışta fiyatını iki akçe düşürüyor ve altını Mahmut devrinde 70 akçe yükseltiyor. Fakat, biz onun hükmüne değil, söylediği olaya bakınca kimi görüyoruz? Bedesten ve sarraf kethüdalarını. Demek hükümet de, o tefeci bezirgânlar elinde halka doğru çevrilmiş bir silahtır.
         Bu, normal olarak, yani tabir caizse meşru ve kanunî yoldan Tefeci - Bezirgânlığın oynadığı roldür. Bir de anormal sayabileceğimiz oyun var. Orada artık devlet büsbütün acz içinde çırpınır. Meselâ 1202 (1861) "vakayı şer'i"sinde şöyle bir olay okuyoruz:

         "Bir vakittenberu birtakım mürtekiplerin özr ve irtikâpları hasebiyle eyadı nasda tedavül eden sikkeler kat olunarak naks ve kem ayar olmakdan naşi ahvali sikke müntehil olmagın, darphane nazırı Yusuf aga marifetiyle şu surette nizama rapt olundu ki, beynel nas yüz on paraya rayiç olan frenkil riyal fi mabed'ı halis hesabı üzere yüz paraya ve beşerbuçuk kuruşa giden yaldız altınını beşer kuruş onarparaya.. rayiç olup fi mabud'u kesik ve kırık altın geçmeyüp dâd fı sitâd de: (alış-veriş te) her kimin elinde bulunursa noksanı mıkdariyle hesap olması zimnında her tarafa emirler neşr olunup bu suretle bu makule nakısul vezin altınlar darphaneye ricat etmek lazım gelzrıiştir." (Ahmet Cevdet: "Tarih-i Cevdet" C. 3, S. 421-422).

         Yani, resmî hırsızlık yanında paraları kıyıcıklarından kemiren gayri - resmî farelik bile, devletçe oldu bitti kabul edilmektedir.
         Facianın tuhaflığı neresinde? Devlet, sakalı tefeci bezirgân sermayenin eline vermiş. Teşkilâtlı Ganster metodiyle boyuna halkın parasını çalıyor, çaldırıyor. Halk: "Za'mâ maiyetinde çalışan, yeniçerilik, esnaflık ve rençberlik eden halk nimeti maariften, refahı medeniyetten mahrum" "Sarayburnunu tezyin eden kubbe ve kemer altında Topkapı Sarayında zevk ve sefa ile meşgul beş on kişinin esiri." (Lâle Devri S. 106). Bu beş on kişinin felsefesi şu:
         "Gülelim, oynayalım, kâm alalım dünyâdan..
         "Mâi tesmiyn içelim çeşmei nevpeydâden."
         (Yeni türemiş: Çeşmeden cennet ırmağı Tesnim'in suyunu içelim.)
         Bu felsefeyi şair:
         "Kemer kuşiste pekârende kuşei destar"
         (Kemer kırılıp kopmuş, pür evsar, yani darma dağınık) dolaşıyor. "Kız oğlan nazı nazik, şehvet ü avaz'ı avazın belâ mısın ben de bilmem, kız mısın, oğlan mısın kâfir" dediği güzellere "renk gülden câme" (gül renginde kaflan), "bûy'u yaseminden pîrehen" (yasemin kokusundan gömlek) giydiriyor. "Her parlak kaside inşadında" "Tıpkı zarif ve nermin bir kadın eli gibi elmas yüzüklerle müzeyyen" vezir elleri "Ağzını cevherle dolduruyor" (Keza; 72) "Vilâyetler sefil ve perişan, nân'ı paraya muhtaç. Müstebit valilerin zulmü, altında giryan" (Keza: 90). Saray ve salhanelerde: Ziynet, debdebe, düğün, ziyafet, atiye:.. "Samur kürkler, kıymettar hil'atlar ihsan..." Bir "mahbup" lâlesine "bin altun nârh!"... Efendilerin "mai tesnim" içtikleri "Çeşmei nevpeyda" hangisi ola ki? "Nizamı Cedid Askeri" yetiştirmek için konulan "Bid'at" isimli ticaret vergisi...
         İIk yeniçeri 1 akçe ulüfe (gündelik) alırdı: Altın hesabı, şimdiki parayla günde 8 lira. Çünkü bir altın beş on akçe idi. Aynı altın 400 akçe oldu. Yani ulufe 80 misli değerinden düştü. Artık onunla geçinilemez. "Yeniçerilerin kısmı azami vakti hazarda ticaretle iştigal ediyorlar." (Keza 111). Sen herifleri hem "Nizam cedid" le o ulufecikten bile mahrum et; hem "Bid'at"la ticaretten et... Buna can mı dayanır?
         Zuyuf akçe oyununun birinci derece kurbanları o zamanın gündelikçileri: Yani ulema ile askerdir. Birisi kafa, öbürü kol kuvveti. Bunlar, menfaatları gibi birleşince neler olmaz? Bir çarşı dellalı Patrona Halil, Manav Muslu ve Kahveci Ali ile birleşip, mazul İstanbul kadısı ve Ayasofya Vaizi'nden aldıkları akılla çarşıda; "davayı şer'iyemiz vardır!" diye dolaşdılar mı, yandı Üsküdar:
         "Bir niym neşe say bu cihanın baharını
         "Bir sâgarı keşiydeye tut lâlezarını"
beyitlerine dalmış vüzera!... Bir anda 15 kişiden 76.000 "asi" çıkanr başları: "Parayı vezir konaklarından alır, hatta Hıristiyan sokaklarına döker." Ve İstanbul kadısı deli İbrahim fetvasiyle: "Üç gün içinde Sadabatın müzeyyen ve mamur sahilleri harabedar şekline ifrağ" (keza 145) edilir. "Alemin canları kanar iydü hevas canına." "Yüz yirmiyi mütecaviz kasırlariyle bila teşbih şehir keferei müncere gibi müteharrik" olur.
         Ya nedense hepimiz, yalnız softa ülema ile cahil yeniçerileri keza topa, ateşe tutar. Hele biçare yeniçeriler hâlâ neuzubillâh kâfir tufur görülür. Peki, asıl şatafatlı hırsızlar neticeye sebep değiller mi? Halkı bu derece yoksullaştırıp, hayvanlaştıranlar ektiklerini biçdikleri gün "tarih" neden şaşıyor? Hayvan yerine konulanlardan başka nasıl tepki, ne kadar insan tekmesi beklenir? Hele biçare yeniçeriler ne yapsınlar? Kabahat heykeli sayılıyorlar. Kıyamete kadar aç acına: "Allah! Allah! Allah!... baş üryan, sine püryan, kılıç al kalk. Bu meydanda nice başlar kesilir, kimse soramaz: Eyvallah! Eyvallah! ... Kadir kılıcımız düşmana ziyan... Kulluğumuz padişaha, ayan... Üçler, yediler, kırklar... küliyatın Muhammed-i. Nur'ini... Kerem'il Ali... Pirimiz Hacı Bektaş'ı Veli... Şanımız, hünkârımız dine, devranına hu diyelim, Hu uuu u u u u u!"
         Diye hep serbest nazımla gülbangın (birağızdan övgü) çekemezlerdi ya?
 
         VI - SOSYAL SINIF MÜNASEBETLERİ
 
         Kesim Düzeni : Kapitalizm öncesinin, kamu topraklarına, dev ölçüsünde saldırışıdır. Bu saldırış Batı Avrupa'dan İngiltere'de olduğu gibi Kapitalist üretim yordamına kapı açamaz. Yani sosyal devrim Osınanlılıkta, kendi ekonomisinin normal gelişimi ile gerçekleşemez. O zaman ne olur? İç kuvvetlerin gitgide soysuzlaşması olur. Bunun sonucu, kadim çağda tarihsel devrime varabilirdi. Yani yeni bir barbar salgını Osmanlı medeniyetini tuzla buz edip yeni temeller üzerinde tekrarlamaya kalkabilirdi. Lâkin, kadim çağ bitmiş; modern çağ başlamıştır. Osmanlılık gibi eski model ekonomi soysuzlaşmaları artık barbar aşısıyle kendi alanında yenileşemez. Eskiden ölüm döşeğine düşmüş topluluğa "kan nakli" yapma kabilinden canlı sağlam barbar topluluğu yetişebiliyordu. Şimdi oyun onun yerine sağlam yapılı, canlı rejim: Kapitalizmdir. Kapitalizmin yabancı ülkelere, hele eski medeniyetlere saldırışı, hiç de barbar akınlarına benzemez. Barbarlar zaptettikleri eski medeniyet tarafından zapt olunurlardı. Çünkü ondan daha geri ekonomi sistemine dayanıyorlardı. Kendi daha beşeri müesseselerini muhafaza edecek hiç bir iç sosyal teşkilât kuvvetleri yok idi. Barbar yığınlarının dört elle sarılıp kalıplariyle güvendikleri şefleri onları medeni sivrilme ve hüküm altına alma imkânlarıyla boğup kolayca sata ve atabiliyorlardı. Kapitalizm ise, ön kapitalizmden daha ileri bir düzen olduğu için; kapitalizmden umulacak tek medet: Sömürgeleşmeyi göze almaktı.
         Bu mukadder ve meşum çöküş ve yıkılış hangi konkret olaylarla gelişti? Osmanlılık için bir devrim ve yükselen ilerleme imkânsızlaşmıştı. Osmanlı topluluğu kendi normal gelişimini daha bitirmeye vakit ve imkân bulamadan, batı Avrupa'da kapitalizm: Atı almış Üsküdar'ı geçmişti. Yaya kalan Osmanlı için kazaya rıza ile debelene debelene çökmekten başka yol kalmamıştı. Kendi mülkiyet münasebetlerinin hususiyeti yüzünden yüz yıllarca müddet uzayan bu ölüm döşeği hali, Avrupalının "hasta adam" dediği manzara nasıl gitgide ihtilâtlar yaparak beterleşti? Bunu, başlıca üç bölük soysuzlaşmalarla koğuşturabiliriz:
         1- İktisadî ve Sınıfî soysuzlaşmalar; 2- Siyasî soysuzlaşmalar; 3- İçtimaî soysuzlaşmalar.
         İktisadî soysuzlaşma, para iradının yarattığı müthiş soygunculuk temeline dayanır. Bu soygunculuk şüphesiz çalışan halk yığınlarının sırtında başarılır. Fakat kamu mülkiyeti olan miri toprakların çalınması ile atbaşı gider. Bir yanda halk, ötede halkın çalışma aracı olan topraklar çapula uğratılır. Sonra bu çapulun büyük kazançları: İrad, kâr, faiz şekillerinde yeni sosyal üst sınıf türedileri arasında kırkharamice paylaşılır. Tefeci - Bezirgân sermayenin manivelâ rolünü oynadığı bu yeni çeşit soygunda ne insaf, ne herhangi bir hedef aranamaz. Tefeci - Bezirgân sermayenin, kapitalizmden bütün farkı da buradadır. Kapitalizm de soyar: ama hiç olmazsa, bu evvelâ yapıcı bir soygundur. Sermayedar üretiminin daima ilerileyici, yeniden üretim hâli, cemiyeti, o zamana kadar görülmedik ölçülerde daima ve nisbî bir yükselişe kavuşturur. Saniyen, kapitalizmin soygunu, tarihte yalnız kendi kendini inkâr ile kalmaz. Fakat aynı zamanda gelmiş geçmiş her türlü söygunculuğa da son verecek olan "mezar kazıcısı" kuvvetleri de her gün daha büyük ölçüde yaratır. Bu sayede bütün sınıfî soygunculuğuna rağmen, yeryüzünde her türlü soygunculuğun inkârını da yapar. Bir cümle ile kapitalizm: hem yapıcı bir soygundur; hem soygunun inkârını da yapıcıdır. Tefeci - bezirgân sermaye ise tam bu iki hasenin tersini gösterir: Hem sade yıkıcı bir soygundur; hem de türlü soygunun inkârı şöyle dursun, bilâkis soygunun beterini getirici bir soygundur.
         Osmanlı İmparatorluğunda bu bakımdan iktisadî soygun sadece bir yıkılış ve gün günden daha kötüleşme olmuştur. Bu yıkılış ve kötüleşmede gerek irat, gerek kâr ve faiz şeklindeki soygunculukların yordamlarını anlamak için şöyle bir basamaklama yapacağız: 1- Kamu topraklarının soyulması; 2- Bu soygunun paylaşılması; 3- Çalışan halkın soyulması. Birinci ayırım: İratcı ile sermayecinin kamu topraklarına el atması; ikinci ayırım: İratcılıkla sermayenin o soygunu kendi aralarında paylaşışları; üçüncü ayırım: Bilhassa sermayenin halk soygununu yamanlaştırması demektir.

         Dirlik Düzeni: Toprağın çalınıp çırpılması, yalnız hizmet, hem de hayatla ödenen hizmet karşılığı olarak bir dirlikçiler zümresine düşerdi. Dirlikçi ömrü oldukça geçimini sağlayan dirlik garantisi altında, yalnız kendi ihtiyaçları için topraktan bir gelir elde etmekle yetinirdi. Kesim düzeninde iş bambaşka olur: 1) Toprağın işletilmesi kesimciye geçinmek için değil, faydalanmak için verilir. Bu iki şey arasındaki fark: ürün ile meta arasındaki fark kadar büyük ve temellidir. 2) Toprağın işletilmesi kesimciye bir hizmet karşılığı değil, para karşılığı olarak bırakılır. Bu iki şey arasındaki fark da: Memur ile sermayedar arasındaki fark kadar büyük ve temellidir.
         Kesimci, sadece inhisar veya imtiyaz sahibidir: T'oprağın işletme inhisarını veya imtiyazını eline geçirmiştir. Kesimcinin aynı zamanda para veya sermaye sahibi olması şart değildir. Hatta parası olsa bile, kesimci toprağı işletme imtiyazını eline alınca; onu bilzat işlemek şöyle dursun, işletmek ile uğraşacak kadar bile "Vakti" yoktur. Bu vakit olmayış, bir çok manaya gelir: 1- Kesimcilerin çoğu genellikle devlet kapısına bilfiil veya unvanca mensupdurlar. Onun için, yani güya devlet işleriyle uğraşmaktan toprak işlerine bakmaya vakit bulamazlar. 2- Gerçekte ise uzak yakın saltanat mensuplarında derebeyleşme o kadar almış yürümüştür ki, herhangi bir işte çalışmak şöyle dursun, başkalarını çalıştırmakla bile uğraşmak artık "şerefsizlik" sayılmaktadır: Eski İlb, samimi olarak toprak ekonomisini çiftçilere düzenlice işlettirmeyi "vazife"lerinden biri sayardı. Kesimcilik çağında, üst tabaka o kadar hazıryiyicileşmiştir ki, işletme vazifesini bile angarya sayar. Onun için vakit bulsa bile -ki akşamlara kadar boştur, elbet bulur- onu bu işe harcayamaz. 3- İnhisar toprağı işletememekte maddî bir sebep daha var ki, en mühimi bu olacaktır: Kesimcilik devrinde üst tabaka rahata ve süse iyice alışmıştır. O yüzden esasen kendisi daima para sıkıntısı çekmektedir. İmtiyazlı durumundan faydalanarak kamu topraklarının kesimini alsın diyelim: onun ilk ödenen "muacele" parasını nereden bulacak? Böylece "vakit" bulamamak, neticede "nakit" bulamamaya varir.
         Onun üzerine Osmanlı cemiyetinin artık iyice hazıryiyici, amelimanda derebeyler haline gelmiş, yani "asilleşmiş" olan "mensubiyn taifesi", sözde "mehamı umur"dan baş kaldıramadıkları için gerçekte her normâl insanın biricik saadeti çalışmayı "Şeref"lerine "Hanedanlık"larına sığdıramıyacak kadar "Aylak hayvan" haline geldikleri için... fakat işin iç yüzünde üstü yaldızlı boş bir züğürtlüğe düştükleri için: Kesim topraklarının işletimini, gözüpek, her işe girişkin müteşebbislere devrederler. İşte bu kesim topraklarının işletimini üzerine alan müteşebbislere umumiyetle "Mültezim" denir. Mültezim ne yapar? Kesimciye para hususunda kefil göstererek toprak işletmesini üzerine alır. Yani mültezim dahi, toprağı işletme hakkını ele geçirirken paraya muhtaçtır. İşletimi gözetecek ve sömürecektir. Ama, bu iş için gereken peşin parayı ve ondan sonra kesimciye ödeyeceği "faide"leri nın bankaları yerine geçen sarrafdır.
         İşte, kesim düzeni deyince, karşımıza, birdenbire, o zamanadek Osmanlı cemiyetinde hiç farkına varmadığımız, yepyeni, bambaşka üç zümre insan çıkar. Bunları modern cemiyetin zümreleriyle kıyaslıyalım:
         1 - Mukataacı: Bir çeşit toprak inhisarını elinde tutan imtiyazlı sınıfdır. Bu modern cemiyetin büyük arazi sahipleri sınıfına benzer. Ama hiç de o değildir. Arazi sahibi: Toprağın mülkiyet tekeline sahiptir. Kesimcide mülkiyet yoktur. Aneak muayyen bir müddetle toprağın tasarruf tekeli vardır. Mükiyet henüz kamunundur.
         2 - Mültezim: Bir çeşit müteşebbis sermayeci rolünü oynar. Âdeta modern cemiyetteki işletme kapitalistine benzetilebilir. Fakat hiç de o değildir. Çünkü kapitalist: Hür işçi kuvveti ile çalışma araçlarını birleştirerek üretim yapan bir adamdır. Gerçi mültezimin ne yapacağı ve nasıl yapacağı kararlaştırılmış değildir. Ne isterse yapsın: Para bulsun, fakat yaptığı: işletme değil, sadece gelir toplamadır. Kesimcinin bir çeşit kâhyasıdır. Yalnız kâhya arazi sahibi emrindedir. Mültezim kesim toprağını bir kere aldı mı, tamamen bağımsızdır. Dilediği gibi gelir toplamaya hak kazanır. Ona kimse karışamaz. Galiba devlet memurundan farkı da buradadır: Tahsildarı bir kontrol eden, muayyen bir kaide altında çalışmasını icap ettiren devlet teşkilâtı vardır. Mültezim lâyüsel amâ yefaldır. Mültezimin yaptığı sanayi işletmesi değil, bir çeşit gelir ticaretidir. Onun için sanayici sayılamaz. Bir çeşit bezirgân - müteahhittir. Zamanımızın müteahhitlerine çok benzer. Onlardan farkı: İşini devletle değil, arazi sahibiyle de değil, kesimci ile yapmasından ibarettir. Onun için mültezimi, daha ziyade eski zamanın Müteşebbis bezirgân zümresine sokmak mümkündür.
         3 - Sarraf: Para sermayesini faiz getiren sermaye olarak işleten en ilk Bankerdir. Modern kapitalizmde dahi, asıl müteşebbis sermayedar Kendi parasiyle yetinnıez. Hattâ hiç parası bulunmayan girişkin adam dahi, para kredisi bularak sermayedar haline girebilir: "Ona potansiyel sermayedar diye kredi verilmiştir: Ve bu hal: İktisadî methiyeleri ne kadar çok hayran bırakmıştır: Varlıksız, fakat enerjili, sebatlı, kabiliyetli ve işten anlar bir adam bu suretle bir sermayedar haline geçebilir." (K. M. K. C. III. Fasıl 36). İşte, sarraf, bu gibilere kredi yoluyla hazır sermaye temin eden Tefeci sermaye mümessilidir.
         Dirlik düzeninde: Bir devlet, bir de onun sağladığı şekilde çalışan çiftçi yığını vardı. Kesim düzeninde devlet gene devlettir. Çiftçi de aynı çiftçidir. Üretim yordamı eskiden ne ise gene odur: Küçük çiftçi işletmesidir. Yalnız devletle çiftçi arasına, yeniden üç başlı bir hazır yiyici sınıf girmiştir. Kesimci: Devleti emer, mültezim kesimciyi emer, sarraf mültezimi emer... sonra devlet bu üç zümrenin elinde bir silâh haline gelir. Bu düzeni kan ve ateşle korurken: Her üç zümre birden çalışan çiftçi tabakalarını haraca bağlarlar. Kesimci devlete toptan para verir, mültezimden irat şeklinde perakende para alır. Mültezim, kârı için kesimciye para ödemek üzere sarraftan kredi veya sermaye kiralar. Sarraf: Doğrudan doğruya para sermayesinin faizini toplar.
         Görüyoruz: Her üç zümre de: Para etrafında döner. Devleti de paraya: Tefeci - bezirgân sermayenin mukadderatına bağlar. Yani, tekmil toplum, bir hamlede, sermaye emrine geçmiştir. Yalnız sakın şunu karıştırmayalım: Modern manasiyle ileri bir üretim yordamına dayanan kapitalizmin sermayesi değil, sadece yeni bir sömürüm yordamına dayanan sermaye: Kapitalizmden önceki, soysuzlaştırıcı, bozucu sermaye bahis konusudur.

         Mukataa: Miri toprağın bir şahsa yaşadıkça tasarruf edilmek üzere verilmesidir. Görünüşte bu, arazinin "imar"ı için kiralanmasına benzer. Gerçekte: Sahipsiz toprak, kayıtsız, şartsız bir şahşın hayatına bağlanır. Çiftçiye ve Dirlikçiye de böyle hak verilmişti. Ama, çiftçi toprağı bilzat işleyecekti. Dirlikçi toprağı kanı ve canıyla koruyacaktı. Kesimci bu iki vazifeden de sıyrılmıştır. Sadece bir para verir. Geçer gider.
         Gene görünüşte: Bir mâlikâneyi her yıl başka bir şahsm kiralaması ile bütün ömrünce aynı şahsın kiralaması arasında pek büyük bir fark olmamalı. Gerçekte: Fark, akla kara arasındaki kadar büyüktür. Çünkü, umumiyetle: Bir işçinin bütün ömrünce kiralanması, onu nasıl köle durumuna düşürürse, tıpkı öyle Miri Toprağın da bir şahsa kaydı hayatla bağlanması hür toprakların köleleştirilmesine varır. Toprak üzerindeki her türlü "İmar, eşcar" (bayındırlık, ağaç uğraşı ve ekimler) toprağı tasarruf edenin mülkü sayıldığına göre, işin nerelere varacağı ve vardığı pek kolay anlaşılır.
         Hususile: Her Mukataa bir "Muaccele", yani peşin para ile satılır. Kesim Toprakları ne kadar sık elden ele geçerse, yani sahip değiştirirse, devlet hazinesine o kadar fazla muaccele akçesi girer. Bütün bir ömür için kiralanan topraktan ise, hazine yalnız 30-40 yılda bir defa muaccele alabilir. Kimsenin ömrünü kimse hesaplıyamaz. Demek Mukataa müddeti, daha ilk adımda pamuk ipliğine bağlanmış bir göz aldatıcı lâftır. Ve hazineye zarardır.
         Lâkin, iş bu kadarla da kalmaz. Asıl ondan sonra, kesim düzeninin başına gelenler pişmiş tavuğun başına gelmez. Miri Toprakların üzerine çekirge sürüsü gibi nereden geldikleri bilinmeyen hazıryiyici birtakım türedi sosyal zümreler ve münasebetler çullanırlar. Mukataaları, iliklerine kadar -"Nizam-ı Devlet"cinin dediği gibi- "Egli ve beliğ" ederler. (Yiyip yutar)lar.
         Nihayet Batı Avrupa'da şahsî mülkiyet halinde bulunan büyük arazi sahiplerinin topraklarında görülen çok yaman bir vurgun vardır: Para zuyuflaşması. Avrupa'da ziraat kapitalizmine, yani ileri bir yeni üretim yordamına kapı açar. Osmanlılıkta kesimcileri Karun edip, Toprak Ekonomisini büsbütün Derebeyileştirmeye yarar.
         Bu suretle, bütün öteki neticeleri bir yana, Kesimciliğin başlıca iki çerşit "yenilip yutulmasile" karşılaşırız: 1- Kesimin ilk doğrudan çapulu; 2- Kesimin sonra dolayısile çapulu.

         Bir Kesim Toprağı hangi nisbetler içinde tefviz edilir? A. T. Hediyesi edilen "Nizamı Devlet Hakkında Mütelaat"ın adsiz yazarına göre:
         "Mukataat Miriye altı, yedi, nihayet on senelik faizinden ziyade fazla şey vermezler." Daha az verdiğini ise Koca Sekbanbaşı'ndan şöyle dinliyoruz:
         "Mukataanın akçesi iki, üç senede çıkmakla, bade her kaç sene mamur olur ise, anın faizini alup cüz'î muaccele ile aldığı Mukataadan kırkbin, ellibin ve müddet'i ömrüne göre belki yüzbin kuruş menfaat hasıl ettikten başka..." ("Hülâsayi Kelâm Fiy Reddül Avam.")
         Neden biri 5 -10 yıl diyor da ötekisi bunun üçtebiri kadar: 2 ila 3 yıl ileri sürüyor? Buradaki hesap, içinde yaşamıyanlarca kolay anlaşılamıyan: Şark hesabıdır. İktisadî soysuzlaşma başladığı günden itibaren sözler işleri, kanunlar kitapları yalanlamakla yürür. 6 ila 10 yıl Kesim Düzenbazlığının kitaba uydurulan nazariye'sidir. Ketebe bunu olduğu gibi tekrarlar. Fakat, birâz daha samimi ve yiğit olduğu görülen Koca Sekbanbaşı lakırdısını esirgemiyor. İşin ameli tarafını, yani olayı belirtiyor.
         Nazariyede arazi "Faiz"i istenirken, tahmini olarak toprağın 5 -10 yıllık "faiz"i hesaplanır. Buradaki "faiz" sözü irat yerine kullanılmaktadır: Fakat, haklı olduğu bir cihet yok mu? Bütün bu kesim dalaverası Tefeci - Bezirgân sermayenin işidir: Kapitalizm öncesindeki sermayenin en saf şekli faiz getiren sermayedir. Toprakta, o sermaye bakımından değerlendirilmektedir. O zaman toprak da bir çeşit "sermaye" gibi faiz getiriyor sanılır.
         Faizle, toprak iradının bir münasebeti de, gerçekte bir "değeri" (yani insan emeğile yaratılışı) olmıyan toprağın fiyatı, bugün olduğu gibi o zaman da ancak faiz yüzdesile hesaplanabilir. Toprağın "Mukataa faizi" denilirken, o hesaba göre tefviz yapılır. Resmî faiz yüzde on veya yirmi beş ise, beş ila on yıllık faiz hesabile kesime vermek hesapsızlık değildir.
         Lâkin, Kesimci elbet çıkarını bilen adamdır. Eline geçirdiği koyunu en son kılına kadar kırpacaktır. Onun için pratikte, Devletin aldığı ücret, Sekbanbaşı'nın söylediği gibi, Kesimci tarafından iki, üç yılda fazlasile çıkartılır. Mukataaların doğrudan doğruya yenilip yutulmalarında başlıca iki biçim çapul görülür:
         1 - Meşrû doğrudan doğruya çapul: Kesimci iki ila üç yılda çıkardığı paraya, ömrü ne kadar uzun olursa, o kadar yıl Miri Toprağı tasarruf etmek hakkını kazanır. Bu uzunluk 20 ila 40'tan aşağı da düşmeyebilir. Çünkü: Anlaşılması güç olmıyan sebeplerle bu hazıryiyici efendiler "Nizam-ı Devlet"cinin tabiriyle: "Muamerinden" (çok yaşayıcılardan) idiler. O zaman bir çırpıda: Kesimci, Devletin en az 10 misli kazanç vurmuş olur. Haydi buna "meşru" diyelim.
         2 - Gayrımeşru Doğrudan Doğruya Çapul: Kesimci, toprağı kendi elinde tutarsa, kendi ömrü ile mukayyettir. Ama, kendisi, ölsün ölmesin, -tabii Dirlik Çiftçisinin "Ferağ"ı gibi- Mukataa toprağını "kasrı yed" (el kesme, el çekme) yolule başkalarına devir edebilir. O zaman Mukataa toprakları, bir şahsın ömründen daha uzun müddetle, belki bir daha geri gelmemek üzere Miri Mal olmaktan çıkar. Bu suretle Devletin toprak gelirinden alacağı pay boyuna sıfıra doğru yaklaşırken, Kesimcinin kazancı basit ve nisbî toprak "faizi" şeklinden çıkarak, mutlak "Mülkiyet" şekline doğru alabildiğine açılır gider.
         "Ekseri Mukataat kasri yed ile mutasarrıflarından birbirlerine intikal etmekle müddet'i Miri'de mahlûl olmayup ve ekserinin dahi eshabı muammerinden olmakla 20, 30, 40 sene malikânelerine tasarrufları hasabile ve ilâhır..." ("Nizam-ı Devlet Hakkında Mütelaat"). Böylece Kesim Toprağının "Mahlûl" olması, yeniden Devlete dönmesi Allaha kalır.

         "Zuyuf Akçe" bahsinde gördük: Kesim Düzenile para kalpazanlığının dörtnala kalkışı atbaşı gider. Ondan sonra artık para her beş, on yılda bir misline yakın düşer. Bu müddet aşağı yukarı Kesim tefyizlerinin karakaplı kitapta yazılı olan müddetleridir. Yani Devlet, başlıca gelir kaynaklarını iratcılarla bezirgân kapitale teslim ettikten sonra Kesimlerin kanunî müddetince bekliyor. Kesimlerden başka bir şey çıkmadığını, atı alanın Üsküdar'ı geçtiğini görünce fazla kaygılanıyor: O da akçe hırsızlığı ile zararını kapatmaya girişiyor. Yaşasın enflâsyon!
         Fakat bu iki başlı kalpazanlık İmparatorluğun içine düştüğü ve asla kurtulamıyacağı bir fasit dairedir. Kesimin ilk tefvizinden beri, yarım yüz yıl geçse, akçe beş defa zuyuflaştırılmış olur. Fiatlar o nisbette yükselir. Fakat ona rağmen, eski Mukataa "Mahlûl" olur da başkasına intikal ederse, tefviz bedeli bu para kalpazanlığı ve hayat pahalılaşması derecesinde yükseltilmez, olduğu yerde kalır. Ve eski bedeliyle tefviz olunur. 16'ncı yüzyıl İngilteresinde büyük arazi sahiplerinin kiraci çiftçiler, yani ziraat kapitalistleri lehine iflâsa götüren mukavele oyunu, Osmanlılıkta bir daha kimsenin önüne geçmek istemediği bir kumar haline girer. Çünkü, Miri Toprağın mülkiyeti hiç kimsenin değildir. O zaman; Osmanlılıkta ileri bir kapitalizme doğru birikiş de imkânsız olur. Mirasyedi iflâsı başgösterir. Çapulun manzarası şudur:

         "Evvel adem fevt oldukta mukataası fi'l asıl şu kadar muaceele ile verilmiş deyu kadimi muacceleyi cüz'iyesile ahır bir talebi dahi kapup bedeli iltizam sabıkasına külliyetli şey zammetmekle selefinden ziyade mal tahsil edüp Miriye verdiği yine sabıktaki bin kuruş olmakla 20 - 30 sene mukaddem faiz meselâ 10 bin kuruş iken şimdi 30, 40 ve belki 50, 60 bin kuruşa baliğ olmakla Devlet-i Aliyeye kadimi muaccelesiyle gayet ucuz mukataa olup nice nice mal cemeden adamlardan vakti seferde yalnız bir cebellûdan gayrı bir hayırları olmayup bunca ağır ve cesim masarifle süfera'yı umuru Devlet-i Aliyenin boynuna kaldığı şeran ve aklen tecviz olunmaz." (Koca Sekbanbaşı: "Hülâsatül Kelâm Fiy Reddül Avam").
         "Bugüne mukataat emvaline müceddeden mal zamanı hususuna ekseriya itina olunmadığı cihetten ekseri mukataat hantanın kilesi 8 -10 paraya, ve sair mahsulat ona kıyas rahis (ucuz) iken tayin olunan Mal Miri ile kalup lâkin müruru zaman ile hantanın kili kırkar ellişer paraya reside kezalik mahsulat-ı sairenin dahi pahaları müterakki ve rusumat'ı örfiye dahi şey'en fişyan mütezayid olmakla, hıni ihdası malikâneye bir mukataanın hasılatının hamsi miktan eshabı malikâneye faiz kalmak üzere terk ve erba'yı hamsı rekabeleri canibi Miriye mal'i müfit tayin" edilmişken üç sebepten "Mukataanın faizleri mukaddema tayin olunan Malı Mirinin beş, altı katına baliğ olmakla" ("Nizam-ı Devlet Hakkında Mütelaat.")

         Devlet (mülkiyet sahibi) yalnız: "Muaccele" (peşin para) alıyor: Bu sefer de "bir cebelû"dan fazla hayır getirmiyor. "Faiz" yani (arazi sahibi durumundaki) kesimciye düşen gelir, ilkin toprak hasılatının beştebiridir. Sonra ne olur? Tanrı faize "yürü ya kulum" der. "Muaccele" olduğu yerde küçülüp kalır. Bu hangi nisbetlere göre olur?
         Koca Sekbanbaşı: 20 ila 30 senede "faiz"in üç ile altı misli arttığını söyler. (Nizam-ı Devlet Hakkında Mütelaat) yazarı hemen aynı şeyi tasdikle: Faizin her el değiştirdikçe 5 ila 6 misli yükseltildiğini belirtir: Buğdayın kilesi 8 -10 paraya iken Miriye verilecek "Mal" tayin ediliyor. Zamanla buğday kilesi 40-50 paraya çıkıyor. Mirinin muaccelesi para hesabile gene aynıdır. ilkin kanunen kesimcinin toprak gelirinden alacağı bir taksim beşi geçmiyecektir. Gelirin 4/5'i Devlete düşecektir. 20-30 yılda (bir taksim beş ile birtaksim üç asır zarfında) bu nisbetler tersine döner. Devletin eline geçen paranın alım kabiliyeti beş misli düşer: 4/5 nisbeti 4/25 yani 1/6'dan aşağıya iner; Kesimcinin payı 21/25'e çıkar; yani 5/6'i geçer.

         Mukataaların doğrudan ve dolayısile yenilip yutulmaları yukarıda devleti, aşağıda çalışan halkı, beliren Kesimci - Tefeci - Bezirgân Kapital yararına alabildiğine soyarak İmparatorluğu içinden çıkılmaz bir fasit veya mabup (çıkmaz} daireye sokar.
         Kesimci Miriye "faide" olarak bin kuruş veriyor. Bunu iki ila üç yılda çıkarıyor. Ondan sonra ömrü oldukça, bazan "kasr'ı yed" yoluyla elden ele geçirerek büyük çiftliği işletip kâr ediyor. Kesimcinin yaşına göre, 40, 50, 60 hatta 100 yıl sürebilir. Demek Devlet, ortalama 5 yıllık peşin gelir almasına karşılık, ortalama 50 yıllık toprak gelirini şahsa bırakıyor. Geri kalan 45 yıl Devlet masraflarını nasıl karşılıyacak? Demek, daha kurulurken, Kesimcilik İınparatorluğun şah damarına, Amerikanın sessizce kan emen vampirleri gibi yapışır.
         45 yıl gelirsiz kalan Devlet ne yapıyor? Başlıyor kalpazanlığa: Paranın, değerli maden muhtevasını çalıyor. Bugünkü Devletlerin enflâsyon manevrasiyle zuyuf akçe çıkardıkça hem kendi bindiği dalı kesiyor, hem çalışan halkın can damarını kesiyor: Kesimci için iş kolay: Mukataa mahsullerinin fiyatlarına beş, altı misli zam yapıyor. Devlete gene eski muaccele bedelini belki de "zuyuf akçe" ile ödüyor. Devlet, Kesim Düzenile 1/5'ine indirdiği toprak gelirini böylece 1/30'a kadar düşürmüş oluyor. Halk hayat pahasıle kıvranırken İmparatorluk iflâs ediyor. Kaarun'laşanlar gene zıpçıktı Kesimciler, Tefeci - Bezirgânlardir.
         Kesim geliri azaldıkça, para zuyuflaştırılır. Para zuyuflaştıkça kesim geliri azalır... Okka altına kimlerin gittiği meydanda. Tabii "hiç kimse" (yani üst tabaka} halkı düşünmüyor. Yalnız Devletin acıklı durumu gözönüne geldikçe, köylerin yıkılışı, ve şehirlerin yoksullaşması önünde duruluyor. Sebep? Topluluğun topraklarındaki çapul Mukataalar kapanın elinde kalıyor. Bu netice, ne Şeriat, ne Kesim Düzeninin görünürdeki şekli icabıdır. Bunu herkes bilir. Koca Sekbanbaşı da söyler:

         "Muaccele ile verilen Mukataa beratlarda narh olduğu veçhile, ancak Beytül Mali Müsliminin hak sarfıdır. Eğer Şer'isine bakılsa, bir Mukataayı Miriden alan kimesne verdiği akçeyi çıkardığı gibi yine ol Mukataa Beytül Malî Müsliminin hakkın olduğundan yine Beytül Male devrolunup" gazaya harcanmalıdır. ("Hülâsayı Kelam Fiy..."). Öyle olması icap "ederse dahi iş içinde olanlar halkın havadisi için Mu kataa reddi hususunda ber iğmâz (göz yumma) olunmuştur. Ve nihayetinden işin yolunu izini bulup hiçbir uhdeyi özrü sarih olmaksızın" CKeza) çapul yürütülür.

         Yani, İmparatorluğun muazzam "İlmiyye" kastı, icabında Şeriat adına "Seyfiye" ile birleşip Padişahlara kafa tutar, Halife kellelerini uçurtur. Lâkin bu uçsuz bucaksız hırsızlık açıkça Şeriata aykırı iken, çapula aldıran bile yoktur: "Eğer Şeriata bakılırsa" fakat asla bakılmaz. Müslümanlığı kimseye veremiyenlerin bu aczi neden? Çünkü hepsi hırsızlarla suç ortağıdır. Ve çünkü Koca Sekbanbaşı'nın pek güzel söylediği gibi. "Hiçbir uhteyi özrü sarih" olmamakta, yahut kimse bu çapuldan şikâyet etmemektedir. Yani tekrar edelim: Ortada "Miri" adlı sahipsiz bir toprak var. O toprak "Beytül Mal" adlı topluluğun ortamalı hazinesine "Hak sarf"tır. Ama, bu teoride, pratikde Beytül Mal kimin elinde? İnsanlanın. Hangi insanların? Doğrudan doğruya herşeyi şahsî mülkü haline sokmak için yaşıyan Osmanlı üst tabakasının... Bunlar (A. T. Hediyesi "Nizam-ı Devlet Hakkında Mütelâat" yazarının dediği gibi) "Rical-ı ve Kibar-ı Devlet" (Devlet adamları ve büyükleri) dir. Miri Toprak, bunlara emanet edilmiş demek, kediye peynir tulumu teslim olunmuş. Bu sayede onlar da o kadar büyük ümitlerle kurulan kesim topraklarını yalnız kendilerine malikâne yapmak için, birbirlerine göz yumarak "(iğmaz) yahut GÖZ KIRPARAK" ve nihayetinde işin yolunu izini bulup "Ali Cengiz oyununu" oynamışlardır. Sınıf menfaatları önünde kanun ve şeriat kaç para eder?
         Böylece devlet büyükleri, memur zümresi, sonraları ve hâlâ devam eden aynı gelenekle yavaş yavaş veya birdenbire "Büyük arazi sahipleri" durumuna girmeye başlarlar. Hem devleti, hem çalışan tabakayı, hem köylüleri iflâs ettirerek; Bezirgân kapital; bütün zenginliklerin üstüne konar.. Fakat bunlar tam arazi sahibi olsalar: Hiç olmazsa bir müddet sonra, Avrupa'daki yollardan yerlerini kapitalistlere bırakıp memlekete yeni bir ilerleyiş vesilesi olurlardı. Halbuki toprağın mülkiyeti daima devlette kalılığı için, bu yeni sınıf, ebediyen devlet koltuğu altında garantilenmiş bir iratçı zümre haline girerler. Toprağa yeni bir düzen, bir ziraat devrimi olamaz. Kapitalist inkişafı yerine Osmanlılığı çürüten, leş kokan bir bezirgân soysuzlaşması görülür.

         İltizam: Devlet inhisarında kesim yoluyla ele geçirilmiş büyük çiftlik halindeki toprakların işletmesini gözetip gelirlerini toplamak hakkını bir başkasına belli bir karşılık ile devir etmektir. Fakat bu, yalnız toprak gelirlerini toplamaya, inhisar etmekle kalmaz. Gitgide her türlü gelirlerin toplanması için dahi aynı iltizam usulü genişletilir.
         Gerek asıl büyük arazi sahibi olan devlet, gerekse ona kesim yoluyla vekâlet eden büyük memurlar: Siyasî durumları ve manevî kavrayışları bakımından hazır yiyiciliği ahlâk haline getirince, artık eski dirlikçinin alçak gönüllü becerikliliği ortadan kalkar. Büyük şehirlerin debdebeli vur patlasın hayatı ve saltanatı başlar:
         "Cümleye istirahatıl huzurîyet tabiatıl saniye olmakla, rical ve kibar devlet derunu İslâmbolda eflâke ser çekmiş haneler bina ve inşa ve Boğaziçi'nde günlük refi'ülbünyan sahilhaneler peyda ve mefruşat ve esâs (minderus) dahi tekellüfatıl azime ederek, enbiyeye muvafik sair levazımat ve matlûmat ve hadem ve haşem (yardakçılar) ve elbise ve merkûbatta (ayakkabılar) haddi itidali tecavüz" (Yazarı belirsiz "Nizamı Devlet Hakkında Mütaleat". Tarihi Osmanî Encümeni Mecmuası N. 941- 942 - 943) başlar.
         Bu adamların toprak işleriyle ilgilenmeye "Tenezzül" etmeleri beklenemez. Onun için: Yani hem o debdebe ve saltanata peşin çil akçe bulmak, hem işletme külfetiyle uğraşmamak için iltizam yoluna girilir. Kanunî Süleyman çağına kadar hasların ve zeametlerin "taşîr"ı (öşür toplanması: irad derlenmesi) "Emin"ler eliyle yapılırdı. Bu, doğrudan doğruya sahibinin emrinde, onun kahyası durumunda bir çeşit memur hizmetkârı idi. Toprakların kontrolu her vakit için devletin veya dirlikçinin elinde bulunurdu. Lâkin yukarki derebeyleşme ve saltanat gösterişleri Peşin çil akçe ihtiyacını şiddetlendirince gene daha Kanunî zamanında iltizam usuline girildi.
         İlk defa, meşhur Rüstem Paşa "Havâs'u Humayunu" iltizam'a verdi. Bu olay kesim düzeninin ilk tefeci - bezirgân sermaye ile başlamış bulunduğuna ayrı bir delililir. Bezirgân tefeci kapital bir defa tırnağını büyük topraklara geçirip de usulünü dayatınca, iltizam usulünün sistemleşmesi ve yayılması kendiliğinden ilerledi. Ondan sonra kapı ardına kadar bezirgân sermayesine açıldı. Bütün gelirli dirliklerin hasılatı "Hazine'i mânde" edildi. Fakat gerçekte "Mande" (Kapanıp kalmış) olan, yahut kaba türkçesiyle "Manda" olan hazinenin kendisi idi.
         Netekim gerek devletin, gerek büyüklerin "Bütçe açığını kapatma" zaruretleri, yukarıda anlattığımız fasit daire (Bozucu çember) üzerinde gittikçe facialaşmaktan geri kalmadı. Derebeyleşmeye yüz tutan dirliklerin kesimler şekline girmesi aynı proseyi birdenbire dehşet derecesine ulaştırmaya yaradı. Ve iflâsı ancak aceleleştirdi. Mukataaların geliri azaldıkça:

         "Mukaddema ter'ib (çok korkulan) malı miri masrıfı vakte yetişmeyip idarei umur için devleti aliyenin varidatı tedahül (ödemede gecikmeye) başladı. Yani bu senenin masrafı rûiyet olunsun (karşılansın) deyu gelecek senenin iradını bu sene satup böyle böyle idare olunur idi." (Koca Sekbanbaşı "Hubase'yu Kelâmı fi Redülavam.")

         Bu hâl iltizam işinin gerek şahıslar, gerek devlet için umumiyetle fazla sarf ve bütçe açığı yüzünden büsbütün batakçı işi haline girdiğini gösterir. Bütçe açıklarının Osmanlı tarihinde başlangıcı Koca Sebanbaşı'ya göre: "Esbak Sultan Mustafa" devrine çıkar. Sekbanbaşı Moskofla yapılan "sefer'i merkum müselahasından sonra hazinei amire kendini devşiremedi ve masraf irada galebe çaldı" der. Hatta Mustafa zamanında pahalılığın da pek o kadar bulunmadığını söyler. Bahsettiği sefer (1150 -1182/1737 -1768) Rus seferi olsa gerek. Demek, Mukataa düzeninden ikiyüz yıl sonra, devlet hazinesi tam iflâs haline girmiştir. Fakat mukataaların bu kadar yavaş tesir etmesine şaşmalı. Bu, miri toprağın topluluk mülkiyeti altında olmasiyle izah edilebilir.
 
         VII - HALKIN SOYULMASI
 
         1 - BEŞ ÖNSERMAYE ZÜMRESİ (ÖNSERMAYE SINIFI)
 
         Kamu Topraklarının çalınıp çırpılması nereye varır? Normal dirlik düzeninde, bildiğimiz gibi, toprak doğrudan doğruya çalışan halkın tasarrufundadır. Yani toprakla onu işleyen insan yekparedir. Devlet adına ülke emniyetini koruyan Dirlikçi, toprakla çalışanın sadece ahengini düzenler. Fakat Kesim düzeniyle beraber çiftçi ile toprağın arasına bir sürü soyguncu girer. Âdeta toprakla çiftçi birbirinden ayrılır. Araya giren o soyguncu "Sürü", yeni doğan bir sınıfın çeşitli zümreleridir. Bu yeni sınıf: Kapitalizmden önceki cemiyetin Tefeci - Bezirgân sermayesini temsil eder. Bir çeşit orta çağın Orta sınıfı adını alabilir.
         Yukarıda devlet, aşağıda halk, bir orta sınıf tarafından sistemlice soyuluyor. Tefeci - bezirgân sermaye uğruna bir yanda toprak, ötede çiftçi
         çalınıp çırpılır. Devletin iflâsına ve halkın yoksullaşmasına karşılık olarak bir hazır yiyici sermaye birikir. Üretime yaramayan, cemiyeti sülük gibi emen, kapitalizm öncesi sermaye zenginliği birkaç elde toplanır. Bari, Osmanlı camiası bu sermaye yüzünden yeni bir üretim yordamına geçip yeni bir inkılâpla modern medeniyeti kurar mı? Asla. Bu yeni zenginlik, yeyip yutulacak her şeyi tüketince, bu sefer kendisi evvelki beylere taş çıkartan daha soyguncu yeni bir derebeylik yaratır. Halkın ezilişi büsbütün dayanılmaz hale girer. Osmanlılığın "Ayan ve derebeyler" denilen zümreleri bu rejimin üst sınıflarıdırlar.
         Devletle halk, toprakla çiftçi arasına giren ön sermayenin kudreti şüphesiz mukataa düzeninden önce başlar. Fakat kesim düzeniyle birlikte bezirgân sermaye resmen devleti de, toprağı da, halkı da kendi dizginleri altına sokar. Osmanlı toprak ekonomisi buza benzetilirse, o buzun altına konulan Bezirgân - tefeci sermaye ateşi, baltaların kıramadığı şeyi, zamanla su gibi eritip akıtır. " İltizam" usulü, Tefeci - Bezirğân serayesinin bütün Osmanlı İktisadiyatı içine dal budak salması, kök atmasıdır.
         Osmanlı orta çağına has yeni orta sınıf hangi zümrelerden ibarettir? Bu sınıfın en başta ve en yukarıda gelen asıl kodaman zümresi şüphesiz Kesimcilerdir. Kesimcilerin altında başlıca dört tefeci - bezirgân zümre göze çarpar: Müllezimter, sarraflar, cizyedarlar, mübayaacılar. Bu dört zümreden sarraflar, en saf tefeci sermayeyi, mübayaacılar en saf bezirgân sermayeyi temsil eden iki ucdurlar. Mültezimler toprak iradını, aizyredarlar, "baş vergisi" denilen insan haracını toplamayı üzerine almış aracı müteşebbislerdir.
         Halkla temas bakımından: kesimci ile sarraf perde arkasında dururlar. Kesimci toprağın, sarraf paranın ilk elden öz mümessili durumundadır. Onlar ellerini sıcak sudan soğuk suya değdirmezler. Kesimci toprak üzerindeki inhisarı, sarraf para sermayesi sayesinde oturduğu yerde hazırca kârını ve kazancını toplar. Kesimciye "faiz"ini, sarrafa "f aide"sini bölüp getiren ve her iki tarafla da bu gelirleri paylaşan müteşebbis mültezimdir. Kesimci daha ziyade siyasî, sarraf daha ziyade iktisadî rol oynar. Kesimci siyasî nüfuziyle iktisadî imkânları ele geçirir; sarraf iktisadî kuvvetiyle siyasî nüfuz kazanır.
         Öteki üç zümre: Mültezim - cizyedar - mübayaacılar ise, doğrudan doğruya halkla uğraşırlar. Halk bir sağmal ise, onu bu üç el birden sağar. Ele geçirdikleri sütü (gelirleri) kesimci ve sarrafla paylaşırlar. Bu üç zümreden hiçbiri üretimin yordamı ile ilgili değildirler. Onların bütün rolleri üretmeni soyup soğana çevirmektir. Hepsinin tek hedefi: Çalışan halk yığınlarını elden geldiği kadar çok vurguna uğratmaktır. Onun için, kesimci ile sarrafa nisbetle bu üç zümreye "Müteşebbis" derken bir şeyi unutmamalı: Onlardan hiç biri modern kapitalist manasında müteşebbis değildirler. Yani onlar ne sanayide, ne ticarette memleketi ileriye doğru götürecek bir yenilik yaratarak kazanmayı düşünmezler. Her şey eskiden olduğu gibi kalır. Hattâ sanayi ve ticaret bu üç zümre yüzünden bir müddet sonra ilerlemek şöyle dursun sanayi geriler ve ticaret tıkanır kalır. Modern kapitaliste müteşebbis dersek, bunlara verilecek ad: "Vurguncu müteşebbis" olabilir.
         Vurguncular üçüzü, bilhassa iş gördükleri yere göre de ikiye ayrılabilirler. Osmanlı orta çağında üretim şekli, köyde çiftçi, şehirde esnaf olmak üzere hep küçük üretimdir. Esasen tefeci - bezirgân sermaye kurtlarının en civcivli kaynaşma yeri daima böyle küçük ve geri üretim yordamlarıdır. Esnaf, hiç olmazsa bir müddet ve bir dereceye kadar lonca teşkilâtı sayesinde kendi iktisadî varlığını topluca savunma imkânını bulur. Fakat köylü, hele kesim devrindeki çiftçiler, büsbütün "Sahipsiz sürü" hâlinde tefeci-bezirgân sermayenin insafına kalmıştır. Onun için, her üç vurguncu zümrenin asıl dört elle boğazına sarıldıkları alan köy ekonomisidir. Fakat temeli toprak ekonomisine dayanan bütün imparatorluğunda boğazı, ister istemez gene onların pençesinde sayılır. Bununla beraber, üstün karakterleri bakımından mubayaacılar şehir vurguncuları, mültezim ve cizyedarlar köy vurguncuları adını alabilirler. .
         Daha hususi rolleri bakımından ayırırsak: Mültezim: toprak vurguncusu, cizyedar: çiftçi vurguncusu, mubayaacı: alış veriş vurguncusudur.
         Buraya kadar, hepsi de tefeci - bezirgân sermayenin yaratığı olan beş zümreyi ayrı ayrı gördük. Klasik bir tasnif için bu tecridi yapmalıydık.. Ama, gerçekte bu beş zümre, hatta eski ismiyle dirlikçiler zümresi bile çok defa birbirlerine karışmış ve katışmış bulunabilir. Sermayedarlıkta büyük arazi sahibinin çiftlik yapması, tüccarın arazi sahibi olması gibi, Osmanlı kesim düzenindeki üst sınıf ve zümreler de birbiriyle içli dişlı olabilir. Bir şahıs aynı zamanda bir kaç zümrenin rolünü oynayabilir. Lâkin iktisadî kavrayış bakımından her zümrenin kendine has ayrı rolünü gözden kaybetmek gerekmez.
 
         2 - KÖYDE TEFECİ - BEZİRGÂN SERMAYE ZÜMRELERİ
 
         Bilhassa, toprağı haraca bağlayan mültezim ile çiftçiyi çapul (talan) eden cizyedar tiplerinin oynadıkları rolle belirir.
         1 - Müttezim (Toprağı sömüren)
         Mültezim, gördüğümüz gibi, toprağı başkasına işletmek üzere kesimciden kiralayan müteşebbistir. Mültezim parayı sarraftan, toprağı kesimciden kiralar. Sonra çiftçiyi dılediği gibi işleterek soymaktan başka hiç bir şey düşünmez.. Parasını vermış, toprağını ve işçisini muayyen bir müddetle satın almıştır. Tepe tepe kullanmak hakkıdır. Onun bu işletmesine artık hiç kimse, devlet dahi asla karışamaz.
         Onun için bu bakıma, mültezimi bugünkü ziraat kapitalistine benzetebiliriz. Fakat, ziraat kapitalisti üretime yeni bir düzen veren, ziraati bir müddet için inkılâba kavuşturan, zamanında ileri bir unsur olduğu halde mültezim, tam sermayedarlık öncesi bezirgân ve tefeci kapitalin mümessili sıfatiyle, eski üretimi olduğu gibi muhafaza ederek daha fazla sömürürken ilerletmek şöyle dursun gittikçe yoksullaştırıp geriletir.
         Mültezim önce, bahsettiğimiz gibi basit bir müteşebbistir. Sonra yavaş yavaş derebeyleşir.
         Müteşebbis Mültezim. - "Mukataanın malikâne verilmemesi" soygunculuğun daima diline dolamakta usta olduğu bahane ile güya "mamuriyeti teşvik" için yapılmıştı. Çünkü mültezimin sözde kesim toprakları "Reayasına tohum ve bidar vermek" gibi bir rolü kabul ediliyordu.
         Fakat, bu bahane ile bir kere toprağı, yani imparatorluğun temelini ve köy nüfusunun biricik geçim aracını ele geçiren mültezim ne yapar? Elbet "mamuriyet" lafını rafa kor ve ondan sonra yukarıda devleti, aşağıda halkı soyar.
         Yukarıda devleti soyuş:

         Mukataa tesirini derinleştirdikçe "beş kuruş ziyade veren mültezimlerin zulmüne muavenet olunmak sagir ve kebire'i tabiatı saniye makamında olmakla menafili mülkiye devletin yedine girmediği kalıyor. Faiz, mukataat'ı miriden zaptolunmayup bilmuaccele halka satın olunmanın zaruri tütün ve emtea gümrüklerinden ve sairinden fürûh olunan eshamdan malûmdur. Meselâ duhân ve emtea gümrükler eshamında iptida nem kadar muaccele hasıl ve bugüne gelince mahlûl ve kasr'ı yedlerinden ve cebellûsünden ne oldu bir yere cem olunup ulûfetten beru sehim sahiplerine verilen faiz dahi hesap olundukda malûm olur." (Defterdar Mehmet Şerif Lâyihası).

         Aşağıda Halkın soyuluşu: Kesimci ile anlaşan ve sarrafla işini bitirip ona "borç senedi" veren mültezim, kazancı hiç olmazsa sarraf derecesine yükseltmek için köylüye çullanır:

         "Haşerat ve ev baş makulesinden bir miktar kallâş ile mahline varup ahaliye reayaya envai zulüm ve (...) ile bedeli iltizamin is'afını tahsil edüp el bi evvel sarrafa verdiği borç senedini tahlis için akçesini irsal" (Beriyye'l Şamlı, "Nizamı Devlet Hakkında Mütallat") eder.

         Modern kapitalistle sermayedarlık öncesi "Müteşebbis" arasındaki farkı görüyoruz. Kapitalist, az çok yerleşmiş bir sömürme sistemine dayanarak iktisadî kanunlarla çalışanı soyar. Mültezim "haşerat ve evbaş" (külhan) takımından bir sürü "kallâş" (dubaracı baldırı çıplak) toplar. Ve halkın başına devlet içinde devlet gibi çökerek iktisat aşırı zorla çapul sistemini kurar. Ve böylece iltizam bedelinin iki mislini çalışanların burnundan fitil fitil çıkarır.
         Derebeyleşmiş mültezim. - Müteşebbis mültezim, zamanla palazlanır. Para babası olur. Fakat kapitalizm öncesinde bu parayı işletecek ilerletici üretim sistemi bulunmadığından ister istemez sermayesini gene toprağa yatırır. O zaman artık bu yeni parababasından üreme aga "ayan ve derebey" denilen sosyal tipi yaratır. Ayan: Mültezimlikle uğraşan derebey demektir.
         Derebeyleşmiş mültezim, yukarıda söylediğimiz bayağı mültezimin somürme sisteminde hiç bir değişiklik yapmaz. Yalnız o sistemi biraz daha yırtıcılaştırıp ağırlaştırır. Burada da gene yukarıda devlet, aşağıda halk, görülmedik çapula uğrar.
         Yukarıda Devletin soyulması :

         "Feth'i hakanî'denberu vakit vakit birkaç defa kasabat ve karye vesair arazi'i vasia'i memaliki Osmaniye muharrirler tayiniyle tahrir" olunurdu. O zamandanberi gördüğümüz vurgun sistemi ve zuyuf akçe kalpazanlığı yüzünden, topraktan alınan "menafi ve hasılat" değişti. "Hâlât'ı ceride ve Varidat" muhaddese'yi adîde zuhur etmekle ol makule zevlaid'i fevaidi ayan ve derebeyleri zapt ve ahz edüp telef ve heba" (Berruyyetulşamlı: Nizamı devlet hakkında mütaleat) ederler.

         Yani devlet, azalan gelirini çoğaltmak için istediği kadar vergi uydursun: Bunların meyvesi daima "mültezim" durumundaki ayan ve derebeyleri biraz daha soygunculuğa ve israfa sokmaktan başka fayda getirmez.
         Aşağıda halkın soyulması :

         "Bazen dahi malikâne ve tımar ve zeametler ayan ve derebeyleri zulümlerine iltizam olunmakla ol makule'i bi insaf zorba ve haksız zümresinden olan habisiler dahi, insaflarına göre reayadan alabildikleri kadar meblağı cebren ve kerhen tahsil eylediklerine binaen reayanın ahval ü pür melâlleri merhamete şayan olmakla", "acze'i reaya yerlerin esiri gibi muamele ("Nizamı Devlet Hakkında" keza) görürler.

         Unutmayalım. Bu satırları yazan, herharigi bir burjuva ihtilâlcisi veya bolşevik değil: doğrudan doğruya saltanatın devlet adamlarıdır. Kesim düzeninin iki buçuk yüz yıllık işleyişinden sonra, 19'uncu yüzyılın şafağından görülen manzarası ve neticesi budur: Köylü "Yerlerin esiri"dir. Miri toprakların şözde "rakabe"sini, mülkiyetini elinde tutan devlet, kendi iflasını da görür, ama, onun "Bi insaf usât ve bugât"a karşı elinden hiç bir şey gelmemektedir.
        2 - Cizyedar (Çiftçiyi Soyan)
         Toprak geliri mültezimlere geçtiği gibi, dolayısiyle gene bir çeşit toprak geliri olan; fakat doğrudan doğruya çil akçe ile ödenen baş vergisi, cizyede cizyedarlara teslim olunur. Ve aynı akibete uğrar. Cizyedar: Bir çeşit baş vergisi mültezimi demektir. Mültezim nasıl çiftçiyi soyup soğana çevirmek zorunda ise, (Kesimciye ödediği peşin para ile sarrafa verdiği borç senedini çıkarmaya mecbur ise), aynı mekanizma ile cizyedar da, çiftçileri normal sömürmenin yirmi, otuz misli aşırı soyguna ve vurguna uğratmaktan geri kalamaz. Cizyedar belki koyu Müslüman, belki şefkatli bir baba, ihtimal hayırsever bir insandır. Fakaf sistem onu canavarlaştırır. Kabahat kişide değil, kurulu düzendedir.
          Cizyedar bir çeşit tahsildar ve inzibat memurudur. Fakat bugün hâlâ geviş getirilen liberalizmin en son manasiyle ve en son haddine kadar "hür"dür. Yani, mültezim gibi cizyedar da bir kere işi üzerine aldı mı, artık her türlü "Devlet karışması"ndan "serbest" kalır. Ve ancak çevresinde har vurup harman savuran iktisadî kanunlara göre soygununa girişir.
         Bu yirmi, otuz misli vurgunu nasıl başarır? Başlıca şu yollardan :
         1 - Dört, beş kuruşluk cizyeyi, adam başına yüz, hattâ yüzon kuruşa çıkartır.
         2 - Şeriat ve kanunca baş vergisi alınmaması gerekenlerden dahi cizye alır.
         3 - Bilinen tek cizyeden başka "Kıbtiyan cizyesi" gibi yeni çeşit cizyeler icat eder.
         Keyif onun değil mi? "Akıncı müteşebbis" o değil mi? Devlet veya başka fert onun hürriyetine ne karışırmış?

         "Cevr ve zulmün eşna'ı (çirkin, kötü) cizyei şeriyelerini tahsilde şeri şerif ve kanun'u menafie mugayir ve menafi'i cizyedarların hadden' efrun taaddübleri olup bahusus Kıbtiyan cizyesi eşnar'ı mezâlimden olmağla mubayaa, hususu reayaya zulmü azimdir. Ve bu lisan'ı ammede dair ve sakin iken her bir çift eshabı dört yahut beş kuruş ile hissei mubayaalarını eda berle halâs olurlar iken, cizyedarlar yedlerinden yüz, yüz on kuruş ile gücüyle tahliş'i giriypan eyledikleri derece'i tahkike reside olup evlâd'ı süffârından ve piru fani olan babalarından ve dedelerinden ve alil ve güçsüz, kâr ve kesbe muktedir akrabalarından ve dahâ beyyin taifesinden şeren cizye alınmak meşru değil iken cümlesini der top edüp çift eshabından tahsil eyleyüp", (Beriyeülşaımlı "Nizamı Devlet Hakkında Mütalaat Hediyesi") yutarlar.

         Cizyedar, işi bu derecelere kadar niçin ve nasıl azıttırır. Soygunun neticesi nereye varır?
         Burada toprak beyinin para beyi diyebileceğimiz ön sermayedarla yaman işbirliği karşısındayız. Ve işin iç yüzünü de ancak bu iki zümrenin kanuna, şeriata, devlete ve insanlığa karşı hiç kaygılanmadan kurup işlettikleri konspirasyon izah edebilir. Yani, cizyedar tek başına dünyayı soyamaz. Tipkı mültezim gibi, asıl büyük suç ortağı mukataacı toprak beyi ile gizlice anlaşarak vurgun yapabilir. Bu nasıl olur?
         Toprak beyi kesimcinin soygunu :

         "Cizyedarların bu gûna zulüm ve adavete cesaretlerinin sebebi kavisi: Faraza bir cesim kazanın otuz kırk bin kâğıdı var ise, ol kazada vaki mukataat ve malikânelerin eshapları ekseriya malikâneleri reayasının cizyeleri ol kalemden ifraz ve malikânelerine rapt ile reayalarından cizyelerini kendüleri tahsil ve cizyedarlara vermek üzere fermanı âli isdar ittirup.." ("Nizamı devlet hakkında mütalaat" A. T. Hediyesi) işe girişirler.

         Risale sahibine göre 30-40 bin kâğıtlı bir kasabada 10 bin kâğıtlı malikâneler bulunabilir. On bin ocağın mukadderatını elinde tutacak kadar kudretli olan mukataacı, hüma kuşuna benzeyen miri toprak mülkiyetinin mücerret ve mutlak devlet denilen sahibini etiyle kemiği ile temsil eden: Asıl iktidar demektir. Toprağın gelirini emrine aldığı gibi, o toprakta çalışanların baş vergilerini de, güya gene devlete yardım olsun kabilinden kendisi toplayıvermek için devlet babadan "Fermanı Ali" çıkartmak gibi pek masumane, pek zararsız görünen bir maslahata baş vurmakla işe başlar.
         Zaten, bütün miri toprak rejimi üzerindeki millet ve halk mülkiyeti hâklarının şahsî inhisarlarına karşı, hep böyle. "Masum" ve "Zararsız" hatta bazen "halk" için yahut "bayındırlık" için alınmış gösterilen tedbirlerle başlamaz mı?
         Sonra ne olur? Toprağın gelirini "Mültezim"e iltizam eden yeni toprak beyi burada görünüşte tersine hareket eder. Baş vergisini cizyedar elinden geri alıyormuş gibi davranır. Gerçekte, yaptığı aynı şeydir: Toprağı iltizama vermesi mültezimden para almak içindir. Cizye ise, doğrudan doğruya para olarak toplandığına göre onu toplama hakkını cizyedarın elinden alması gene para almak içindir. Bu hususda miri mal babası, padişahı kandırmaktan kolay ne var? Cizyeyi haciz eder "Kol" toplamış, ha mukataacı "kol"... Ferman ali" kendiliğinden "isdar" olunuverir. Ve para babalarının cünbüşü başlar:
         a) Cizyeyi mukataacının toplama beratı: Malikâne "sahibi" devlet içindeki nüfuzu sayesinde, padişahdan bir ferman çıkartır. Kendi mahkânesindeki çiftçilerin cizyesini kendisi toplayacaktır. Bay, malikânesine yabancı eli girsin istemiyor. Bu Kanunî'dir. Padişah fermanı işe bir meşruiyet şekli verir.
         b) Mukataacının cizyedarla uyuşması: Malikânede 10 bin cizye verecek baş var. Mukataacı cizyedardan yalnız iki ilâ üç bin kağıt alır. Ve cizyedara efendice bir göz kırpar. Cizyedar ne denilmek istendiğini "Leb demeden leblebiyi anlayan" cinstendir. On bin yerine iki ilâ üç bin baş vergisine yerden kandilli temenna atar. O işini bilir takımındandır. Mukataacı ne yapar? On bin kişinin yedi veya sekiz binini cizye vermekten halas mı eder? Adam sizde! O zaman cizyedarla anlaşmaların ve ta padişah katından fermanlar, beratlar çıkartmanın zahmeti neye yarar? Hayır. Mukataacı gene tabasından, reayasından 10 bin kağıtlık para toplar. Yani, sözde cizyedarın zararına 7 - 8 bin kağıtlık cizyeyi cebine atar. Bir kalemde dört beş misli vurgun! Burada artık kanunu hak götüre... Honie soi qui maly pense.
         Para beyi cizyedarın soygunu: Peki siz, cizyedarı, elinden maması alınınca susacak kadar aptal bir bebecik mi sandınız? Halbuki susuyor. Mukataacının kendisinden göz göre göre 7 - 8 bin kağıtlık cizyeyi vurmasına ses çıkartmıyor. Bu ne biçim mucize? Mukataacı cizyedarı büyüledi mi yoksa: Merak. etmeyin. Çünkü:
         a) Cizyedarın hiç bir zararı yoktur: Mukataacının geri verdiği 6 - 7 bin kağıdı sepete atacak değildir. Sadece, malikâne içinde olmayan öteki "vahşi" demek mümkünse öyle dışarıda kalan "sahipsiz" çiftçilere münasip görecektir. Kendisine 20 - 30 bin reaya mı kalıyordu? İşte, mukataacıılın teptiği 7 - 8 bin kağıdı onlara üleştirecektir.
         Peki cizyedar, sırf mukataacının bire beş vurgun yapmasına babası hayrına mı razı oldu? Elbet değil. Bir kere mukataacı gibi padişalidan dileyince ferman çıkartan birinin gönlünü hoş etmek zannedildiği kadar kuru kuruya bir hayır işi değildir.
         Beş tümenlik çalışan insanın mukadderatını "beratı şerif" elinde tutan bir kumandanla suç ortağı olmak yabana atılır marifet midir? Fakat.
         b) Cizyedarın yağlı kârı da vardır. Osmanlı bürokratı ne demiş? "Hem ye, hem yedir!" Müdür bey müteahhitle odun fiyatını yüksek tutacak bir mukavele yaparken, kâtip efendinin odunları tartıp teslim alırken bir yerine beş yazmasını elbet hoş görecektir. Ağaçların dal, budak taraflarını, bir kaç yükünü de kantarı tutan odacının evliğine göndermesine kimse ses çıkarmayacaktır. Bu, böyle gelmiş böyle gidecektir. O kanunla -şeriata, devlet kanununa ne hacet- gelenek ve görenek kanunile beride "kaip" ettiği yedi, sekiz bin kağıdın acısını beş, on misli çıkartır. Örneği meydanda: Mukataacı bire beş kâr etmiyor mu? Ona uyan cizyedarda en aşağı: Beş, on misli kazanç bulmalıdır. Hattâ daha fazla... Cizyedar, mukataacıdan en az iki kere fazla kazanmazsa yaşayamaz. Çünkü, mukataacı yalnız nefsi için vurgun yapar. Cizyedar ise kendisinden madâ bin bir yeri doyuracaktır. Eğer oraları doyuramazsa, bu işi başaramaz. Meselâ:
         1 - Devlet zümreleriyle toprak beylerine: Haraç, buyuruldu, ubudiyet, caize gibi bir yığın sus payları dağıtacaktır.
         2 - Tefeci zümresine: Kredi bulmak için kefilleme, saraf güzeştesi, erbap ve zehap (geldi gitti) masarifi. ödeyecektir.
         3 - Serseri çerilere "Diş Kirası": verecektir. Cizye toplamak, alelâde ve gönülden verilecek bir vergiyi almak değildir. Kelimenin tam manasiyle bir çapulculukdur. Yani halk zorla talan edilecektir. Bunun için hususî, bir ordu sefere sürülecektir. Cizyedar, başına toplayacağı bir sürü evbaşla köylünün başına kurt gibi saldırır. Toplu bir isyan karşısında devlet vardır. Tek tek köylüler ise böyle bir avuç serseri alayı önünde her vakit, teşkilâtsızlık yüzünden ezilmeye, soyulmaya mahkûmdur. Cizyedar o serseri alayını besleyecektir.
         İşte, Cizyedar, kendi hak ettiği payından başka bu üç başlı masrafları da gene köylüden çıkartacaktır. Ancak aç devlet zümrelerini ve haris toprak beylerini doyurduktan sonra, o üç başlı masraflarını hem kendisine yeni bir kâr kaynaği yapar, hem de: Artık hepsinin ekmeklerini kendisi verdiği için, serseri ev başında, şerefli devlet adamlarının da, asıl toprak beylerinin de yavaş yavaş velinimeti ve hakemi durumuna geçer. Vurguncu sermayenin rolü kesim düzeninde böyle keskinleşir:

         "Ol kazanın cizyedarlığını saraf miriden alıncayadeğin verdiği harç, buyuruldu ve ubudiyet ve caize ve kefilleme ve sarraf güzeştesi ve eyâp ve zehap masarifini ve ahır bir cizye ve iltizam derdest oluncayadegin etba ve müteallikatiyle beliğen ma beliğ tayin edecegi miktar zam ve zamime ile her ne mikdara baliğ olursa ol mikdar meblağı baki kalan ol kazanın bisahip reayalarına tahmil ve tevzi" ("Nizamı Devlet" keza) eder.

         Netice? Meydanda.
         Birincisi: Sosyal hayat bakımından, halkın, bilhassa kır nüfusunun yaman ezilip soyuluşu ve yerinden yurdundan oluşu. Artık çiftçi her manâsiyle "Yerlerin esiri"dir. Bu her göze batan açık bir şey.
         İkincisi: Sosyal siyaset bakımından derebeyleşme prosesine, bilzat halk yığınlarının da kurtuluş gözüyle bakmasıdır. Görüyoruz. "Bi sahip" yani mukataacı beye bağlı olmayan "sahipsiz" köylüler hem cizyedarın, hem toprak beyinin ve dolayısiyle bütün devlet cihazının ve asayişsizliğin en olağanüstü çapuluna uğrarlar. Hâlâ köylü ağzında sık sık râstlanan "sahipsiz kaldık" "Allah bize bir sahip göndersin!" lâfının kaynağı budur. Tefeci - bezirgân sermâyenin zülmünden yakasını kurtaramayan köylü, ister istemez ehvenşer saydığı bir sahibin, bir mütegalibenin boyunduruğu altına başını sokmaya koşar: "Deruhdeci habisileri"nin ağına düşer:

         "Ve ehli zimmet reayesının ayâl ve evlâdlariyle leyli vennehar aç ve mühtac çalışıp bir senede tahsil eyledikleri emvallerini bedellerinden ahz u islâb ve reaya der ü mendlerini ayal ve evlâtlariyle deruhdeci habisilerine ilticaya zurunda kalup derundeci melunları dahi envai tamah ve irtikâp ile derdimend ve biçareleri suhte ve harap etmeleriyle" ("Nizamı Devlet Hakkında Mütalat" A. T. Hediyesi). Saltanatın toğrak temeli heyelâna uğrar.

         3 - ŞEHİRDE TEFECİ - BEZİRGÂN SERMAYE ZÜMRELERİ
         1- Küçük sanayi ve üretim
         Kesim düzeninin Yahudi Nasî ve Donna Grasya Mendes Kumpanyası ve "Dolab"ı ile aynı zamana düşmesi, miri toprakların dirlik düzeni içine düşen kesim faresinin şehirden köye geldiğini gösterebilir. Avrupa'da dahi, ürün iradı şeklinden gara iradı şekline geçişte sermayenin kır ekonomisine girişi, şehirdeki bezirgân münasebetlerinin belli bir gelişmesiyle atbaşı gider. Fakat bu, Avrupa'da, meselâ, 16'ncı yüzyıl İngiltere'sinde olduğu gibi, "Kapitalin zıraata güdücü güç olarak girmesi" (Marks; Kapitalist toprak iradının oluşu, para iradı) demek değildir. Çünkü bir üretim değişikliği bahis konusu olmamıştır.
         Tefeci - Bezirgân sermayenin hadden aşırı gelişmesi, Türkiye'de kapitalizmi geliştirmek şöyle dursun, mevcut üretim yordamını bile bozup geriletmiştir. Tıpkı Roma cumhuriyetinin son devirlerinde böyle: "Tüccar sermayesi, para ticareti ve Tefeci sermaye en yüksek dereceye gelişmişti." Fakat "El imalâthanesi kadim ortalama şekilden çok daha aşağı durumlarda" (K. M. Kapital C. III. F. 36. önkapitalizmden) idi. Bunu Kanunî devrinin şehir esnaflığında görebiliriz.
         Bütün orta çağ, esnaflığı gibi, Kanunî devrinin küçük sınıfları da şüphesiz lonca teşkilâtına bağlı. idi. Fakât Bezirgân - Tefeci şermayenin köyde yarattığı soygunun ve proleterleşmenin şehirlere nasıl şiddetle insan akını yarattığı, ondan sonra Osmanlı payitahtının bütün siyasetinden anlaşılır. Hatta bu oluş yüzünden yeniçeri ocağı, tam bir esnaf loncasına döner. "Para kazanmak için İstanbul'a gelen taşra gençleri bir sanata sülük ile beraber, hemşehrileri tarafından yedlerine bir "suffe" tezkeresi verilerek yeniçeri ocağına geçirtilmek alışılmış olmakla" (Abdurrahman Şeref: "İstanbul'da Ekûlat Muzayakası" Tarihî Osmani Mecmuası, 1332, No: 40).
         Aynı akının gene daha: Kanunî devrinden itibaren sağlam lonca teşkilât ve geleneklerini zorladığı, üretimi bir çeşit gelişigüzel serbestliğe soktuğu görülür. O zaman, bütün orta çağ Avrupa'sında görülen devlet karışmaları baş bösterir. Ve matalar üzerine birtakım ölçü ve evsâf kayıtları, tahdidleri konur.
         "Hasırcılar eğer tul ve arzdır ve eğer bahasıdır. Kadimden ola geldüğü üzere olmayup ve bahasın dahi ziyade edüp serir'i şekva etmeğin buyurdum ki" (7 şevval 973) diyen hakimler, dikkat edilirse, bu çözülüşü "kadimden olageldüğü üzere" olmayan lonca disiplinine aykırı hareketi düzenlemeye çalışır.
         O zaman, Avrupa ile arasında en kısa ulaştırma Üsküdar'la İstanbul arasındaki kayıkçılık idi. 972'de bu işe de el konulup Üsküdar kayıkçılığına yalnız "kırk kayık mukarrer" kılınır. Ve taşıma fiyatı da, iki kişiden 1 akçe hesabiyle tayin edilir. Ve bir kayığa 12 kişiden fazlasının binmesi yasak edilir. Bu, önüne gelenin kayıkçılık yapmaması için konmuş bir tedbirdir. Tekirdağı'ndan gelen kiremit işi için de gene 972'de emirler çıkar: "Gönderilen kalıba muhalif kiremit işletüp gönderilmeye ve ana karışmayup cek kilâ taşır çıkartmayup bey'i ettirilmiye."
         Fakat bu tahditlerin en manalısı, İstanbul'un en gelişkin bir üretim kolu olan dokumacılıkta görülür. 18 sefer 972 günlü hükümde şunları okuyoruz: "Şimdiki malde mahruse'i mezburede seraser ve şâhnîk ve zerbast ve kuşak işlenen dezgâhlar çoğalup zapt olunmayup kumaşlarının glabdan ve ibrişimlerin safî etmeyüp envai hile ve hadiaya mubaser ettikleri" görülür. Yapılan hesaba göre bu iş için 318 tezgâh bulunmuş. Bunlardan yalnız: "Sahiplerinden kiracı ve muamele ile akçe kullanur olmayup metmul ve maldar olup yarar'ı itimat olunur üstadlardan yüz tezgâhı mukarrar edüp" "mada ne kadar tezgâh var ise cümlesin def edüp ve zikrolunan kumaşın ahvali tamam ve manzum ve mazbut olmak için mukarrer olan tezgâhlarda işlenen altunlu kumaşın miri tamga urulup tamgasız alınup satılmaya." Fiyat da şöyle pekiştirilir: "Her seraser ki işlenüp tamam ola nihayet otuzbeş altundan aşkın olmaya."
         Gene göze billıassa iki şey çarpar:
         1 - Demek "meşru" sayılacak tezgâh sayısı üç mislinden fazla artmış. Nasıl artabilmiş? "Kiracı veya muamele ile akçe kullanır" kimselerin teşebbüsleri ile. Bu kimseler, "metmul ve maldar" değildirler. Sırma işlerinde çalışanların üçte ikiden fazlası, ancak tezgâh kiralayarak veya para ödünç alarak iş yapanlardır. Bu, sıkı lonca dlisiplininin Kanunî devrinde ne hâle girdiğini göstermeye yeter. Bu ancak tefeci - bezirgân sermayenin: Köyden şehire bir aylaklar ordusu sürüp getirerek onların şehirde "kiracın durumuna sokmaya başladığı ile izah edilebilir. .
         2 - Bir seraser 36 altın. Bugünkü para ile (Altın 40 liradır) 1400 lira! Bu para esnafın kazanç standardına bir örnek sayılabileceği gibi şimdiki kürk manto ve pikap - radyo'ya taş çıkartan bir lüksün zamane ağa ve paşalarını nasıl ağları içine aldığını da göstermeye yeter.
         Tefeci - Bezirgân sermaye köydeki çalışanları soyup soğana çevirirken, şehir efendilerini de lüks yolu ile haraca bağlayacaktır.
         2 - Şehirde bezirgân zümreleri
         Bütün bu araştırmalarımız gösteriyor ki: Bizde, "Devletçiyiz" şiarı hiç de yeni bir şey değildir. İmparatorluğun büyük toprak temeli miri araziye dayanınca, bu temeli aşındıran bezirgân sermayenin "Miri"likten büsbütün uzak kalamayacağı kendiliğinden anlaşılır. Bu miriliğin birinci manası: Ticaretin derebeyce ve mütegallibece yürümesi demektir. Gerçekte devlet kontrolu, tıpkı miri arazi üstündeki beytülmalin rekabesi gibi şekilden ibaret kalır. Asıl ticareti kontroluna alan derebey ve mütegallibedir. Başka tabirle, Osmanlı. ticaretinin devletçiliği, halk yığınlarını soyup soğana çevirme bakımından çalışan sınıflar zararına ve tefeci - bezirgân sermaye ile kaynaşmış mütegallibe, derebeyleşme kârına bir devletçiliktir.
         Zamanla, ticarete karşı konan kayıtlar şüphesiz, daima olduğu gibi, soyut devletçiliklerin genel başlayışı ile: Halkı korumak hedefini gütmekle sahneye çıkar. Köylüde kesim düzeninin ve mütegallebeliğin hayatı çalışanlara dar getirmesi yüzünden büyük şehirlere doğru, Marksın Vagelfrei dediği çeşitten kanı helâl başı boş proleterler akını başlaması, her şeyden önce sosyal düzen statükosunu ve idari, siyasi asayişi gözetmek zorunda olan devleti, her yerde hazır nazır fakat elle tutulmaz tefeci sermayeye karşı değilse bile, bari daha gözle görülüp elle tutulan ticaret sermayesine karşı zaman zaman tedbirler almaya götürür. Bilhassa matrabazlara karşı zaman zaman kararlar alınır.
         Devlet müdahaleciliği meselâ Kanunî devrinde bağ ve üzümlere kadar yayılır. Kadı efendi: "Gerek İstanbul civarında, gerek Marmara sahillerindeki bağları da teftiş eder. Her sene üzümlerin bir miktarını gayri - müslimler için şarap yaptırır. Kusûrunu turşu ve pekmez için istimal ederdi." (Ahmet Refik. "İstanbul'un İaşesi ve Ahvali Ticariyesi" Nisan 332, No: 37. S. 38 - 39). Fazla şaraplara da tuz attırırdı.
         İstifçiliğe ve matrabazlara karşı, alım fiyatlarını yerinde tesbit eden resmî "Temessük"ler verilirdi:
         "Matrabazlara bağlıdır, mahzen ettirmeyüp ticaret için varanlara narh ruzî üzere aldurup dahi gemilere tahmil edüp herkesi ne sa'i ile alundunmuş yazup ellerine temessük virüp" diyen Kefe kadısının 4 Zilhicce 961 tarihli hükmü bunu gösterir.
         Fakat, Birinci ve İkinci Cihan Harpleri, hemen her memlekette görülen devlet müdahaleciğiliğinin ve istifcilik + matrabazlık + ihtikârla mücadelenin bilhassa halk teşkilâtı olmayan geri bezirgân rejimlerinde hangi akibetlere ulaştığını açık açık gösterdi. Bugün gözümüz önünde geçen olayların, o karanlık ve şuursuz ilk bezirgân münasebetleri çağındaki büsbütün dizginsiz ve idarecilerin şahsi, keyfi insafına kalmış düzeninde nasıl gemi azıya alacağı kendiliğinden anlaşılır. Bezirgânca devlet mhdahalectliğinin yalnız tüketici şehir ahalisi için değil, devlet hazinesi içinde yapıldığına gene Kanunî devrinde şahit oluyoruz. 967, 969, 972/1559, 61, 64 seneleri sapahiler, reaya ve hattâ evkaf, hele matrabazlar buğdayı harice kaçırmaya başlarlar. Hükümet bunlarla savaşır. Bu harice buğday kaçırma teşebbüsü Avrupa'nın 16'ncı asırda cihan pazarının teşekkülü ile ziraatta teşekkül etmiş kirâcı çiftçi fideliklerinin çarçabuk ziraat kapitalistleri haline gelmesini icap ettiren mühim dönüm alâmetidir. Fakat Osmanlılıkta, bizzat devlet büyük zahire satıcısı olduğundan Mısır'da buğdayın (...) 60 para iken 30 para düşünce devlet işe karışır. İki cemaziyelevvel 972'de şöyle bir hüküm çıkarılır:

         "Üç senenin terekesinden furûhat olunursa fi bade 45 paraya nihayet kırkar paraya verile ki birer altun olup, reayaya sa'ti maişet ve hazane'i Mısır'a zarar mürettep olmak lazım gelmiye".

         Yani Bezirgân devletçilik te, bu sefer, (...) fiyatları yükseltmeye kalkışır.
         Kanunî'den iki yüz yıl sonra, 18'nci asrın ilk yarısında, şehir ve kasaba bezirgânlığının hangi durumda olduğu, meselâ, "Cihannuma"nın 1142 ve 1162 (1729 -1748) yıllarında yazılmış olan "ilâvesi", Bartın'ı anlatırken bize az çok sadık bir levha çizer. Kereste pazarı hakkında şu satırları okuruz:

         "Kadı ve müftü ve İstanbul gümrüğü tarafından bir adem oturup ve bezingân gelüp mataların İbrahim Paşa halifine vaz edüp sakin olurlar. Lâkin her biri bir mütegallibeye istiare mühtaçdır ve serdarları dahi kendülerinden bir melun olur." (Ülkü Mecmuası: sayı 86, mayıs 1940).

         1 - Demek bezirgânlık en ufak kasabalara kadar kendisine kadı, müftü ve İstanbul gümrükcüsü hazurunu temin eden birer istîkrarlı pazar yaratmıştır.
         2 - Bezirgân henüz "Mel'un" kişi sayılır. Ama bunlar teşkilâtlı melunlardır ve "dahi kendulerinden bir melun"u "serdar" olarak tanıtmışlardır.
         3 - Bununla beraber, kadı, müftü, gümrük memuru gibi devlet mümessillerinin rolü ne olursa olsun serdarlı teşkilâtları ne kadar kuvvetli bulunursa bulunsun, bezirgânlardan gene "herbiri bir mütegallibeye istiareye muhtaçdır."
         Bu karakteristik, Osmanlı bezirgânlığının sosyal durumunu az çok gösterebilir.
         Fakat, asıl bir yanda devleti, öbür yanda geniş halk yığınlarını kıskıvrak elinde tutan kudretli bezirgân zümre, yalnız şehri değil, köy ekonomisini de avcu içinde tutan kalburüstü bezirgân tip mubayacıdır.
         3 - Mubayaacıyan (Kadim Müteahhitler)
         Mubayaacı tipi, derebey dünyasının devlet müteahhidi demektir. Mültezim ve cizyedarla göbek bağı olan bir önsermaye zümresidir. Tefeci - Bezirgân sermaye çiftçiyi "Yerlerin esiri" yapıp köyleri yoksullaştırdıkça, köylüler şehirlere, akın ederler. Köyler ıssızlaşır ve dağılırken, şehirler muazzam kan çıbanları halinde kızarup şişerler. İki yüz yıl içinde on beş, yirmi misli kalabalıklaşırlar. Bu kalabalıklar bölünecek, Devlet kendi elindeki hudutsuz ürün gelirleriyle bu işi yapamaz mı? Dirlik düzeninde icap etseydi belki yapabilirdi. Fakat kesim düzeninde istese bile onu yapamaz. Kastlaşmış üst tabaka, bezirgânlığı sözde "Melun" ve şerefsiz bir iş sayar. Ama, gerçekte, fırsatı bulunca, nasıl başlı başına bezirgânlaştığını gene Lütfü Paşanın Asafnamesi pek iyi anlatır. Hatta devletin iktisadî işlerle uğraşmaması prensipi, devlet adamlarının bezirgânlığı şerefsiz bulmalarından ziyade bilzat o işe -hatta Lütfü Paşayı aleme telkin verirken bile- el altından girişmiş olmalariyle izah edilebilir. Üst tabakalar ticaretin ve tefeciliğin tadını o kadar almışlardır ki, artık o işi, ellerinde bulunan devlete yaptırtmazlar. Bu mubayacılığın manevî sebebi ise maddî sebep de: Devletin artık dirlik düzeninde olduğu gibi fazla ürünleri ilk elden toplamaması, para iradçısı durumuna girmesidir.
         Şu veya bu sebeple bir kere doğan mubayacılık, öteki göbek bağlı kardeşleri Cizyedarlık ve mültezimlik gibi, zamane sermayesinin bütün iktisadî ve ekstra ekonomik sömürme, çapul meziyetlerini fazlasiyle kazanır. Hazerde şehir nüfusunu beslemek zarureti ile işe başlar. Yavaş yavaş halkın boğazına attığı pençesini devletin hazinesine de sokar. Şehir nüfusunun geçimini eline aldıği gibi, İmparatorluğun hususî ve resmî alış veriş alanlarını da inhisarına geçirir. Böylece, bütün akranları gibi mubayacı sermayede yukarıda devleti, aşağıda halkı sülük gibi emer. Devlet hazarda, seferde ipin ucunu mubayacıya teslim eder. Osrnanlının muhteşem top sakalını eline geçiren mubayacı, artık hem köyde, hem şehirde işleyen iki yüzlü Acem kılıcına döner. Köyde, alıcı sıfaliyle üretmenleri çapula uğratır. Şehir'de satıcı sıfatiyle tüketmenleri haraca bağlar. Artık Osmanlı imparatorluğu, tepeden tırnağa kadar dizginsiz bir tefeci - bezirgân sömürme sistemi içindedir.
         Hazerde Çapul:

         "Devlet aliye miri anbarlar binasına ve canib'i miriden mubaya ve hiyaneti takribiyle üç, dört kat ziyade iştir ve niceleri dahi emakın'ı baideden (mekandan uzak) nakil etmeleriyle yalnız ücret nakliyesi miriden verilen bahasının katmerli reside olup bu cümle ile ekser mu bayaaya memurlar dahi mücerret tama'ı hamlarından nasi mutad olan vechile on kilede bir kile dem'i kanaat ve reaya fıkarasına cevrû eziyet ve kendu mevzuları olanı başlı kiler ile tedbiyl edüp hemen on kileyi altı yedi kile götürüp reayadan ziyadesinin akçesini ahz eylediklerinden başka, kendüleri reayadan ahz eyledikleri saf ve cid hıntaya saman, ve arpa ve haramuk karıştırıp güngûn (rengarenk) hileden sonra magşuş (karışık) hınatlı ve seyr'i sefaine tahmil ve asitanei saadete irsâl eyleyüp rüesai sefain hazneleri dâhi esnai rahde hamulelerinin bir mikdarını beyi ve bir mıkdar... dahi reisler (zapt) eylediklerinden mada intifa ile ziyade gelmek için üzerine su döküp gereği gibi ifsat etmeleriyle" halk "semid mertebesinde müteaffin" onları yemekten hasta olur. (A. T. hediyesi "Nizam Devlet Hakkında Mütalaat." )

         Görüyoruz. Buna "çapul" demekte haksız sayılmayız. Alış veriş vur abalıya gider. Ve halk it dalamış keçiye döner. Devlet aliye "canibi miriden mubayaa hususuna mecbur" olduğundan mubayacı eline düşer. Neden bu mecburiyete düşmüş? Kesim düzeninde devlet ticaret yapamaz! Niçin yapamaz? Çünkü tüccar sınıfı aç kalır. Bu sınıfın, Osmanlı cemiyetine has nevi şahsına münhasır örneklerinden mubayacı, yapmadık marifet bırakmaz. "Üç, dört kattan ziyade" satın alarak istifcilikle, uzaklardan nakliye bahanesile fiyatları mirinin birkaç katına çıkarır. Onda bir hakkı varken, "Başlu kile" diye kendi uydurduğu ölçülerle onda 3 ila 4 daha çalıp, "Reaya fıkarasını" yarı yarıya çalar. Bu aldığı temiz buğdaya, arpa, saman, karamuk, karıştırır. İstanbul'a yollar. Zavallı buğdayın, yani ekmek yiyecek halkın talihsizliği bu kadarla da bitmez. Yolda gemiciler de buğdayın bir kısmını satarlar, bir kısmını kendi anbarlarına atarlar, bir kısmını yerler. Geri kalan eksik çıkmasın diye buğdayı su ile ıslatırlar ve ilahır:.. Burada normal ticaret sömürüsü hak rahmeti kalır. Tam derebeyvari çapul, ve kapitalizmde ancak sömürge halkına lâyık görülen ekstraekonomik soygun alır yürür. Sermayenin "namusiyle" kazandığını iddia edeceği bütün o sözde "Dişden tırnakdan arttırarak" yapılan "en ilk birikiş" böyle yürüyecektir.
         "Binam Defterdar Şerif Efendi" istediği kadar mantık ve itisaf öğüdü versin:
         Seferde Çapul:

         "Seferde ve hazerde mubayaat ve mürettebat külliyen fukara üzerinden kaldırılıp cümlesini devlet'i aliye kendi akçesile tedarik ile bir senede seferin rayiciyle zahiresi beşbin keseye düzülür. Ve araba ve deve ve beygir şöyle satın almaca kezalik beş bin keseye düzülür. Cümle on bin kese ile matlup hasıl olurken bunlar için reayadan kırk elli bin kese çıkarıyor. Reayanın mali cizyei amirede mevcut olan akçeden alâdır. Hazinede duran akçenin nema ve ticareti olmaz. Reayanın akçesi boş durmayıp daima, nema ve tezayyüteder. Onun için reaya malını hazain'i sultaniyeden ziyade muhafaza etmek lâzımdır. Faraza sefer için yirmi bin kese tedârik olunacak ise otuz bin olsun. On bin kese ile ellibin kese kazanılmış olup memâlik harap olmaz. Kırk sene sefer olsa reayanın bir yumurtasına vazı yed olunmamak kabildir." (Defterdar Şerif lâyihası "Nizamı Devlet Hakkında.")

         Devlet alsa bir masraf edecek. Tefeci bezirgân sistemi aracı yapınca 4 - 5 masraf ediyor. Devlet yapsa reayanın "Bir yumurtasına" zarar gelmeyecek. Mubayacıyan hem şehir halkına iki, üç misli pahalı, "kokmuş" un yediriyor, hem köy üretimine türlü "eziyet" edip iki misli zarar veriyor. Öyle iken "Devlet" yapamıyor. Halbuki ondan ikiyüz yıl önce bunu pek güzel yapıyordu. O büyük seferleri bu usulle tutuyor ve besliyordu. Reayayı bu usulle kendisine bağlıyor, Osmanlılığa dost ediyordu.
 
         VIII - KESKİN ORTA ÇAĞ SINIF VE TABAKA BASAMAKLARI
 
         Kesim düzeninde toprakların bir çeşit menkulleşmesi (toplum mülkiyetinden kişi mülkiyetine doğru taşınabilir hâle gelmesi) toprak ekonomisi içine tefeci - bezirgân sermayenin işlemesi üzerine, iktisadî,yapı gibi, sosyal yapı da ilk kurulan dirlik düzeninden bambaşkalaşır. Şimdiye kadar söylediklerimizden açıkça belirdiği gibi, artık burada sınıflar en keskin ve orta çağa has en hoyrat şekilleriyle basamaklaşırlar.

         Altda : Bildiğimiz tek biçimli, tek parçalı büyük çalışan çiftçi yığınları, başlıca üretimi, toprak üretimini başarırlar. Bu üretimden her gün biraz daha azalup daralan geçim vasıtalarını güç kurtarırlar. Bunlar, ne "serbest köylü mülkiyeti" şeklinde tipik ufak işletme ziraata, ne de ziraatta "Kapitalist üretim şekli"ne varamazlar. İkisi ortası bocalayan zümreler tam bir sınıf farklılaşmasından ziyade köylerin dağılmasına ve nüfus azalmasına doğru giderler. Bunlar Osmanlı reayası, bir kelime ile, toptan ifade olunabilecek mukadderatları birleşmiş köylü sınıfıdırlar. Bu safhada (Çiftçi = reaya) gitgide Osmanlı tabiriyle "yerlerin esiri", yani tam toprakbend (Toprak kölesi) haline girerler.

         Üstde : Sistemi devlet zümrelerinin kodamanlarını da içine alan ve dirlikciden mukataacıya, sarrafdan mubayaacıya kadar çeşit çeşit karakterli ve basamaklı sömüren güdücü tabakalar, üst üste Babil Kulesi gibi yükselirler. Bunlar üretimden her gün biraz daha genişleyen ve çoğalan arslan payını alırlar. Köylüyü zaruri geçimine kadar soyup soğana çevirirler. Hakim sınıflar halindedirler.
         Marks "Bilhassa bezirgân kavimleri ancak kadim cemiyet intermendien lerin de Epikür ilâhları gibi, yahut Leh cemiyeti mesamelerindeki Yahudiler gibi mevcut idiler." (Das Kapital: c. I, 4, S. 85). der. Kesim düzenine kadar Tefeci - Bezirgân sermayede ancak öyle·Osmanlı cemiyetinin mesameleri içinde, kıl diplerinde kirle geçinen mikroplar gibi mevcuttular. Bilhassa hakim zümreler onlarsız olamamakla beraber, onları kendilerinden de sayamazlar. Hele içlerine asla alamazlar, daima dışlarında, ayrı, kirli bir şey gibi tutarlardı. Kesim düzeniyle beraber, Tefeci - Bezirgân sermaye birdenbire tekmil cemiyeti kaplayan biricik maddi gizli kuvvetli haline girdi. Sosyal yapının alnına Tefeci - Bezirgân karakteri damgalandı. Çünkü, toplumun temelli geliri olan toprak gelirini ilk elde toplayan Tefeci - Bezirgân sermaye idi. Topladıklarını kendi kanunlarına göre paylaşdıran gene o idi.
         Alt sınıflardan köylülük, ne kadar sosyal farklılaşmaya uğramış olursa olsun, dağınık, biçimsiz büyük bir halitadan ibaretti. Köylü, içindeki farklılaşmada pek ileri giden unsurlar esasen Tefeci - Bezirgân zümrelere doğru sivrilip köylülükten kopuşuyordu. Tabakalaşmanın sosyal üretim tarzında neticeli bir rolü olmuyordu. Halbuki, bu muazzam yığını keyfince kesip biçen ve topluma istediği mana ve biçimi vermekte serbest görünen üsttekiler, gayet çok ve çeşit çeşit basamaklı idiler. Osmanlı toplumunun bu üstteki işletici ve sömürücü tabakalarını incelemek için, önce iki büyük bölüme ayırabiliriz: 1- Devlet zümreleri, 2- Asıl üst sınıflar.
         Tefeci - Bezirgân hegemonyası altında alt sınıfların durumu kendiliğinden anlaşılabilir. Şehir esnafının iyi kötü bir loncası vardır. Lonca, köylerden şehirlere akın eden Marks'ın tabiriyle Vogelfrei (başı boş, kanı helal) proleterlere rağmen tutunabildiği nisbette, izafi az çok himaye edebilir. Fakat asıl büyük çalışkan yığın: Köylü kitlesi, her türlü fıili teşkilâttan mahrumdur. Gerçi ilk zamanlar, meselâ Ahi Evranın esnaf loncası tarikatına karşıllk, Hacı Bektaş Velinin köy Bektaşiliği teşkilatı vardı. Fakat, bunlar, ta Baba İshak zamanında başlayan ve Selçuk saltanatına öldürücü vuruşunu indiren müthiş köylü isyanları yapmışlardı. O yüzden hakim idareci zümreler Bektaşiliği bir nevi harp keşişliğine çeviren yaniçerilikten başka her yerde soysuzlaştırmaktan geri kalmadılar. Devletin en büyük merkezi silahlı kuvveti yeniçerilik "peygamberimiz Hacı Bektaşı Veli" diye külliyatın çekerken, köylerde alevilik daima kanun dışı, ahlâk dışı bir günah ve münafıklık sayıldı. Daima gizli, yasak bir tarikat olarak hor görüldü. Ve hiç bir zaman köyün kendi ufak tefek iç işleri dışında dünya meselelerine Bektaşiliğin karışmasına, hele devlet politikasına el atmasına göz yumulmadı. Devletçe asla tanınmadı. Esasen iç Anadolu dışında "Reaya"ın büyük çoğunluğu için Bektaşilik diye bir tarikat da yoktu. O yüzden esnafa nisbetle köylü yığınları ister istemez tek tek başaklı geniş bir tarlanın ekini kadar kalabalıktı! Ama onu bir tek demirden orak demet demet kesüp keyfince biçebilirdi. Kesim düzeni üzerine köylüler büsbütün -Hâlâ bugün bile kullandıkları tabirle- "sahipsiz" kaldılar. Eski idealist ilb "sahip arz" dirlikçiler artık kalmamıştı. Kalanları da kesimcilerden geri yanları kalmamıştı. Bir avuç teşkilâtlı Makedonya maceracısı toy bir İskender emrinde nasil bilinen dünyanın bir ucundan girip öbür ucundan çıkar ve buna karşı Atene'den Pencab'a kadar uzanan geniş ülkelerde karşı çıkacak doğru dürüst hiç bir teşkilatlı halk kuvveti bulunmazsa, tıpkı öyle, kesim düzeni de barbar fatihlerin talihiyle sahneye çıktı. Koskoca köylü yığınlarına başdan başa satur atıp doğrarken, saman alevi isyanlardan başka şuurlu ve disiplinli hiç bir teşkilâtla karşılaşmadı.
         İşte Osmanlı imparatorluğunun büyük toprak iktisadiyatına temel olan miri arazide "Kanunî"nin açtığı kesim düzeni sırasında sosyal sınıfların durumları böyle idi.
         1 - Devlet zümreleri: Hemen hemen toplum şeklinde siyasi idareyi elinde tutan devlet teşkilatına girenlerdir.
         Bunların sosyal gelişmede rolleri ilkin gayet önemli iken, sonra impa ratorluğun genel mukadderatı ile birlikte söner. Üst sınıflar gelişip kuvvetlendikçe, devlet zümreleri soysuzlaşıp iğretileşirler.
         2 - Asıl üst sınıflar: Bilhassa sınıf adını alabilecek sosyal sınıflar kesim düzeni ile birleşip kökleşirler. Bunlar hakkında takribi bir duru fikir edinmek için, zamanımızdaki sınıflarla bir kıyaslama yapmak mümkündür. Modern kapitalist toplumdaki sınıflarla Osmanlı toplumundaki sınıflar birbirleriyle tamamen ilgisiz, hattâ birbirlerinin taban tabana zıddı olmalarına rağmen, iki ayrı ve zıd dünyanın yaradılış mayasında sermaye denilen unsur başlıca rolü oynadığından şekil ve görünüşce az çok benzerlikler bulunabilir.
         Karşılaştırmayı şöyle yapabiliriz:
         a) Modern arazi sahibi tipine karşılık Osmanlıda dirlikçi ve kesimci toprak beyleri "malikâne" sahipleri vardır.
         b) Modern kapitalist tipine karşılık Osmanlıda tefeci ve bezirgân para beyleri ön sermayedarlar vardır.
         Şüphesiz dirlikçi ve kesimci toprak beyleri henüz gerçek bir mülkiyet sahibi olmadıkları için modern arazi sahibinden başkadırlar. Tefeci - Bezirgân para beyleri ise, sosyal üretim usuliyle hiç ilgili bulunmadıkları için modern kapitalistten esaslıca farklıdırlar. Fakat, bugünkü kafamızla o zamanki sınıf münasebetlerini kavramak isteyince, yukarıdaki benzerliğe dayanan tasnifi yapmak faydalıdır.

         Her medeni toplumda memur, sosyal ekonomiye hakim olan sosyal üst sınıfların aylıklı adamıdır. Vazife bakımından Osmanlı devlet zümreleri de önünde sonunda gene toprak ve para beylerinin emrindedirler. O hâlde niçin "Üstün sınıflar" arasında "Devlet zümreleri"ne de ayrı bir yer veriyoruz? Çünkü tarihi gelişme, bunu gerçek bir zaruret yapıyor. Osmanlılık, göçebe yerleşmelerinden doğma medeniyetlerin Rusya bir yana bırakılırsa -en son kalıp değiştiren- örneklerinden biridir. Bu kalıp değiştirme en geç bizde kaldığı için Osmanlılığa has cilveleriyle ve en tipik şekli ile gene bizde göze çarpar. Devlet (yani "Beytüimal") hiç olmazsa şekilce toprak temelinin (miri arazinin) gerçek "rakabe"cisi, Mülkiyet sahibi değil midir? İşte, Osmanlılıkta, devlet zümreleri, o gerçek mülkiyeti şekilce olsun temsil edebildikleri ölçüde, hususi birtakım imtiyazlar takınabilmişlerdir. Hiç olmazsa Vitulaire arazi sahipleri gibi geçinebilmişlerdir.
         Osmanlıda memur imtiyazlarının yaman tekelci kökü, bu tarihi ve sosyal iktisat münasebetlerine dayanır. Onun için Osmanlı devlet zümrelerini, memur olmalarına rağmen ve memurlukla birlikte üst sınıflarla içli dışlı kaynaşmış buluyoruz.
         Devlet zümreleri, Osmanlılığın ilk kuruluş ve yayılış devrinde biricik üstün tabaka idiler: Üstünlükleri kılıcı hakkına fütühat yapan galiplerin o zamana göre tabii sayılan üstünlüğü idi. Zamanla ve barışçıllaştıkça soysuzlaşdılar. Fakat, kesim düzenine gelinceye kadar, onlar yalnız memur değil, aynı zamanda memleket üretimini bilfiil kontrol ve idare eden ekonomik ve sosyal birer unsurdular. Gitgide bu rollerinden uzaklaştılar. Nihayet kesim düzeniyle beraber, sırf idari, siyasi, askeri hizmetler iktisadi ve içtimai rollerden ayrıldı. Devlet zümrelerinin, parmağı bal tutanları, alt tabakada farklılaşıp sivrilen tefeci - bezirgânlarla içli dışlılaştı. Devlet zümreleri bu suretle, zamanımıza kadar görülen "Biz bize benzeriz" fetfasınca âdeta hakim sınıfların imâlinde harç ve çimento rolünü oynadılar.
         Demek, ilk devlet zümrelerinde iktisadi görevle siyasi görevlerin ayrılması, bir iş bölümü gibi başladığı halde, sonradan sınıf bölümüne yol açtı. Bölünüş sonunda bilhassa devlet zümreleri, gene hakim sınıflara zaman zaman maya vermek, bir çeşit atlama tahtası ve kaynak olmak rolünü muhafaza etmekle beraber, hakim sınıftan iyice farklı bir kamu işleri ihtisasına ayrılmış zümreler halinde belirdiler. O zaman, sosyal rolün ağırlığı ister istemez hakim sınıfa geçti. Devlet zümrelerinin eski ehemmiyetleri gitgide ufaldı. Fakat bu keyfiyetce uzaklaşış ve ufalış, kemiyetçe büyümeye engel olmadı. Bilakis, devlet zümrelerinin sosyal rolleri azaldıkça, kırtasiyeci hacimleri genişledi. Müstahaseleri şişti. Ve hâlâ görülen çeşitten bir "Kadro enflasyonu" milletin de kendi kendisinin de başına belâ kesildi. Çünkü devlet içinde devlet gibi, hakim sınıflar içinde devlet zümreleri âdeta sınıflaştılar. Meşrutiyet inkılâbından sonralara kadar, Celâl Nuri'nin "Memur sınıfı" dediği şey peydahlanmıştı.
         Devlet zümrelerinin bu tezatlı tarihi gelişmesini, siyasi çöküş bahsinde biraz daha teferruatiyle, göreceğiz. Burada sadece ana çizgileriyle bu zümrelerin adlarını verelim. Klasik Osmanlı devlet cihazında başlıca dört zümre vardır.
         1 - "Tariki mülkiye" : Vezirlerden beylere ve kadılara kadar iner. Bu bulunduğu her idare birliğinin başı şimdiki tabiriyle "Mülki amir" dir. Devletin idare ve siyasetini temsil eder. Daima devletin her değişikliğine kendisini uydurur.
         2 - "Tariki ilmiye" : Din ve o zamanki ilim zümresidir. Önce kadı asker iken sonra şeyhülislâm ve "Nakibeleşraf" (din asaleti) olan din mümessillerinden müderris, talebe ve danışmentlere kadar uzanır. Kadılar, imamlar, mütevelliler ve ilahır... hep onlardandır. Tarık ilmiye teşrifatta kalemiyeden önce gelir. İlkin basit kadılıkla devlet idaresine katılır. Sonra saltanat yayıldıkça o da müthiş dal budak salıp bir nevi din derebeyliği halinde kastlaşır ve bir türlü zamana uyamaz.
         Mülkiye ve ilmiye "tarik" (yol) ları: Osmanlı imparatorluğu gibi bir orta çağ devletinin biri dünya (lâik), ötekisi din işlerine bakan çifte başı sayılabilirler. Devletin din ve dünya denen iki ruhu bu iki başa dayanır. Mülkiyede padişah, ilmiyede Allaha kadar çıkan yüksek siyaset cisimleşir.
         Bu iki ruhun veya çifte başın icra vasıtaları da başlıca iki "tarik"dir: Düzen - Savaş yolları.
         3 - "Tariki kalemiye" : Yurt içinde düzen ve istatistik işlerine bakanlardır. Nişancı, defterdar ve reüsülküttapdan, bunların hocaganı ve kapıcı başılarına kadar zincirleme giden bir kadrodur. Kalemiye tarikinde de, mülkiye gibi zamana göre bir adaptasyon kabiliyeti vardır. Bu adaptasyonda kalemiyenin bazı görevleri sınırlanır. Bazı görevleri, şişer. İlkin en mühim kalemiye şefi, toprağa bakan, "nişancı" idi. Sonra toprak ekonomisi bezirgân- tefeci sermaye emrine geçince, hatta belki daha "tahrir" (istatistik) faaliyetleri rafa kaldırıldığı gündenberi bu mühim kalem dumurlaştı. Nişancılık, vazifesiz bir kuru unvan haline geldi. Asıl Hazine işlerine bakan defterdarlık ise, para ve bezirgân sermayenin gelişmesile uygun olarak büyüdü. Reisülküttablık zamanla hariciye nazırlığına, dışişleri bakanlığına doğru geliştiği gibi, defterdarlık, da maliye nazırlığına çevrildi. Reisülküttap: gelişen dış dünya ile, defterdar: değişen iç dünya ile temasda idiler. Biri cihan politikası, öteki iktisadi zaruretlerle hayata fiilen bağlı idiler. Anlaşılması kolay sebeplerle, bilhassa defterdarlar, boyuna islahat ve inkılâb unsurları yetiştirdiler.
         4 - "Tariki Seyfiye" : Kılıç ve savaş zümresidir. Bunlar kısmen, ilmiye ile aralarındaki yaman birliği maddeleştirecek şekilde imparatorluğun ilk ücretli işçileri sayılabilirler. "Kapu kulu", ulûfe alan hassa ve nizamiye askeri ile, maaş almayan, harp zamanında eyalet askerini veren Tımar ve zeamet erbabı diye başlıca iki tiptir. Kapı kulu daimi veya hazeri ordu, tımarlar ve zeametler, ihtiyat veya sefer ordusu demektir. Seyfiye tarikide tıpkı kalemiye gibi bir gelişime uğradı. Mukadderatı doğrudan doğruya toprağa bağlı olan tımar ve zeamet erbabı, ilkin belli başlı kuvvet iken, mukataa düzeniyle beraber arka plâna atıldılar, devlet ve toplum hayatındaki rollerini gittikçe kaybettiler. Toprağın kendisine değil, de gelirine, yani hazineye bağlı olan kapıkulu ise, ilmiye gibi keyfiyetce sönerken kemiyetçe çoğalarak kastlaştı. Değeri azaldığı nisbette şişerek kendisi ölünceye kadar imparatorluğun da canını burnundan getirdi.

         Görüyoruz. Devlet zümrelerinin zamanla geçirdikleri değişiklik, her birinin toprakla olan münasebetlerine uyar. Toprak üretiminin eski dirlikçi düzenine bağlı olan zümreler: Mülkiye ile kalemiyenin has ve zeamet erbabı, ilmiyenin arpalık sahipleri, seyfiyenin tımar ve zeamet erbabı, kesim düzeni üzerine, ya soysuzlaşıp eridiler; yahut mukataacılığa doğru geliştiler. Mukataacı veya kesimci durumuna girenler de, gittiler, ya eski dişli dirlikçilerle el birliği halinde Malikânelerini yavaş yavaş çiftçinin toprağı gibi kendi tasarruflarından mülkiyetlerine doğru çevirdiler. Ve modern toplumun büyük arazi sahipleri haline geçtiler ve Osmanlı toplumunun Asyai statükosunu ebedileştirmek üzere irticaı taşlaşdırdılar: Yahut bunlardan defterdar gibi devlet hazine sermayesile doğrudan doğruya ilgili olanlar, bazı kendilerine yakın kapıkulları kodamanlariyle birlikte, bir çeşit burjuvamsı reformlara özendiler. Asıl ilmiye ile seyfiyenin kesim düzeninden sonra teşkilâtlı büyük yığını teşkil eden ulûfe'cilere gelince: Bunlar ister kılıç, ister kafa işçileri olsunlar, maaşlanna bakan gündelikçi devlet hizmetkârları, Osmanlı memurları olduklarından, aç kaldıklan zaman, her biri kendi çeşnisine uygun birer "küçük teşebbüs"e girişmek zorunda kaldılar. Bu küçük teşebbüslerin başlıcası esnaflıkdı. Onun için seyfiye ile ilmiyenin kalabalık çoğunluğu, sosyal hedefi bulunmayan zamane küçük burjuvaları gibi, bitmez tükenmez şehir kargaşalıklarının kanlı irinli, biri kapanmadan ötekisi açılıp işleyen kan çıbanları oldular. Neden?
         Bunu daha yukanki genel izahı yaparken söylemiş olduk. Tek taraflı: hepsi de devlet tarafında gözüken devlet zümreleri, toprak ekonomisiyle olan münasebetlerine göre daha baştan iki zıt bölüğe ayrılmışdırlar. Bir tarafta esas itibariyle toprağın tasarrufuna karışan kaydı hayatla hakim durumdaki Mülkiye ve Kalemiye, öteki tarafta toprağın ancak gelirinden bir ulûfe koparan gündelikçi durumundaki Seyfiye ve İlmiyenin kapukulu yığını... Kesim düzenine kadar bu iki kutup arasında az çok bir bağlılık ve istikrar vardı. Bağlılık: Seyfiyenin dirlikçi (Tımarli) zümresi, ilmiyenin arpalıkçı zümresiyle oluyordu. İstikrar da: Devlet gelirinin kendiliğindenci karakterine uyarak para değerinin nisbeten çok yavaş alçalması ve ulûfelerin istikrarı demekti. Kesim düzeni bir vuruşta küçük dirlikleri tefeci - bezirgân sermayeye malikâne yapmak suretiyle aradaki bağlari kopardı. Akçeyi zuyuflaştırmanın dört nala kalkmasıyle de istikrarı yok etti. Mülkiye ve Kalemiye beyleri ve paşaları, bir kısım kodaman ilmiye efendileriyle seyfiye ağalarını da kendi taraflarına çekerek, miri toprakları kesim malikâneleri haline sokarken, doğrudan doğruya arslan payını aldılar. Çünkü toprağın doğrudan doğruya geliri onların elinde idi.
         Halbuki kapukulu denilen devlet zümrelerinin büyük çoğunluğunu teşkil eden ufak gündelikçiler toprağın gerçek geliriyle değil, ancak ellerine geçen ulufenin akçe değeriyle geçiniyorlardı. Topraklar malikâne halinde kodaman mülkiye paşalarının, kalemiye beylerinin ilmiye, efendilerinin ve seyfiye ağalarının ellerine geçip de, fiyatlar yükseldikçe, ulufeci kapıkullarının ellerine geçen akçeler zuyuflaştı. Ulufe'nin paraca adı belki çoğaldı, ama bu sayıca çoğalış akçedeki değerin ve gerçek alım kabiliyeti kalitesinin azalışı ile oldukça uygundu. İşte bu tezat, Osmanlı imparatorluğunun kafasiyle kafasına vuran, ta tepesindeki, yani devlet zümreleri içindeki Birinci büyük tezaddır. İste softalarla yeniçerilerin ikidebir el ele verip vezir vüzera kellesi yiyemedikçe, ortalığı yağma etmedikçe yatışmamaları bu birinci büyük tezattan doğar. Buna büyük şehirlerin tezadı yahut payitaht tezadı da diyebiliriz. Çünkü devlet zümrelerinin hoşnutsuzlukları, sevki tabileri ve ekonomi ve sosyal ilgileri yüzünden ister istemez, çevrelerindeki başka benzer hoşnutsuzluklarla buluşacaklardı. Şehirde büyük hoşnutsuzluklar yığınını kimler teşkil ediyordu? Şehir küçük burjuvaları, esnaflar, yağı sızdırılmış kuru çıra yığını gibi, tutuşmak için bir kıvılcım bekleyen esnafın, iki yeniçeri ve bir ulema kışkırtmasiyle elde silah, balta saray ve kâşane kapılarına dayanmaları bundandı. Yoksa elde bayrak gibi taşınan "Şeriat" dilekleri yahut "Bidat" itirazları lâftı. İşin iç yüzü, ücrette: Ulûfede idi. Büyük şehir isyanları ve daha doğrusu payitaht isyanları hep bu birinci büyük tezadın zenbereğinden boşandı. Ve bu tezat, saltanat tarihi ilerledikçe azalmadı, çoğaldı.

         1) Asıl hakim sınıflardan toprak beyleri
         Kesim düzeni Osmanlı devlet ekonomisinde toprak beyiliğini yaratmadı, hatta hazır buldu denilebilir. Dirlik düzeni sonlarında dirliklerin sepetlenmesi ve mahalli himmetten verilmesi gibi haller, Osmanlı toprak ekonomisinde derebeyleşme derecesini göstermeye yeter. Kesim düzeni güya bir derebeyleşme eğilimine karşı devletin bir tedbiri oldu. Ama, gerçekte, kesim düzeni, toprak beyliğine engel olmaktan ziyade, onu tasdike ve teyide vardı. Ve toprak beyliğine yeni bir temel verdi. Başka bir tabirle kesim düzeni, miri topraklarının çoğunu mukataacılara geçirdi. Ama, dirlikçilerin kökünü kazıyamadı. Dirlikçilere de kesimciler gibi hareket imkânlarını sağladı. Fakat bu, söyleniverdiği kadar kolay ve hiç sürtüşmesiz olmadı. Bilakis kanlı çarpışmalardan sonra ancak kısmî uzlaşmaya varıldı.
         "Gerçek" olan şudur: Kesim düzeni sırasında başlıca iki tip Toprak beyi vardı:
         1 - Dirlikçiler : Eski ve asıl "sahip arz"lar olarak kaldılar. Fakat bunlar gitgide kemiyet ve keyfiyetçe, yani sayı ve önemce ufaldılar. Başlıca rolleri, miri toprak üzerinde reayanın üretimini düzenlemek ve devlete faal hizmet adamları, asker yetiştirmekti. Lâkin. kesim düzeni önce zaten sınırlarını ve manasını kaybetmiş olan tımar, zeamet ve has sahiplerinin çoğunu tasfiye etti. Ondan sonra gelen her islahatta da, gene, bütün kabahat onlarda imiş gibi, hep dirlikçilerin tasfiyeleri öne sürüldü. Sebebi: Akıntıya kürek çekmek istemeleri idi. Neticede bunlardan zamane ruhunu anlayanlar şeraite uymaya çalıştılar. Kesimciler gibi onlar da önsermayenin aracılığına uydular.
         2 - Kesimciler : Bunlar sahip arz toprak beylerine karşılık "Sahibül malikâne" olân asıl yeni sınıftı.
         Geniş miri toprakların büyük bölümü onlara geçti. Sayıları gibi ehemmiyetleri de ansızın birinci plâna geçti. Sınıfı varlıkları kanunlaştı. Ve devlet temeli haline girdi.
         Kesimciler, ister yukarıdan (eski devlet zümrelerinden) ister aşağıdan (Farklılaşmış zengin tefeci - bezirgânlardan) çıkagelsinler: Daima esas itibariyle tefeci - bezirgân - sermaye mahlûkudurlar. Kesimci toprak üzerindeki tasarruf hakkını kaydı hayatla üzerine alır. Ele geçirdikleri toprağa, eski dağınık ve küçük "Çiftlik"lere karşılık "Malikâne" denir. Fakat, eski küçük çiftçi tasarrufuna giren topraklar şimdi ancak böyle büyük malikâne sahipleri emrine geçtiklerinden çiftçinin tarla ve toprağına verilen çiftlik sözü de malikâne ile karışmaktan geri kalmaz. Malikâneye de bir çeşit çiftlik adı verilir. Hatta, bunu küçük çiftçininkinden ayırmak için türkçe bir söz arapça usulle cemileştirilerek "Çiftlikât"a çevrilir. Bu da "malikâne"nin bir çok "Çiftlikler"den terekküp ettiğini gösterir.
         Çiftlik veya malikâneler, eski Roma'nın Latifundia'larını andırır. Yalnız malikânelerde küçük işletme usulü kalkmış sayılamaz. Bununla beraber köle çalıştıran malikânelerden ziyade, Roma'nın Sicilya'daki buğday üretimini andıracak şekillere rastlanır. Bilhassa büyük şehirler ile payitahtları beslemek üzere tamamen ticari mahiyette işletilen Akdeniz yalılarındaki malikâneler ücretli işçi kullanmayı oldukça ilerletirler. Beyielşamlı:

         "Çiftlikât dahi hıntanın beher kile kendülere çiftçi ve orakçı ve ırgad yevmileri ve masarif'i ve sairesile 25 - 30 para mıkdarına olup" ("Nizam Devlet Hakkında Mütallat.")

derken bize iki şeyi haber verir: 1- Yeni malikânelerde "Yevmiye" ile çalıştırılan çiftçi, orakçı ve ırgad gibi yeni tipte bir sınıf insan; ziraat işçileri doğmuştur. 2- Burada artık, üretim vasıtası ile geçim vasıtasına ayrılandan artacak ve para haline girecek bir kısım mahsul (Modern manasiyle kâr payı) üretimde mühim rol oynamaktadır. Marks'ın Para İradı bahsinde söylediği gibi: "Bundan böyle işi kestirip atan şey, içine az çok para harcanışı giren üretim masrafları münasebetidir." (Das Kapital: C. III. F, XLII, IV).
         2 - Kesimciliğin Fermaje'den farkı :
         Fakat bu 15 -16'ncı yüzyıl İngiltere'sinde çıkan Farmerler gibi bir kesimci sınıfı doğduğu manasına gelir mi? Hayır. Yukarıda işaret ettiğimiz gibi kesimci, doğrudan doğruya üretimle ilgilenmez. Bu işi mültezime devir eder. Kesimci toprağın mülkiyetine sahip olan devletle, toprağın işletmesinden ziyade, bir kısım gelirini toplamaya karışan mültezim arasında, üretimden pay alan bir mutavassıttır. Farmer, toprağın doğrudan doğruya işletici çiftçi kiracısıdır. Toprağı mülkiyet sahibi olan toprak beyinden (Arazi sahibinden) muayyen bir müddet için kiralar. Osmanlılıkta kesimci değil, bilzat mültezim bile doğrudan doğruya üretimle pek o kadar ilgilenmez. Kesimci toprağın mülkiyet sahibi de değildir. Tasarrufunu sadece devir eder. Bu tasarruf hakkını muayven bir müddetle değil, insan ömrü gibi gayet izafi ve çok oyuna gelen derebeyce bir sınıra, yani pamuk ipliğine bağlar. Mültezim ancak Akdeniz yalılarında olduğu gibi mahdut malikânelerde yevmiyeci çalıştırır. İki sistem yani Fermaj ile kesimcilik arasındaki farkları kavramak için şöyle bir karşılaştırma yapabiliriz:

         Demek, çiftçiye gelinceye kadar araya daha iki kategori insan girer. Bunlar zamanın, kesim düzeniyle birden yaratılmış iki büyük hakim sınıfıdırlar. İngiltere'deki büyük arazi sahibi sınıfından farkları: Alacağına aslan vereceğine kaplan kesilmelerinden ibarettir. Yani evvelâ çiftçi bu iki sınıftan hiç birini, İngiliz Farmer'i gibi borçlandırıp mülkünden edemez: Çünkü mülk onların değil, devletindir... Saniyen, çiftçi bu iki sınıftan hiç birini karşısında tek tek bulamaz. Padişahın Allahtan iktidar aldığı gibi, kesimci de devletten kudret ve kuvvet alır. Çiftçi, en ufak kıpırdanışı karşısına tekmil devlet cihazını dikilmiş bulur. Asıl mülkiyet sahibi devlet, istediği zaman (yani kesimci istediği zaman) tek tek çiftçileri her haktan mahrum edebilir ve ilahır. Bu çok basamaklılık, sınıfların iç içe girmesi, tavırcı sınıf şuuru yokluğunu getirir. Ve dolayısiyle de sınıf tezadının belirmesini büsbütün güçleştirir.
         Lâkin her ne olursa olsun, hiç değilse Akdeniz yalıları çiftlikâtte görüldüğü gibi, Osmanlı kesim düzeni, eski dirlik düzeninde yaptığı ihtilâlle, toprak ekonomisine, para iradının karakteristik iki iktisadî damgasını vurur:
         1 - Toprağın mülkiyet sahibi ile tasarruf sahibi arasında doğrudan doğruya eski hüdainabit ve tabii münasebet değil "Para ve mukavele münasebeti bulunur." (Keza) Yalnız bu münasebet, fermaj münasebetine nazaran çok daha geri ve derebeyce sınırlar içinde boğulmuş kalır...
         2 - Çiftlikât mahsullerinin azı, köylünün geçimine ayrılır. Çoğu, satılmak üzere pazara çıkar. Yani üretim bir çeşit "Mataalar üretimi" tarzına girer. Yalnız tekrar edelim: Bu tarz, Fermaj'da olduğundan çok daha geri ve derebeyce ve sınırlıdır.
         Netice itibarile, iktisatca, "Sermayenin zıraata güdücü güç olarak girmesi" (K. M. keza) emrivaki olur; sosyal bakımdan da, o zamana kadar Osmanlı cemiyetinde görülmeyen tipte ve çapta kuvvetli hakim sınıflar doğar.

         Tefeci - bezirgânların ayrı bir sermayeci sınıf oluşları tartışma götürmez. Fakat, kesimciler tam bir sınıf mıdırlar? Yani dirlikçileri tam bir sınıf saymadiğımıza göre, kesimciler de sosyal sınıf karakterini bulabilir miyiz? Biliyoruz: Dirlikçi toprağın (çalışma vasıtasının) ne mülkiyetine ve ne de tasarrufuna sahiptir. Onun "Sahip arz" isminde, bir isimden başka gerçek sahiplik yoktur. Dirlikçi, ölümü - dirimi devlet elinde, maaşını kendi toplayan bir asayiş memurundan ibarettir. Halbuki kesimci, muayyen bir toprağı malikâne olarak kendisine tefviz ettirir. Bu toprak üzerinde ömrü oldukça dilediği gibi "tasarruf" eder. Bu tasarruf hakkını, tavassut şeklinde başkalarına devir etse bile, asıl hak, gerçekte daima kendisinin elindedir. Onun için dirlikçi hiç olmazsa derebeyleşinceye kadar Hindistan'daki muharip kastı gibi oldukça istikrarlı bir kast sayılırsa, artık kesimci her manasiyle bir sınıftır. Hem de zamanın başlıca sınıfı.
         Başlıca sosyal sınıf nedir? Tarihen muayyen bir toplumun başlıca üretimi üzerinde, kendisine ait bir şeyi başka sınıfla karşılıklı olarak değerlendiren (gliederung) ve aynı üretim kaynağından aynı mahiyetteki geliri üleşüp alırken, öteki ara ve geçit sınıfları zararına iktisadî bir biçimleşmeye (Gliedurung'a) uğrayan, dolayısiyle de sosyal ve siyasî durum ve menfaatları aynı olan en geniş insanlar grubudur: 1- Kesimcilik: Eğilim bakımından dirlikçiliği kemirerek sürekli genişleyen bir üretim tarzı olduğuna göre: zamanın tarihen muayyen başlıca üretimidir. 2- Kesimci bu üretim düzeninde miri toprağın kendisine ait tasarruf hakkını, tefeci - bezirgânın sermayesi ve çiftçilerin emek ve aygıdlariyle karşılıklı olarak değerlendirir. 3- Bu değerlendirme neticesi, kesimci üretim tarzında işletilen toprak gelirini önsermaye ve çiftçi ile üleşir. 4- Öteki dirlikçi ve sair devlet zümreleri zararına iktisadî bir biçimlenme gelişir. 5- Menfaat ve durumu: Sermaye ile ittifak ederek büyük çiftçi yığınlarını sömürmektir.
         Fakat kesimci fertler nihayet en çok kaydı hayatla, yani ömürleri müddetince kesimcidirler. Öldüler mi, hatta bazan ölmeden kesimlerini kaybederler. Yani bu sınıfı teşkil eden fertler, alttan üstten oraya katılan, yabancı hatta alt sınıflara ve zümrelere mensup fertlerle boyuzna değişip durur. Evet. Fakat, böyle fert değişimleri bütün yaşayan içtimai sınıflar için kaidedir ve hatta bir sınıfın kuvveti böyle alt sınıflarla fert değişiminde gösterdikleri kabiliyetle ölçülür:

         "Netekim, umumiyetle kapitalist üretim tarzında böyle bir prensibin ticari değeri az çok haklı olarak takdir edilir. Bu hâl tek tek mevcut sermayedarlara karşı boyuna hoş karşılanmayan bir sürü yeni ipsiz sapsızı (Glüchsritter) sahneye çıkarır. Bilzat sermayenin hükümranlığını sağlamlaştırır. Temelini genişletir. Sermayeye cemiyetin alt tabakasından boyuna yeni kuvvetler toplama imkânını verir. Bu hâl tıpkı orta çağ katolik kilisesinin zümresine, doğuşuna, varlıklılığına bakmaksızın halk içindeki en iyi kafalardan kendi silsile hiyerarşisini teşkil etmekte papazlığın başlıca kuvvetlenme çaresini ve lâiklerin ezilmesini buluşuna benzer. Bir hâkim sınıf, mahkûm sınıfların en önemli adamlarını kendi içine almaya ne kadar elverişli ise, hükümranlığı o kadar daha sağlam ve daha tehlikelidir." (K. M. Das Kapital. S. 111. F. 36. Önkspitalizm). "Lui Bonapartın 18. Brumer"i, buna Amerika'dan örnek verir.

         Şu halde kesimciliğin kuvvetlenmesi için şart, bilzat o sınıfın çerçevesi devam ederken, içindeki fertlerin, madde mübadelesi tarzında, başka sınıflardan alınıp verilmesiledir. Bu hâl, sınıf istikrarsızlığı değil, sınıf sağlamlığı ve ömürlülüğünü gösterir. Osmanlı topluluğunun o kadar uzun ömürlü olmasında bile acaip baltacıdan sadrazam yetiştirmesi gibi, kendine has "demokratik" esnekliği rol oynamamış mıdır? Hâlâ modern toplumun manzarası da aynı şeyi gösterir. Nerede hakim sınıflar, kendi imtiyazlı sınırları içine kapanıp taşlaşırlarsa, orada ömürsüzdürler. Avrupa'da, büyük sanayi kapitalizmin en geç geliştiği büyük memleket Rusya idi. Fakat Çarlık ve Rus burjuvazisi bir çeşit toprak ve sermaye asaletinden kurtulamadığı için, daha yirminci asıra girer girmez çatırdadı. Kapitalizm orada tekelci aşamasına geçmeden öldü. İngiltere'de ise, aynı kapitalizm "Çürüyüp dökülmüş" çağı olan 20'nci asırda yaşayabildiyse, bunu, her büyük buhran zamanı, Makdonald'ler gibi alt sınıf unsurlarından, hatta Bevin gibi bakkal çıraklarından ve sözde sosyalizmden kendi içine adam ve fikir almak sayesinde becerebildi. 16'ncı asırda İngiliz aristokrasisi, kapitalistlerle kaynaşarak büyük arazi sahipliği şeklinde lortlaştı. Ve bugüne kadar İngiliz toplumunda hâlâ muhafazakâr güdücü rolünü devam ettirebildi. İngiliz kapitalist sınıfı, iki cihan harbinden sonra, hep ancak "İşçi hükümetleri" siperi ardına saklanarak postu kurtardı.
         Bir mesele daha: Kesimciler sınıfını Osmanlı imparatorluğunda tefeci - bezirgân münasebetlerinin yarattığı bir mahlûk sayıyoruz. Doğru mu? Evet. Kesimci düzeninin karakteristiğini, yani alın yazısını, suratına vurulan damgayı, yukarıda gördüğümüz gibi tefeci - bezirgân sermaye vurur. Tefeci - bezirgân sermaye, kesimciler sınıfının, hem sebebi hem temelidir. İşi açıklamak için modern çağla benzetme yapmıştık: Kesimcilik bir sermayedarlık öncesi toprak düzeni sosyal münasebetler mecmuası olduğuna göre, onu sermayedar cemiyetle kıyaslanmış ve her ikisini de başlıca üç sınıfa bölmüştük: Modern arazi sahibine karşılık mukataâcı, modern kapitaliste karşılık bezirgân - tefeci, modern sanayi ve ziraat işçisine karşılık esnaf ve köylü çalışkanları.
         Marks, sermaye, arazi mülkiyeti ve ücretli işten ibaret "ilk üç fasılda modern burjuva cemiyetin bölündüğü üç büyük iktisadî mevcudiyet şartlarını etüd ediyorum." (Zur Krtik, ön sözü) der. Engels aynı şeyi tekrarlar: "Demek burada burjuva toplumunun üç sınıfı ile bunlardan her birine has olan geliri bölüyoruz: Arazi iradını ele geçiren arazi sahibi, kârı kasasına dolduran sermayedar, ücret alan işçi" (Antidüring, C. II, S. 144). Nihayet, kapitalin son sözü de bunu belirtmekle kesilir: "Karşılıklı gelir kaynakları iş ücreti, kâr ve toprak iradı olan: basit iş gücünün sahibi, sermayenin sahibi ve arazi sahibi; yani gündelikçi işçiler, kapitalistler ve arazi sahipleri, kapitalist üretim tarzı üzerine yaslanan modern cemiyetin üç büyük sınıfını teşkil ederler." (K. M. Kapital. C. III, F. 52. S. 941).

         Kesim düzeni sırasında iki çeşit toprak beyi var demiştik: l) Dirlikciler, 2) Kesimciler. Ve asıl sınıfın kesimciler olduğunu söylemiştik. Kesimcilerin dirlikçiler zararına geliştiğine de işaret etmiştik. Şu halde, bu iki toprak beyleri tipleri arasında ister istemez bir zıddiyetin bulunduğunu anlatmıştık. Gerçi iki taraf birbirini kaldıramadı. Ve gelişen eğilim olarak kesimcilik daima üstündü. Dirlikçi toprak beyi, Osmanlılığın son devirlerine kadar şeklini muhafaza etti. Fakat bütün bu Symbiase hadisesi bir taraftan dirlikçiliğin şekilce aynı kaldığı halde muhtevaca: land lortlarının sermayedarlığa olduğu gibi, kesimciliğe doğru adapte oldu. Öte yanda, kesimcilik de saf şekliyle uzun müddet kalamazdı ve kalmadı. Gene şekli ve ismi, "Mukataa" olarak kalmakla beraber, muhtevası, iç yüzü: dirlikçilikle birlikte soysuzlaşarak ta derebeyliğe kadar gitti. Böylece "Hacı hacıyı Arafat'ta, it iti kalafatta", bulduğu gibi, kesimcilerle dirlikçiler de en sonunda birbirlerini derebeylik neticesinde buldular. Fakat bu buluşma ve uzlaşma zannedildiği kadar  kolay ve erken olmadı. Çünkü aralarında kökten ayrılıklar ve zıddiyetler vardı. Onun için dirlikçi ile kesimciyi tarihi bir gerçek olarak yanyana koymakla beraber, aralarındaki tezadı görmeden hele ilk zamanlardaki çatışmalarını atlamaya imkân yoktur.
         Miri topraklar ne kadar çok kesimci malikâneleri haline girerlerse, o nisbette dirlikçiler azalıp, kesimciler çoğalır. Bu basit bir kemiyet tezadıdır. Dirlikçi zümredekiler: canını, varını devlet uğruna fedaya hazır olduğu için daha şerefli ve asaletli bir toprak beyi olduğuna inanır. Kesimci sınıfta olanlar ise, devlete karşı gittikçe azalan bir para vergisinden başka hiç bir şey borçlu değildir. Ona rağmen, dirlikçinin hiç olmazsa ilk ve saf zamanlarında doğrudan doğruya kullanamadığı ve hiç bir zaman meşru hak diye ele alamadığı toprak tasarrufu, kesimcinin daha iptidadan kanunî hakkı olarak eline geçmiştir. Bu da gayet komplike bir keyfiyet tezadıdır.
         İki tarafın: Fedakârlıklariyle mükâfatları, mükellefiyetleri kazançları arasındaki bu nisbetsizlik, şüphesiz tam kemiyet ve keyfiyetce yerli - göklü bir sosyal tezattır. İşte, Osmanlı toplumunun gidiş tarihini izah eden ikinci büyük tezat bu dirlikçilerle kesimciler arasındaki zıddiyettir. Devlet zümreleri arasındaki tezada büyük şehir ve payitaht tezadı demiştik. Buna da büyük miri arazi tezadı yahut kırlar tezadı diyebiliriz. Şehir tezadı nasıl şehir halk yığınlarını içine alıp malzeme gibi kullandıysa, bu büyük köy tezadı da, geniş köylü yığınlarını kendi etrafında kutuplaştırarak büyük köylü isyanlarına kapı açtı. Bilhassa kesim düzeniyle beraber görülen "Celâli isyanları" diye anılan müzmin ve mezbuhane boğuşmaların zenbereği bu ikinci büyük kırlar tezadında gizlidir.
         O tüyleri ürperten kanlı yeniçeri ayaklanmaları ve yüz yılları kaplıyan yırtıcı köylü isyanlarını böyle üst devlet zümrelerinin veya bir avuç dirlikci - kesimci toprak beylerinin çatışına ve çarpışmalariyle izah etmek doğru mu? Kuruntu değil, realiteye dikkat edelim.
         Payitaht isyanları gibi köylü isyanları da havada cereyan etmez. Biri üst üste yığılan kalabalık büyük şehir aç ve yoksul kitlelerinin ve bilhassa az çok derli toplu olan esnafları kendi hoşnutsuzluk çerçevesi içine alarak patlak verir. Ötekisi taşraya dağılan ve yerlerin esiri haline gelmiş olan geniş çiftçi yığınlarını peşine. takarak ülkeleri yangın yerine çevirir. İsyan için halkda hoşnutsuzluğun derinleşmesi yetmez. Halkın "İstemiyorum"uyla beraber üst tabakaların "Yapamıyorum"u da gerekir. Bu her zaman için sınıflı toplumda tatbik edilebilen genel ve doğru bir prensiptir. Fakat bilhassa Osmanlı orta çağındaki asıl halk yığınları göz önüne getirilsin. Orada ne başlı başına bir sınıf bilinci, ne de evrensel ve bağımsız bir sınıf teşkilâtı aranamaz. Onun için Osmanlı köy ve şehir çalışkan yığınlarının hoşnutsuzluğu, ancak hakim zümre ve sınıflar kadar şuurlu ve memleket ölçüsünde rol oynayan tezatlar içinde kendisine bir derivation bulur. Onun için:
         "Bu sathi tarihi mukayese içinde belli başlı olan şey unutuluyor: Kadim Roma'da, sınıflar döğüşü, sırf imtiyazlı bir azınlık içinde hür zenginlerle hür f ukaralar arasında cereyan ediyordu: Nüf usun büyük üretici yığını, köleler ise, bu baş aktörlere sadece pasif bir ayak desteği hizmetini görüyordu." (K. M. Lui Bonapartın 18. Brumer'i önsöz Bay Koket C. III. S. 146.) derken Marks'ın murat ettiği durum da bu idi. Sosyal karakterce Osmanlı toplumu, nihayet doğu Roma imparatorluğunun, az çok farklıca belki ondan arpa boyu ilerice devam eden "Nushai diğer"inden başka ne idi? Onun için Osmanlı tarihinin son hareket kanunlarını ararken bu iki tezadın pusulasını gözden kaçırmamak lâzımdır.
         İkinci büyük tezat: Önceleri pek şiddetlidir. Zamanla uzlaşmaya doğru kapı açılır. Sürtüşmeler tezadı kütleştirir (törpüler). Dirlikçi ile mukataacı arasındaki fark şekilden ibaret kalmaya başlar. Birinci büyük tezad ise: Önceleri hafif başlar. Zamanla şiddetini artırarak, nihayet bütün imparatorluğu yıkacak sarsıntılara kadar varan bir dehşet kazanır.

         1- Bezirgân ve Tefeci sermayedarlar
         "Halkın soyulması" faslının 1., 11'nci ayırımları bize tefeci-bezirgân sermayenin köy ve şehirdeki rolüne dair az çok fikir verdi. Bütün dünyada olduğu gibi, Osmanlılıkda dahi önsermaye "ikiz kardeş" denilen, iki şekilde belirir. Fakat bunu şehirli, köylü diye toprağın bölümüne sığdırmak yetmez. Asıl birbirinden tip olarak ayrılan ve iki sosyal zümre yaratan önsermaye şekilleri: Tefeci sermaye ile bezirgân sermayedir. Her ikisi de şehirde, köyde bulunur.
         Bezirgân sermayeciler: Bunlar da mültezim ve cizyedar gibi daha ziyade köyleri kasıp kavuran zümrelerle, mubayaacı ve deruhdeci gibi daha ziyade şehirleri haraca kesen zümrelere bölünür. Bütün bu zümreler, bugünkü ticaret sermayesinin çeşitli ihtisas kollarına ayrılması gibi alelade önsermayenin iş bölümü bölükleri sayılabilirler.
         Bunlardan mültezimler: köy müteahhidi, mübayacılar şehir mültezimi yerine konulabilirler. Cizyedarla müteahhit doğrudan doğruya devlete bağlı oldukları için onları orta çağa mahsus bir çeşit maliye memuru saymak da mümkündür. Hele deruhteci tipi tamamen hususi derebeyleşme prosesine ait bir geçit örneğidir. Yani, bugünkü modern kapitalist toplumda bu zümrelerden hemen hiç birisini aynen bulmaya imkân yoktur.
         Tefeci sermayeciler: Daha özel adiyle sarraflar: Modern toplumun kredi müesseseleri ve Bankaları demektirler. Devlete de, şahıslara da muayyen mukavelelere para verip faiz işletirler. İslâmlıkda da - Hıristiyanlıkda olduğu gibi- "Riba" (Faiz) harâm olduğundan sarraflık ve dolabcılığın üst yüzünde daima gayrı müslümler ve bilhassa Yahudilerle, Ermeniler göze çarparlar. Fakat, gördüğümüz gibi, onların gölgesinde ve sosyal münasebetlerin iç yüzünde kodaman Müslümanlar pek alâ paralarını işletmenin yolunu bulurlar.
         İşte mukataa devrile beraber, Osmanlı sosyal yapısını baştan başa harekete geçiren motor, ona damgasını vuran iktisadî temel münasebetleri bu önsermaye zümrelerince temsil olunur. Kapitalizmden önceki toprak münasebetleri basamaklarının en son dağılışından bir evvelki safha, para iradı şekili bu ön sermaye sınıflarının miri topraklara el atmalariyle belirir. Klasik para iradı ile kesimci düzeni arasındaki farklara yukarıda işaret etmiştik. Osmanlılıkta, ziraatın kapitalizme geçişine başlıca engel olan toprak mülkiyeti münasebetleri sayılmazsa, para iradının geri kalan hemen bütün karakterlerini az çok zemin zaman farklariyle kesim düzeninde bulabiliriz.
         2 - Toprağın Fiyatı

         "Kapitalleşmiş irad, yani toprağın fiyatı ve dolayısile de toprağın satılabilir olması ve satılması temelli bir unsur haline gelir." (K. M. Das Kapital. S. 111. F. XLII. IV.)

         Osmanlı toprak düzeninde miri arazinin "kapitalleşmiş irad"ı yok denemez. İltizam bedeli muaccele, bir çeşit sermayeleşmiş irattan başka nedir? Fakat, toprak mülkiyeti hiç olmazsa resmen sonuna kadar beytülmâlde kaldığından "Toprağın satılabilirliği ve satılması" "tebdili kıyafet etmiş", "Ferag" şekline girmiştir. Gerçi gitgide, bu "Ferag" ile asıl "Beyi" arasındaki fark kalkar. "Malikâne", yavaş yavaş kesim taahhüdü şeklinden çıkıp sahibinin mülkü derecesine düşer. Ama, camia mülkiyetinin dağılış prosesine en son darbeyi vuran, veya bu dağılışı resmen tanıyan 1866 (7 Ramazan 1274), arazii kanunnamei humayununa kadar olsun şekilce, miri toprakların "Beyi" manasında satımı yapılmamış gibi gösterilebilir.
         Bu şekle aldanmayıp, asıl iktisadî yapının iç münasebetlerine bakınca, K. M.'ın teşbit ettiği şu klasik unsurları görebilirliz:
         a) İrat ödeyen köylüler mülk sahibi olurlar. Bu mülkiyet, "Tasarruf" şeklini de alsa, bütün vücûhiyle mülkiyet muhtevalıdır. ("Tasarrufdan Mülkiyete" faslında gürdüğümüz küçük köylü işletmelerinin geçirdiği manzara budur).
         b) Şehirlilerden para sahipleri, arazi alıp kapitalist veya çiftçiye kiralarlar. Bu kirayı faiz gibi alırlar. Osmanlılıkta bu proseyi kesimciler temsil ederler. Miri araziyi malikâne diye alırlar. Sermayeci mültezimlere kiralarlar. (İltizamla verirler). Ondan elde ettikleri irada da, sanki Marksı haklı çıkarmak için "Faiz" adını verirler.
         c) Mahsuller mata şeklini alarak, az kısmı köylünün geçimine, çoğu pazara doğru yollanır.
         d) Arazi sahibi: üretmen köylü ile, çiftçi: kapitalistle "Para mukavele münasebetinde bulunur". Arazi sahibi yerine "Kesimci"yi geçirirsek, münasebet Osmanlılık için de aynıdır. .
         Demek, ön sermayeci sınıfla kesimci sınıf arasındaki münasebet "Para ve mukavele münasebetidir". Bu iktisadi kısa sözün üzerinde istediğimiz kadar durabilir ve geliştirmeler yapabiliriz.
         Bundan evvelki zümre ve sınıfların bilhassa kendi "İç" tezadlarını gördük. Önsermayedarlar sınıfının kendi içinde ve dışındaki münasebetler tezatlı değil midir? Yani tefeci - bezirgân sermayedarların kendi aralarında ve gene sermayedarlarla devlet zümreleri ve toprak beyleri arasında zıt münasebetler yok mu? Elbet var. Bu zıddiyetin temeli: bütün öteki efendi geçinen devlet ve toprak beylerine bundan böyle ekmeklerini kırıp verenin bu sermayedarlar olmasiyle başlar. O zamana kadar devlet zümreleriyle karışık bir durumda olan dirlikçi, toprak iradını doğrudan doğruya kendisi toplardı. Şimdiki kesimci, irat toplama işinden uzaktır. Üretimle bütün münasebeti: Sermayedarın ona, toprak gelirinden münasip görüp ayıracağı paya katlanmaktan ibarettir. Hiç yoktan üretmen köylü ile üst tabaka arasına giriveren bu fuzuli sermayedar sınıfı, gördüğümüz gibi aşağıdakileri de, yukandakileri de haraca bağlayarak, her iki tarafın nasibini ve mukadderatını elinde tutan sahici bir sosyal kudret haline girer. Rollerin böyle birdenbire değişmesi, hatta, tersine dönmesi nedendir? Toprak gelirinden sermayenin uygun göreceği paya koca koca beyler nasıl olur da boyun büküp katlanırlar? Arada çatışma, yani tezat besbelli olduğuna göre hiç mi çarpışma olmaz? Herkes neden kazaya rıza gösterip oldu bittiyi kabul eder?
         Meselenin siyasi ve sosyal yanlarını kısmen yukarıda gördük, kısmen ileride göreceğiz. Burada iktisadi determinizim bakımından para iradında sosyal gelirin paylaşılma karakteristiğine işaret etmekle yetinebiliriz. Şüphesiz bütün öteki tezatları zencirlerinden boşandıran iç zenberek önsermayedir. Osmanlı imparatorluğunda bilhassa Kanunî Süleymandan beri sürüp giden büyük alt üstlükler ve kargaşalıklar en son duruşmada hep gelirler önsermaye karakteri ile hulasa ve izah olunurlar. Ama bütün öteki sınıf ve zümreler hırpalanır, sömürülür, aşınırlarken, önsermayenin kendisi daima dört ayak üstüne düşer. Çünkü kuruluşda iktisadi temel odur. Gelirlerin paylaşmasında manivelâ kuvvet onun elindedir. Sınıf kavgalarında da daima kazanan ister istemez o olur. O, herkesi kafese koyar, kimse onu kafese koyamaz Bütün öteki sınıf ve zümreleri önsermaye kendi sermayesile hal ve hamur eder. Ötekilerden hiç kimse ön sermayeyi ortadan kaldırmayı aklına bile getiremez. Önsermaye: önüne geçilmez tapıncıl bir kudret gibi, her yer de hazır ve nazır fakat elle tutulmaz kalır. Toplumu ecinniler çarpmışa döndürdüğü hâlde, onu çarpan bir kuvvet ortaya çıkamaz olur.
         Neden? çünkü önsermaye: hiç bir siyaset bıçağının kesemiyeceği iktisadi temeli elinde tutar. Toplumun binasını temeline kadar yıkmayı göze almadıkça kimse ön sermayeye ilişemez. İşin mahiyeti buna engeldir. Toprak beyleriyle para beyleri arasındaki münasebet bugünkü iktisadi katagorilerle kıyas edilince, iratcılarla kârcılar arasındaki münasebete benzer. Miri toprakların gelirini toprak beyleri satıyor, para beyleri satın alıyor gibidirler: Aralarındaki zıddiyet alıcı ile satıcı rekabetini andırır. İki taraf, bu alım satım münasebetine geçmek için ister istemez karşılıklı bir eşitlik ve denklik münasebetini kabul etmiş olurlar. Ortada zor gözükmek. "İstersen sat, istersem alırım!" Lâkin tarihi vasfına bakalım: Kesimci, her şeyden önce peşin para bulmadıkça yaşayamıyacağından arazinin gelirini sermayedara satmaya çok daha mecburdur. Sermayeci için, hava hoşdur. Elinde para gibi her kâlıba giren ve her kapıyı açan içtimai bir kudret bulunduktan sonra, onu toprağa yatırmazsa, ticarete koyar, tefecilikte işletir, kârını bulur.
         3 - Ortalama Kâr Rayici
         Onun için toprak beyi ile para beyi arasındaki münasebet karşılıklı hüsnü rızaya dayanır. Mukavele şeklini alır. Mukavele, kanun ve bildiğimiz gibi -Sultan Süleyman'a "Kanunî" adını verdiren- "Kanunî devri" başlarken: Dirlik düzeninin dini normları, Fıkıh ve Şeriat bir yana bırakılır.
         Mukavele demek: Şuura ve hesaba dayanan dünya münasebeti demektir. Zıddıyetin bir müddet için hâl şekli demektir. Umumiyetle toprak beyi ile para beyi ve hususiyle kesimci ile mültezim arasındaki münasebet iratcı ile kârcının münasebetidir dedik. Bu münâsebeti tayin eden, herkesce kabul edilmesi gerekli bir zaruret haline sokan iktisadi kanun hangisidir? Cemiyette, toprak ekonomisi dışında gelişmiş olan cemiyetce ortalama kâr rayici kanunidir. Yani, toprak ekonomisine düzenleyici gibi giren kanun, daha önce ziraat dışında gelişmiş olan önsermaye münâsebetlerinin kanunudur. Bu kanuna göre:

         "Kapitslistin arazi sahibine iradı ne kadar çok veya ne kadar az ödeyeceği, ortalamasına, ziraî olmayan üretim alanında sermayenin getirdiği ortalama kârla bu kârın düzenlediği zirai mahsul fiyatları arasındaki sınırdan belli olur." (Karl Marks: Keza).

         Yani, iratcı toprak beyleri ile kârcı ön sermayedarlar arasındaki münasebet hiç bir tarafın kendi keyfi veya zoru ile değişemez. Toprak beyi, "Şu kadar irat isterim" diye,dayatamaz. Önsermayeci de, sırf şahsi hırsiyle hareket edip beğendiği kârı istemeye kalkışamaz. Her iki sınıf da: Ziraat dışında "Sermayenin getirdiği ortalama kâr" denilen şeyle bağlıdırlar. Toprak gelirinden önce bu "ortalama kâr" çıkarılır. Sonra geri kalan gelir kısmı toprak beyine irat olarak düşer. İradın ne kadar tutacağı, zirai mahsul fiyatlarını dahi düzenleyen ortalama kârla o fiyatlar arasındaki farktan belli olur. Sermayeci, eğer ortalama kâr ölçüsünde bir kazanç elde etmezse, parasını zıraata yatırmaz: Bezirgânlık veya bankacılık yapar... görüyoruz. Bu münasebette kavgaya hacet yok. Döğüşmekten bir şey çıkmaz. Kimse, cemiyeti içine almış bir gizli kuvvet halindeki kadiri mutlak "Ortalama kâr" raicini değiştiremez. Bilakis, herkes zar zor ona uymaya bakar. "Çünkü irad da artık alelumum artık değerin ve artı emeğin normal şekli olmaktan çıkar." (K. M. keza).
         İyi ama, toprak beyleri ve devlet efendileri o kadar tiksindikleri bezirgân - tefeci güruhunu hiç mi sıkıştıramaz? Söyledik: Kesim düzeninde sıkışan devletle toprak beyleridir. Sermayeci ile mukavelesini yaparken, farz edelim ki, bezirgânın boynunu sıktı. Ve ona dilediği kadar akçe tutarında bir irat ödeme mecburiyetini zorla kabul ettirdi. Netice ne olacak? Burada mukavelenin aynı zamanda bir "Para münasebeti" olduğu karşımıza çıkacak. İratçılar (gerek devlet, gerek dirlikçi, gerek mukataacı) kârcıdan (Mültezim diyelim) istediği kadar fazla irat kopartmaya uğraşsın. Mültezim onların her teklifine kağıt üstünde peki diyebilir. Bunda, karşısındaki beyi atlatmaktan başka ne zarar var? Çünkü, kitap iratcı efendilerde ise, hayat, yani üretim hayatı ve toprak ekonomisi bilfiil mültezimin elindedir. Toprak beyi kesimlerin iltizam değerine şu kadar akçe zam mı yaptı? Mültezim hiç istifini bozmaz. Yani kabul eder. Toprağı alır, işletir. O yıl eline geçen toprak mahsulü onun malı değil midir? Bu mahsule istediği (yani ortalama kârını elde edebileceği) kadar fiyat katar. Ortalama kârdan az katamaz. Yoksa sermayeden yer, iflâs eder. Fazla da zam yapamaz. Öteki sermayedarların rekabeti vardır. Yani mukavelenin aynî değil, nakdî oluşu "Para münasebeti" vasfı, iratcıların sermayecileri yola getirmelerine imkân bırakmaz. Böylece, sermayenin "Tunçtan kanunu" muazzam haşmeti ve saltanatı ile koca imparatorluğun belini kırmaya yeter. Hem, bu sihir ve kerameti kendisi hiç sahneye çıkmadan, hiç zarar ve ziyana uğramadan âdeta sessiz sedasız becerir.
         4 - İrat ve kâr tezadı
         İşin iktisadi umumi zaruriliği bu olmakla beraber hususi tarihi manzaraları elbet zaman ve mekâna göre değişir. Bilnazariye ortalama ve düz gozüken değer çizgisinin ameli olarak altında ve üstünde birçok zikzaklar yapılır. Toprak ekonomisinde, şüphesiz kârın ilk doğuşu, sonradan aldığı mütekâmil şeklinde değildir. Kesim düzeninde esas itibarile toprak gelirinden irat payını ayırıp toprak beyine sunan sermayedardır. Ama, sermayenin toprak düzenine yeni sokulduğu bal aylarında, kâr henüz az çok "İratla sınırlı bir tohum" (K. M.) gibi gözükür. "Bu kâr, para iradının temsil ettiği artık emek ödendikten sonra, ister kendi ister yabancı emeğinin sömürülmesi imkâniyle mütenasip olarak gelişebilir." (K. M. Kapital keza). Avrupa'nın serbest şahsi mülkiyetli orta çağı için bile klasik irat gelişimi böyledir. Osmanlı kesim düzeninde bu kontenjan büsbütün daha geniş tutulabilir. Mültezim, Avrupa'daki Farmer: Pachter gibi, rekabet ummanı içinde tek başına kürek çeken bir teşebbüs değildir. Önünde, köylüye saldırdığı evbaş ve haşeret kılıklı avenesi, ardında devlet baba kılığında heybetli toprak beyleri vardır. Hiç bir zaman "Kendi emeğini sömürme" denilen işle ilgisi yoktur. Fâkat bunâ mukabil "Yabancı emeğinin sömürülmesi" onun başlıca işi gücüdür. Yani onun iktisadi ortalama kârı daha başlangıçta devletçe garantili olduğu gibi, en barbarca ve en hoyratca metotlarla yürütülen gayrı iktisadi çapulu da, gene tekmil beylerin el birliğiyle hazırlanıp kotarılır.
         O çapulu üst tabakanın paylaşması ne şekle girerse girsin, bir defa sermayenin ortalama kâr normu hesaba katıldı mı idi, "İrat, artık alelumum artan değerin ve artan emeğin normal şekli olmaktan çıkar." (K. M: keza). Yani, o zamana kadar, meselâ dirlik düzeninde her şeyden önce ve yalnız irat düşünülürdü. Çiftçinin artan emeği ancak irat şeklinde başkasına geçerdi. Ayrıca çiftçiye veya başkasına bir kâr kalıp kalmayacağı akla bile gelmezdi. Kesim düzeni ile beraber, iş tersine döner: Mültezim, bir malikâneyi üzerine almak için, önce sermayesinin ortalama kârını hesaba katar. Çiftçinin artan emeği sırf irat olmaktan çikar, kârla bir arada irat şekline girer. Ve ortalama kâr payı çıkmadıkça irat hiç olmazsa kesimci için düşünülecek şey değildir. Üretmen köylünün artı emeği ve bu emeğin billurlaşmasıyla doğan artı değer, artık önce kâr, sonra irat diye ikiye parçalanır. Kâr (ve faiz) sermayeye, irat toprak beyine ayrılır. Bu hâl, eski toprak geliriyle şimdi o gellri ilk elde benimseyen yeni bir aracı sınıfı beslemek zaruretidir. Bu hal iratcıların elinden bir kısım toprak gelirini alıp sermayeye bağışlamak demektir. Bu hal toprak beyleriyle para babaları arasında bir paylaşma zıddiyeti doğurmaz mı? Hiç olmazsa bu zıddiyetin kimse farkına varmaz mı?
         Elbet varır. Fakat bu tezad evvelâ yukarıda izah ettiğimiz iktisadi temel münasebetler haline girince, önüne geçilmez bir zaruret olur. Ondan sonra, bu tezat, bütün dünya orta çağlarında görülen şekilde kendisine bir hal sureti bulmaya doğru meyl eder. Gerçekte eski Osmanlı dirlik düzeninin hatırası imparatorlukda hiç bir vakit ölmez. Bilhassa toprağın, isimce olsun mülkiyet sahibi sayılan devlet zümreleri, her islahat hamlesi üzerine o zıpçıktı aracı sermayenin kendine ayırdığı arslan payına çatarlar. En son {Beryelşamlı'nın) "Nizamı Devlet Hakkında Mütalat"ı bile imparatorluğun girdiği çıkmazdan kurtulması için şu teklifleri yapar:
         1 - Köklü malikâne ve zeametciler: Topraklarını "mültezlmlere ilzam etmeyüp emin adamlarına taşir" ettirsinler.
         2 - Köklü olmayanlar: Tımar ve zeametlerinde otursunlar.
         Bir kelime ile, boyuna aracı sermaye, mültezimler ortadan kaldırılmalıdır, fikri öne sürülür. Fakat, cemiyette iktisadi köklerini salmış, gizli kuvvet halinde iktidarın dizginlerini ele almış bir sosyal sınıf lâfla kaldırılır mı? Bu, İkinci Cihan Harbinin ilk Türk Başvekili Refik Saydam'ın vurgunculuk daha aşırı giderse tüccar sınıfını kaldırma tehdidini savurmasına benzer. Ve "A'dan Z'ye kadar" değiştirme fikri, insanın bir hafta sonra fücceten ölümüne sebebiyet verecek kadar şiddetli şok yapar. Çünkü atı alan Üsküdar'ı geçmiştir.
         İratcılarla kârcılar arasındaki tezat, bezirgân - tefeci sermayeyi kaldırmakla hal edilemez. Faıkat, kendine zamanı için elverişli az çok bir hâl sureti bulmakta gecikmez. Dirlikçi artıkları ile kesimciler arasındaki tezad, nasıl Celâli isyanları derecesinde yaman tepkiler yaptıktan sonra gitgide iki tarafın birbiriyle kaynaşması üzerine tavsadiyse, tıpkı öyle, sermayeci ile kesimci tezadı da, ilk acemilik devrinde çıkardığı karşıklıklara rağmen, tarihi zaruret olarak kendini dosta, düşmana kabul ettirince, iki, üçü birleştirmekten geri kalmadı.
         5 - Tezadların Osmanlıca hal şekti : Ayan
         İlk zamanlar, dirlikçi bir çeşit asil kasttı. Onun yerine geçen kesimci, toprak beyliğinin hazır yiyiciliğine alışkındı. Dirlikçi, sırf silahşörlük zanaatını kaybetmemek için toprak işiyle uğraşmazdı. Kesimci, hazır yiyiciliğin sömürücü tembelliğinde şeref gördüğü için, toprağın iradını toplamak zahmetini dahi şerefine sığdıramazdı. O yüzden aracı zıpçıktı bir mültezim zümresi zaruri oldu. Bu hal Avrupa'da Fransa'nın ilk orta çağ devrini andırır. "Fransa'da ilk orta çağ sıraları derebeylerine vergi toplayan muhassıl ve kâhya regisseur, aşağı yukarı bir homme d'affaire demek olup, baskı yapmak, aşırmak vesaire yoliyle gelişerek kapitalistliğe, kadar çıktı.v (K. M. Kapital C I, bölüm 7, F. XXIV, ilk birikim). Zamanla bu aracılık bütün emsalleri gibi, kraldan ziyade kral olmayı bilirdi. Marks'ın dediği gibi:

         "Burada artık içtimai hayatın her sahasında arslan payının nasıl aracıya düştüğü görülmektedir. Ekonomi alanında, meselâ, maliyeciler, borsa adamları, tacirler ve küçük çerçiler işlerin kaymağını çekerler. Burjuva medeni hukukunda avukat her iki tarafı da yolar; siyasette mümessil: seçmenden; nazır: hükümdardan daha değerlileşir; dinde Allah, "Peygamber" tarafından ikinci safa atılır, ve peygamber de tekrar papazlar tarafından geriye itilir, sonra papazlar gene iyi çobanlarla koyunları arasında ister istemez aracı olurlar." (Kapital. C. I. keza not 229).

         Neticede o kadar hor görülen ve bir zaman uşak yerine kullanılan aracılar belde babası halinde kudretli ve şerefli kimseler sayılırlar. Marks "o rejisörler hatta bazen hatırı sayılır beylerdendiler" der ve 1360 Fransasında rejisörlerden birinin şövalye olduğunu el yazmalarından çıkarır. Bizde de Yusuf Nas gibi Dolabcılardan gördüğümüz gibi, nerdeyse hükümdarlığa kadar varan frenk beyleri çıkmıştır. Bu ne demektir?
         Bezirgân sermayenin zaferi demektir. Bu zafer kimi al aşağı eder? Eski üretim teşkilâtlarını ve mülkiyet şekillerini:

         "Tefecilik, her yerde bütün başka başka şekilleriyle başlıca kullanım değerine göre ayarlanmış olan önceden mevcut üretim teşkilâtları üzerine az çok tuzla buz edici bir tesir yapar." (K. M. : Kapital C. III. B. 4, A. 20). "Bütün kapitalizm öncesi üretim yordamları üzerine tefeciliğin devrimci tesiri, yalnız mülkiyet şekillerini dağıtıp eritirken görülür." (K. M.: Kapital. C. III. ayırım 36).

         Yani iktisadi zaruret bakımından: Devletin veya dirlikçilerin hele kesimcilerin mültezim, cizyedar ve ilahır bezirgân tefeci sermayeyi ortadan kaldırmaları şöyle dursun, bilakis, bezirgân sermaye, daha öncesi "Kullanım değerine göre ayarlanmış" dirlikçi üretim teşkilâtını "tuzla buz eder"; tefeci sermaye, miri toprak üzerindeki mutlak toplum mülkiyeti şekillerini, elinden geldiği kadar "dağıtıp eritir."
         Bu böyle olunca toprak beyleri için yapacak ne iş kalır? Bükemedikleri kolu öpmek. O zaman 16'ncı yüzyıl İngilteresinde büsbütün başka yöne çevrilen çeşitten bir kalıp değiştirme önümüze. çıkar. O vakitki İngiltere'de:

         "Eski asil derebeyi, büyük derebey savaşları yeyip yutmuştu. Yeni bey zamanının çocuğu idi. Onun için bütün iktidar para idi." (Karl M. Kapital C. I, B. 7. ayırım. XXIV.)

         Yani asil toprak beyleri, "bütün iktidar"ı parada görüp, para babalığına dökülürler. Bu, toprak beyliğinden para beyliğine doğru gelen akındır. Yani toprak beyleri yavaş yavaş bir zaman uşak saydıkları, hor gördükleri aracı bezirgân - tefeci sınıfların rollerine imrenir ve yanaşırlar.
         Fakat, daima tekrar ediyoruz. Gene bir daha hatırlatalım: Buradaki para beyleri, "Sermayedar"lar, modern manasiyle sermayedar değildir. Önsermaye adamlarıdır. Yani, hiç bir zaman 16'ncı yüzyıl İngilteresindeki sermaye birikişi ve modern sermayedar üretiminin doğuşu, sermayedarlık - öncesi sermayesiyle, Osmanlı kesim düzeni mültezimliği ve tefeci bezirgânlığı ile karıştırılmamalıdır. Yoksa Lombard vari bir şaşkınlıkla "ilk sermaye" birikmesini sırf toprak iradından çıkarmaya kadar varabiliriz. Burada bahis konusu önsermayedir. Onun fazla gelişimi kapitalizmi kolaylaştırmak değil, bilakis güçleştirir. Yani terakkiyi değil, gerilemeyi getirir. Netekim Roma medeniyetinde görülen yıkılışın en son ve en parlak örneği Osmanlılıkta bu tefeci - bezirgân sermayenin büyük rolü ile izah olunabilir.
         En son duruşmada ne olur? Bütün dünya orta çağında tefeci - bezirgân sermaye birikişinin akibeti meydana çıkar. Para babası olan zümre, hemen arazi satın alarak köy beyi veya şehir patriçisi halinde toprak beyliğine girişir. (Henri Lée: "Les Origines de Capitalisim", Paris 1930). Yani, para beyleri de zamane ruhuna uyarak, bu sefer tersine "bütün iktidarı" toprağa dayatmakta görüp, toprak ağalığına dökülürler. Bu, para beyliğinden toprak beyliğine doğru gelen akındır. Yani para beyleri yavaş yavaş bir zaman efendiliğine sığındıkları ve hayran oldukları toprak beylerinin saflarına can atarlar.
         İşte bu biri yukarıdan aşağıya (toprak beyliğinden para babalığına), ötekisi aşağıdan yukarıya (Para babalığından toprak beyliğine) doğru işleyen karşılıklı akım, kaynaşmayı ve uzlaşmayı getirir. Bir taraftan toprak beyleri az çok kemirilir. Öte yandan mültezim ve sermayeciler kesimcileşirler. İki zıd kutup çarpışa çarpışa, tezle antitezden ikisi de berhava olur. Yerlerine ikisinden bambaşka yeni sosyal sentez çıkar: Ayan!
         Ayan, artık ne kesimcidir, ne mültezimdir. Tefeci - bezirgân sermayenin dirlikçiliği yok ettikten sonra kesim düzeni içinde gelişe gelişe ulaştığı bir çeşit Osmanlı derebeyidir.

         1 - ŞERİAT YERİNE KANUN
         Dirlik düzeninde camia gelirinin paylaşılması, sosyal iş bölümü kadar basitti: Miri toprağın tasarrufu ve bu tasarruftan doğan değerlerin mülkiyeti doğrudan doğruya üretmene, çiftçiye, reayaya aitti: Miri toprağın mutlak toplum mülkiyetini temsil eden devlet ise, kendi zümrelerine şer'an ve kanunca sınırları belli bir idare ücreti olarak öşür ve Müslüman olmayandan haraç alırdı. Aşağıda: üretimde (istihsalde) çalışan çiftçi yığını toprağı değerlendirir; yukarıda: dirlikte (asayişte) çalışan dirlikçilerle devlet zümreleri bu değerlendirmeden bir pay alırlardı.
         Osmanlı idaresi idealist İlb'lerin elinde kaldığı müddetçe, dirlikçi ve devlet zümrelerinin toplum gelirinden aldıkları pay devede kulak kabilindendi. Eski batı ve doğu saltanatlarının yığıntıları altında bunalmış geniş çalışkan yığınlar üzerinde, Osmanlılığın büyük cazibesi, bugünkü tabirle millî gelirin paylaşılmasındaki bu sade tutumlu ve insaflı ruhundan kaynak alıyordu.
         Kesim düzeninde miri toprak gelirinin paylaşılması gerek kemiyet, gerek keyfiyetce yaman bir devrim geçirdi. Tam manasiyle alt üst oldu. Devlet zümreleriyle çalışkan yığınlar arasına ansızın birtakım türediler girdi. Bu türediler, bir süıü basamaklı zümrelerinden mada başlıca iki büyük hakim ınıf idiler: Toprak beyleri sınıfı, para babaları sınıfı. Bu iki aracı ve hazır yeyici sınıfın tek manası: Toprak tasarrufunu köylünün elinden almakla özetlenebilir.
         Tabii, toprağın tasarrufu kesimci sınıfların eline geçer geçmez, o tasarruftan doğma değerlerin mülkiyeti de, kendiliğinden gene aynı kesimci sınıfların oldu. Yani toprağı işletme hakkı gibi, toprak işinden çıkan bütün değerlerde Kesimci sınıfların malı haline geldi. Bir kelime ile toprak ekonomisinden yaratılan değerler ilk elde kesimcilerin sayılıyordu. Bu değerlerden ne kadarının yukarıdaki idareci devlet zümrelerine ve ne kadarının aşağıdaki işleyici halk ve çiftci tabakalarına verileceği bu kesimci sınıfların bileceği iş oldu.
         Dirlik düzeninde toprak gelirinin sosyal kümeler erasındaki paylaşımı âdeta tabii bir kaide güdüyordu: Elde edilen mahsulün onda şu kadarı dirlikçi ile devlete ayırılıyordu. Bu para ülkede dirlik ve düzeni korumaya harcanıyordu. Geri kalan mahsul çiftçinin mülkü idi. İlkin "öşür" adı gibi onda bir idi. Sonra sonra ondabeşe ve daha fazlasına doğru soysuzlaştı. Fakat bu kemiyet farkına rağmen, dirlik düzeni devam ettiği müddetçe, millî gelir üleşiminin hüdainabit denebilecek tabiî karakteri değişmedi. Tasarruf hakkı daima çiftçide kaldı. Toprağı işletme hakkı onundu. Topraktan alınan mahsul onundu. Bu mahsulu devletle paylaşan o idi. Kesimci düzen: Bir vuruşta bütün bu hakları köylünün elinden kesti aldı. Küçük çiftçinin "Çiftliği" kesimcinin büyük "Malikâne"si oldu.
         O zaman toprak gelirinin sosyal sınıflar arasında paylaşılması tamamen yeni ölçülere uydu. Adeta zıd sosyal, sınıfî bir şekil aldı. Belirli bir hesaba, kitaba girdi. Yeni şekil, gelir paylaşımı münasebetini, yukarıda işaret ettiğimiz bir "Para ve mukavele münasebeti" haline soktu. Bu, âdeta soysuzlaşan dirlik düzenindeki hadsiz hesapsız çapulculuğa ve soyguna karşı, bir çeşit bezirgân had ve hesabı koymaya benziyordu. Gerçekte bir koca ülkenin başlıca millî gelirini veren toprak tasarrufunu sermayeye teslim etmek kediye peynir tulumu emanet etmekten farksızdı. Ama, o tarihi büyük şekil değiştirmeyi kuranların hiç olmazsa kendi kendilerini inandırmış oldukları esas: Toprak münasebetlerine dair hesap tutmak prensibi idi.
         Yalnız o zamanki devlet zümreleri bu hesaba göre, devletin temeli olan toprak ekonomisiyle birlikte kendi mukadderatlarını da önsermayeye teslim etmiş olduklarını fark etmiyorlar mıydı? Büyük tarihi bir alt üstlüğün öyle basit hile, tesadüf ve aldanma ile izahı pek sade suya bir anlayış olurdu. Devlet zümreleri alt üstlüğü mükemmelen fark edebilirler ve mükemmelen bile bile, isteye isteye o proseyi kolaylaştırmışlardı. Çünkü, o zamana kadar gayrımeşru, gayrıkanunî olarak yapmakta oldukları çapulu: Kamu toprakları tasarrufuna karşı yürttükleri tecavüzleri, ondan sonra şer'an olmasa bile şeriatın yerine iradei seniye ile geçirecekleri kanun'ca hak edeceklerdi.
         Kesim düzeninde kitaba sığdırılan bu hak ve hesap nasıldı?
 
         2 - MİLLİ GELİR PAYLAŞIMI
         (Modern Toplumla Karşılaştırma)
         Osmanlı toprak düzeninde miri toprak gelirinin çeşitli sınıf ve zümreler arasında nasıl paylaşıldığına dair daha açık bir fikir edinmek için, modern zıraatla bir mukayese yapmalıyız. Modern ziraat gelirleri şöyle bölümlere ayrılır: 1- Doğrudan doğruya üretmen çiftçinin zaruri geçimi, 2- Ziraat sermayedarının kârı, 3- Arazi sahibinin iradı.
         Biliyoruz: Modern toplumda irat biri mutlak irat, öteki fark iradı olmak üzere ikidir. Keza, sermayeye düşen zirai gelir payı da bilhassa ziraat sermayedarına düşen asıl kâr ile ziraat müteşebbisinin sermayeyi ödünç aldığı asıl para sahibine, kredi açana ödediği faiz.
         Osmanlı toprak ekonomisinde son dört bölümü hemen hemen aynen buluruz Yalnız, orada bugün bile bütün küçük köylü işletmesi üzerine dayanan ziraat memleketlerinde devam edip gelen bir üçüncü bölünme ile karşılaşırız: Doğrudan doğruya üretimi yapanın geçimine düşecek toprak geliri payı da başlıca iki kısma ayrılır: Buna biz Normal geçim payı ile ölmeyecek kadar veya süründüren geçim payı isimlerini verebiliriz. Meselâ, normal hür kapitalist düzeninde işçiler serbest rekabet pazarında iş kuvvetlerini hak ve sendika yoluyla tam değerine satabildikleri zaman, bir sömürülme sistemi içinde normal sayılabilecek zaruri geçimlerini hiç değilse normal zamanlarda ortalama hesapla elde etmiş sayılabilirler. Çünkü, bu ideal normal geçimi bir üretim kolunda veya bir fabrikada bulamayan işçi, serbest rekabet kanuniyle başka işalanına akın edebilir.
         Bütün orta çağ ziraatinde ve geri memleket köylerinde hâlâ olduğu gibi Osmanlı toprak ekonomisinde çalışan çiftçi için ise ne öyle bir serbest rekabet piyasası, ne de herhangi başka bir iş alanı yoktur. Çiftçi âdeta tabiat kanunu kadar kör ve sağır bir zorla, küçük toprak işletmesine bukağılıdır.
         Orta çağda en çok tarım üretmenleri, insafsızca sömürülürler. Daha ziyade ziraat işletmesi insafa kalmıştır. Şehirdeki esnaf, lonca teşkilâtları sayesinde de kendi zaruri geçimini az çok sağlamıştır. Köylü için böyle bir teşkilâtın gölgesi bile cinayet sayıldığından ve fiilen her köylü evi karşısındakiyle iki ayrı devlet kadar birbirine hasım yaşadığından, devlet ölçüsünde teşkilâtlı üstün tabakalara ve hakim sınıflara karşı bu dağınık ve maddeten manen yoksul yığınların herhangi iğrabda mahalleri kalmaz. O yüzden çiftçi ortalama bir zaruri geçim elde etmek şöyle dursun, zaman zaman kendisini öldürmeyip süründürecek geçime dahi kavuşamaz. Köylerin ıssızlaşması bundan ileri gelir.
         O hâlde küçük ekincinin küçük işletmesine dayanan Osmanlı toprak düzeninde, toprak geliri şu çifte üç bölüme ayrılır.

         Bu üç başlı altı pay, veya üç başlı altı baş toprak geliri, Osmanlı toprak düzeninin ilk ve normal dirlik düzeni zamaniyle, kesim düzeni zamanlarında bambaşka türlü üleşilir. Bunu göze çarptırmak için, her iki devri, yani gerek dirlikciliği, gerek kesimciliği bir başlangıçında yani normal zamanlarında, bir de sonlarında, yani iyice soysuzlaştığı zamanlarda olmak üzere iki safhaya ayırıp şemalaştıralım:

         Burada, sırf şematik bir fikir vermek için, toprak gelirinin bölümlerini şematik altı müsavi parçaya ayırdık. Gerçekte böyle altı eşit parça olamaz. Ama, kapitalist cemiyetteki paylaşma ile mukayese için, bu şema oldukça gerçeğe yakın nisbetler verir. Sonra şüphesiz devlet, payını sadece fark iradından almaz. Mutlak iratdan, hatta, hiç irat getirmeyen en yoz toprak üretiminden daha azılı devlet kendi aslan payını almakta kusur etmez. Yalnız, maksat bir nisbet fikri vermektir.
         Yukardaki şema sütunlarına bakınca, bir çok genel neticeler çıkartmak mümkündür. Bunlardan en basit bir kaç tanesini kısaca sıralayalım:
 
         3 - KARŞILAŞTIRMA SONUÇLARI
         1- Tarihte üretmen köylü için en ideal çağ: Devletle çiftçinin başbaşa kaldıkları normal geçit çağıdır. Orada devlet, faraza normal kesimcilikte olduğundan iki misli ve bütün öteki çağlardakinden (Derebeyleşen dirlikcilik ve kesimcilikle, normal kapitalizmde olduğundan) 4 misli fazla pay aldığ halde, çiftçi bahtiyardır: Çünkü o da, normal kesimci düzende olduğundan 2 misli, kapitalizmde alduğundan 3 misli, derebeyleşmiş dirlik düzeninde olduğundan gene 3 misli, derebeyleşmiş kesim düzeninde olduğundan 8 misli pay alır. Demek, batı Avrupa'da, daha doğrusu İngiltere'de toprakbendlik kalkıp hür çiftçilerin kurulduğu 15. yüz yıl gibi Osmanlı dirlik düzeninin başlangıcı da doğrudan doğruya üretmen köylü için "Altın çağı"dır. Köylünün gelenekçi ve eski zamana hasret oluşu bundandır.
         2- Fakat dirlik düzeni ister istemez çabuk geçen bir ara çağdır. 15'inci asır, İngiltere'de ziraatta derebey sömürüsü yerine kapitalist sömürmesinin geçit safhası di. Osmanlılıkta derebeyleşip göçen eski bir medeniyet yerine yeni bir medeniyetin geçit (Rönesans) safhası oldu. Avrupa'da bağımsız küçük çiftçi işletmesi bir sosyal devrim geçidi, Osmanlılıkta bir tarihsel devrim idi. Yani, dirlik düzeni ister istemez kendinden sonraki safhalara doğru soysuzlaştı veya gelişti. İngiltere'de kapitalizm gelişti. Osmanlılıkta: Ayanla soysuzlaştı. Fakat, dirlik düzeni, hatta derebeyleştiği zaman bile köylüye geri bir kapitalizmde veya Derebeyleşen kesim düzeninde olduğundan iki misli iyi sayıldığından, köylü hâlâ kendisine bir "sahip" özlemektedir: "Sahibül- arz" bildiğimiz gibi, "Dirlikçi"nin sıfatı idi.
         3- Kesim düzeni  normal başlangıç safhasında toprak gelirinden köylüye hiç olmazsa yarı yarıya yaşatan geçimden üstün bir pay, devlete de, evvelkinin iki misli bir gelir temin eder göründü. Ve bu görünüş sayesinde devlet o reforma geçti. Derebeyleşmiş dirlik düzeninde genellikle derebeyliğe isyan eden köylüyü elde etmek isteyen devlet, Anadolu ayaklanmalarını içinden fethetmeye kolayca muvaffak oldu. Ayanlaşmış kesim düzeninde Osmanlı köylüsünün o kadar yaka silkmesi ve halkın "Devlet baba"larını hasretle araması bundandı.
         4- Kesimci düzeninin karakteristiği 3 No. lı normal kesimcilik düzeni ile 4 No. lı derebeyleşmiş kesimcilik düzenine ait iki şema sütununda pek güzel belirir. Kesimcilik başlarken, devlete eskisinin iki misli kadar gelir, hem de peşin akçe ile ödenir. Devlet memnundur. Köylüye şöyle böyle zaruri geçimi temin edilir: Köylü de hakkına razı olur. Ve kendisi için bir değişiklik olmuyor sanır. Geri kalan toprak gelirinin yarıdan fazla büyük kısmı hakim kesimci sınıfları yani: Bilzat kesim sahipleri ile sermaye sahipleri arasında büyük bir hakkaniyetle, âdeta ortadan bölünüp kardeş payı edilir. Lâkin üretimin kontrolunu bir kere eline geçiren sermaye sahipleri, çarçabuk altdan ve üstten vurgunlariyle, Zuyuf akçe ve kalpazanlık sayesinde, hemen bütün kesimciliğe düşen toprak geliri payını sineye çeker. Bir kerede köylüyü, o zamana kadar görülmedik dehşetli bir darlığa sokar. Onu süründürmeye yarayan geçimini bile aşırır. Fakat, kesimci efendileri de unutmaz: Onlardan da hiç olmazsa yarım pay kopartır. Köylünün ses çıkarmağa hakkı, yani kuvveti yoktur. Ya en üstteki kesimci beyler neden susarlar? Çünkü onlar da sus paylarını alırlar. Aşağıda sermayeye kaptırdıklarını, yukarıdaki devlet payından kendi hesaplarına geçirirler. Devlet, bu efendilerin elinde olduğu için ses çıkarmaya hak ve mecâl bulamaz. Neticede: Devletin ve toprak beyinin payı çalınır. Köylünün zaruri geçimi sömürülür. Bütün bu üç zümre zararına: Tefeci - bezirgân sermaye şişer. Sermaye sınıfının üstünde gözüken onun suç ortağı hakim kesimci sınıf ise, kısmen kendi payı daima aynı kaldığı için, kısmen de bilzat kendisi zamanla sermayedarlaştığı için, yani kesimci ile sermayeciler Ayan şeklinde kaynaştıkları için, ses çıkmaz.
         5- Fakat kesim düzeninin çarçabuk gelişmesi, Dirlik düzeninin en soysuz derebeyleşmiş çağını bile aratmakta gecikmedi. Tefeci - bezirgân sermaye köylünün zaruri geçimini, hattâ süründüren geçimini dahi elinden almaya kadar vardı. Gerçi bu sıra devletin payı da belki yarıdan aşağı düştü. Ama, artık devlet eski Dirlikci devlet değildi. Kesimcilerin devleti idi. Yarattığı hakim sınıflar lehine kendi haddini bildi. O, aslan payını alan başlı başına bir soyut kamu kudreti değil, ancak yetiştirdiği hakim sınıflara aslan payı temin eden br iktidar haline girdi. En kötü bozgun devirlerinde bile, reform için yaptığı bocalamalar, Selim III devrinin "Nizam devlet hakkında mütalât"ları gibi hasır altı araştırmalardan öteye geçmedi. Süründürmeye dahi yaramayan bir geçim payı altında küçük çiftçiler, ülke veya köyü bırakıp payitahta doğru ve batıda Vogelfrei denilen başıbozuk, kanı helâl yarı serseri yarı aç ayaktakımı halinde göçmeye mecburdu.

         1 - FİYAT, PARA YARIŞI VE İLK KESİM PAYLAŞIMI
         Umumi şematik düşünceleri bir kaç gerçek rakamla canlandıralım: Osmanlı imparatorluğunda, buğday fiyatı her 20 - 30 senede 5 misli artar. Paranın gerçek değeri 2 - 3. misli düşer (yani para zuyuflaşması 2 - 3 misli artar.) Ortalama: Buğday fiyatı her 5 yılda bir misli bahalılaşır, paranın değeri her 10 yılda bir misli düşer.
         Yani, bezirgân ve tefeci münasebetler toplumun iktisat temeline girer girmez, âdeta fiyatlarla para arasında bir yarıştır başlar. Fiyatlar öne düşer ve boyuna iki misli süratle pahalılaşarak toplumun toprak temelini aşındırır. Yani tefeci - bezirgân menfaatlarını yükseltir. Bütün geliri topraktan bekleyen devlet ise, toprak mahsullerini kesimci vesair beylere kaptırdığı için, mal fiyatları yükseldikçe alçalan alım kabiliyetini gelişlirmek zoruyla: habire kalpazanlığa girişir, yani fiyat yükselişine yetişebilmek gayretile sürekli akçeyi zuyuflaştırır. Lâkin fiyatlar daima, her gün biraz daha önden kaçar: Daima kârlı çıkan Tefeci - bezirgân zümreler olur. Beytülmal müslimin tam takır kalırken, devlet hazinesi, bütün yaptığı kalpazanlıklara (enflasyonlara) rağmen, iflâsa doğru baş aşağı yuvarlanıp gider.
         Bu cehennemi yarış, belki medeniyet kurulduğu gündenberi gelmiş geçmiş bütün kadim imparatorluklar gibi, Osmanlı imparatorluğunun da alın yazısını temsil eden ibrenin hareketine benzer. İmparatorluğun bütün sosyal, siyasi, ahlâki, manevi ve ilah, münasebetlerinde görülen her değişikliği en sonra bu ibrenin falan veya filân noktadaki durumuna göre izah etmek ve okumak mümkündür. İbrenin hareketi bir kere yola çıktı mı, artık hiç bir kuvvetin önüne geçemiyeceği tunçtan veya demirden tarih kanunları zincirlerinden boşanmıştır: Yalnız yarı - hür fertleri değil, imtiyazlı beyleri, paşaları, padişahları; yalnız filân veya falan kastı veya zümreyi değil, bütün sosyal sınıf, tabaka ve kitleleri bu zincirler kendi gidecekleri yere kadar ister istemez sürükliyeceklerdir. Bütün hadiselerin şeması âdeta birtakım rakamların tanrılaşmış riyaziyesi ve kahredici mantığı ile önümüze seriliverir. O zaman, insan bu rakamlara ve mekanizmaya bakarak, akıp giden toplumun alın yazısını şaşmaz bir kerametle önceden haber verebilir. İhtimal kadim çağ kâhinlerine sihirbazlık ve gaipten haber verme temayülünü de, tarihin bu müthiş determinizmi sezdirmiştir.
         Rakamların şemalarını kısaca dizelim. Kesim (Mukataa) düzeninin kanunî devri ortalarında ilk kurulduğu günü ele alalım. Bir büyük malikâne gözümüz önüne gelsin. Farz edelim ki Beytülmal müslimin kesimciye bu geniş miri araziyi 40.000 kuruşa "tefviz" ediyor. Bu ne demektir? Beytülmal toprak gelirinin öşür ve haracı ile çiftçinin cizyesini alır. İlk adilâne vergi çağında bütün bu Beytülmal alacakları, toprak mahsulünün 5'de 1'ini (% 20 sini) geçmez. Şu hâlde malikâne 200 bin kuruşluk mahsul getiren bir arazidir. Kesim Düzeninde her mukataanın (her kesimin) aşarî kıymeti "Mal'i müfit" adıyla Beytülmale düşerken, aşağı yukarı, köylüden (toprak mahsulünden) alınacak vergilerin yekûnunun 4/5 ini temsil ediyordu: Kesimci, "Mukataa hasılatı"ndan (yani köylüden alınacak tekmil vergiden) ancak 5'de 1'ini "Faiz" adiyle benimser. "Faiz"in içine "Rusumat'ı örfiye ve avaidat'ı kanuniye" girer.
         Bu hesaba göre kesimcinin, malikâneden alacağı bütün resim ve aidatlar, Beytülmalin alacağı öşrün 4'de 1'ini, yahut tekmil mukataa hasalatının 5'de 1'ini asla geçmemelidir. O zaman herkese şu hisseler düşmelidir:

         Bu paylaşma, oldukça adilânedir. Bugün hiç bir devlet, müstâhsilin kazancının % 24'ü kadar vergi almakla yetinemiyor. Hiç bir müstahsil kazancının 4'de 3'den fazlasını (% 64) ini elinde tutamaz. Demek Süleyman I'in kurduğu kesim kanunları, zamanı için adamakıllı insaflıdır.
 
         2 - İLK OTUZ YILDAKİ GELİŞME
         Lâkin bildiğimiz gibi kesimci, mukataa malikânesini bir defa eline geçirdimi, ömrü oldukça ona tasarruf edecektir. Koca sekban başının hakkıyla söylediği gibi "Eğer şeriata bakılsa bir mukataayı miriden alan kimesne verdiği akçeyi çıkardığı gibi yine ol mukataa Beytülmal müsliminin hakkı olduğundan bence Beytülmale red" olunmalıdır. Yani, kesimci 8.000 kuruşunu tekrar ele geçirdimi, malikâneyi Beytülmale geri vermelidir. Fazla on para beklememelidir. Beklerse, 8.000 kuruşun murabahasını almış sayılır. Murabaha ise müslümanlıkta haramdır.
         Ne çare ki, gene Sekban başının dediği gibi: "İş içinden olanlar, halkın havadisi için mukataa reddi hususuna (...) olunmuştur." Devlet 1 ile 5 yıllık (¹) "Mal'ı müfit" karşılığını "muaccele" adiyle peşin alabilmek uğruna, kesimci 50 yıl yaşarsa, toprağın elli yıllık gelirini kesimciye bırakmıştır. Hazine 5 yıllık geliri peşin aldı, 5 yıl yaşadı, geri kalan 45 yıl ne ile geçinecek? Çünkü toprak elinden gitmiştir. Bekleyesin, mukataacı ölsün de devlet malikâneyi başkasına tefviz etsin... Bu olamaz. O hâlde: başlar devlet parayı zuyuflaştırmaya, yani enflasyona, yani resmî kalpazanlığa: habire, paranın kıymetli madeni çalınıp, gerçek degeri alçalır.
         Kesimci durumu? Kesimcinin derdi devletinkinden üstündür: O, bir kalemde Beytülmâle 40 bin kuruş sayacak da, yalnız 8 bin kuruş elde etmeye çalışmakla yetinecek? Buna imkân yok. Unutmayalım ki, kesimci bey, 40 bin kuruşu, ha deyince kesesinden çıkaramaz. O parayı başkalarından, aracı zümrelerden, malikâneyi tasarrufuna alacak mültezimden bulacaktır. Onun için, kesimci bey 20 - 30 sene evvel Beytülmalden 40 bin kuruşa aldığı malikâneyi, verdiği "muaccele"nin 2 - 3 misli fazlasıyla 80 -120 bin kuruşa mültezime devre başlar. Her 10 yılda, 1 misli zam, 40 yılda 4 misli zam: Tam, devletin akçeyi zuyuflaştırmasiyle aynı ayarda artsın demektir. Yani kesimci bey, para düşünmesinden dolayı hiç bir zarara girmiş sayılamaz.
         Kesimci zarar etmemek için değil kâr için bu işe girmiştir. Verdiği parayı 2 - 3 senede çıkarır. 20 - 40 sene yaşadıkça, malikânenin faizi kesimcinindir. Ortalama 2,5 yılda çıkardığı parayı 30 yıl kazanmakta devam eden kesimci, verdiği 40 bin akçeye mukabil, 12 mislini yani 480.000 akçe elde eder demektir. Bu, yılda 16.000 kuruş kazanç demektir. Gerçekte 18.000 alacak iken onun 2 misli kâr.
         Bildiğimiz gibi parayı kesimci mültezimden alır. Mültezim ise sarraftan alır. Mukataa düzeni devrindeki Osmanlılığın hakim sınıf üçüzü: Kesimci + Mültezim + Sarraf zümreleridir. Bunların, miri toprak işletmesinden eşit pay almaları iktisadi bir zarurettir. Netekim Beriyetşamlınin "Nizam Devlet Hakkında Mütalaat"ına göre; mültezim ile sarrafın hesaplaşmaları sonunda, safi kâr, "Faide" ismini alır ve "nısfı ol sarrafa ait" olur. Yazarı meçhul mütâlaat da: "Sarraflar mâlikâne ve zeamet erbabı kadar intifa edüp" kaydını kor.
         30 yıl sonra en az kesimcinin iltizamını 3 misli artırarak aldığı 120 bin akçesi kadar parayı, hem mültezim, hem de sarraf elde ederler. Yalnız sarrafla mültezimin hesaplaşmasına bir de murabaha karışır: Mültezim kesimciye farz edelim ki, Beytülmale ödenecek birinci 40.000 kuruşu peşin verdi: Bunun murabahası (en aşağı % 40'dan) 16.000 kuruştur. İltizam bedeli 120.000 kuruş (Beytülmale verilenin 3 misli) olsa, geri kalan 80.000 kuruşluk bakiye taksitlerin murabahası da gene en az % 40'dan 32.000 kuruştur.
         Şu hâlde, tefeci sermaye (sarraf) ayrıca murabaha şeklinde 48.000 kuruş daha fazla alacaktır.
         Hiç olmazsa bu murabaha kadar bir parada yapılan Ali Cengiz oyununa göz yummaları için devlet mensuplarına "harç, buyurultu, ubudiyet, caize, kefilleme, sarrafiye güzeştesi, iyâbü, zihâp (gidiş - geliş masarıfı ve ahır bir cizye ve iltizama dest - res oluncaya (amacına ulaşıncaya) değin îtiba (uşak) ve taallukatıyle belian mabeli' tayin edeceği mıkdar zam" ayrıca koparılacakdır. Böyle bir gidişle, Beytülmal ile çiftçi arasına doğrudan doğruya giren ve pay alan sayısız zümreler belirir: 1- Devlet zümreleri; 2- Kesimcilerle hadem ve haşemleri; 3- Mültezim (veya cizyedar) ile "haşerat ve evbaş makulesinden bir mıkdar kallâş" liba' (uşak) ve taallükat, 4- Sarraf ile murabahacılar güruhu ve ilh, ve ilh...
         Millî toprak geliri, hiç bir teknik ve ilh. ilerleyiş bulunmadığına göre, azalmamış ise, muhakkak aynı kalmıştır. Fakat, aynı gelirin otuz yıl evvelkine nazaran paylaşımı, 30 yıl sonra, en hafif şekliyle şu hale girer:

         3 - ÇİFTÇİNİN VE DEVLETİN İFLÂSI
         Burada biz, yalnız iktisadi normal şartlara göre gelişen nisbetlere temas ediyoruz. Çiftçinin bu şartlara göre bile elinde kalan kazancı, toprak gelirinin evvelce % 76'si iken şimdi % 58 idi. Çiftçi 30 yılda millî gelirden % 17,33 derecesinde bir pay kaybetmiştir ve âdeta yarıcılığa doğru inmiştir. Böyle 2 otuz yıl daha geçse köylünün toprak gelirinden payı % 24'e düşecek, yani 90 yılda çiftçi tam "yerlerin esiri" olacaktır. Böyle bir toprak düzeninde köylünün her yıl toprak gelirinden en az yüzde yarımını kaybettiği meydandadır. Köylü gelirinin sıfira düşmesi için 150 yıl kâfi demektir... İşte, İbni Haldun'danberi, doğu İslâm tarihçilerinin her devlete ortalama 100 yıllık bir ömür biçmelerinin sırrı burada gizlidir. Böyle bir sistem 100 yılı geçince, çalışan nüfusun zaruri yaşama imkânı kalmamaktadır.
         Merkezi devlet (camia hazinesi) payı toprak gelirinin % 20'si iken, 30 yılda % 3,33'üne iner: Hemen hemen köylünün kaybı kadar. (% 16,67 payı) merkeziyette kaybeder. Yalnız köylü 30 yılda 3'de 1 gelirini kaybederken, devlet ve millet hazinesi 6'da 5'ini kaybeder: Yalnız kesimci ile Beytülmali mukayese edelim:

         Buradaki nisbetler her 5 yılda buğdayın 1 misli pahalanması yüzünden, rakamların uğradığı değişiklikleri belirtir. Yüz yıl sonunda Beytülmalin aldığı gene 40.000 kuruştur. Ama, bu kuruşlarla buğday satın alınsa, ele geçen faydalı mal 100 yıl evvelkinin onda birisi yani 4.000 (dört bin) kuruştur. Buna karşı, kesimcilerin eline geçen gerçek değer 100 sene evvelkinin 20 mislidir. Zuyuf para ile bu, Beytülmale düşen 40 bin kuruş mukabil ikiyüz bin kuruş demektir.
         Kesimcileri zamane beyleri sayarsak: İlkin onların 4 - 5 misli kuvvetli olan Beytülmal müslimin ve dolayısile de merkezi devlet, 100 yıl sonra para kuvveti bakımından kesimcilerin 50'de 1'i derecesine, bu parayla mal almaya kalksa 100'de 1'i derecesine düşmüştür. Yani tekmil Müslümanların Beytülmalı, türedi beylerin ellide, yahut yüzde biri kadar cılızlaşmıştır. Bu kadar müthiş 50 -100 misli kudret kazanmış Derebeylerinin imparatorluğu dağıtmadıkları zaman bile emirleri altında tutmalarına şaşılabilir mi?
         Çünkü 30 yıl sonunda bile, yalnız kesimcilerin hadem ve haşemleriyle cizyedar ve mültezimlerin etba' ve evbaşi ayrı ayrı bir devlet zümreleri (gelirin % 4'ü) kadar kuvvette ve kalabalıktılar. Merkezin 1 kuvvetine karşı beylerle ağaların 3 kuvveti vardı.
 
         4 - NETİCE : DEHŞETE - DEHŞET
         Asıl en yaman gelişme ise, şüphesiz, önsermayenin "ikiz - kardeşler"i tefeci - bezirgân sınıflarında görülür. Yalnız başına bezirgân ve tefeci zümrelerle adamlarının toprak gelirinden aldıkları pay, 30 yılda, tekmil Beytülmalin vaktile aldığından çok daha fazlasına varır. Vaktile Beytülmal % 20 alırdı. Mültezim ve sarraf güruhu 30 yıl sonra % 24 alırlar. - Kesimci beylerin o payı da o paylara katılırsa: 30 yılda, aracılar güruhu, Beytülmalin 14 misli kuvvetlenmiş demektirler. O zaman geçimini Beytülmalden (yani merkezi devlet hazinesinden) ziyade kesimci beylerle bezirgân ve tefecilerden elde etmeye başlayan devlet zümreleri padişahtan ziyade kendi bey ve ağalarını dinlerlerse şaşmamalıdır. Padişahların ikide bir kelle uçurup müsadere yapmaları bu zaviyeden göz önünde tutulmalıdır. Gerçi, kelle uçurmakla müsadereler davayı hal etmiyorlardı. İktisadi, sosyal ve sınıfî durum aynen kalıyordu. Fakat, padişahlık sistemi, kendisini ayakta tutabilmek için Müslümanların Beytülmalini, orta malı hazinelerini olduğu kadar (% 16,7) çalışan köylüyü de (% 17,3) çalan, memleket topraklarının gelirini 30 yılda % 36 sömürüp çeken şeriata aykırı hırsızları kesdikçe, hiç kimse tarafından: ne yukarıda Allah ve din tarafından ve ne de aşağıda halk tarafından en ufak bir itiraza uğramıyordu. Bilakis, o kanlı icraat, ister istemez devri için, bir nevi adalet tatbikatı sayılıyordu. Padişahların köylü tarafından uzun müddet babaşahca saygı görmeleri de şüphesiz bundandı. Saltanatın devamını haklı çıkaran değilse bile izah eden şartlar bunlardı.
         Soygun müthiştî. Ona karşı ancak müthiş tedbirler alınabilirdi.
         Yahudi bezirgân: Padişahların ve beylerin idare ettikleri bölgede hediyeleri almaktan piyasayı teftiş etmeye kadar, ithalât, ihracat matalarını incelemek suretiyle de "ticarete müteallik her şey"e el atarken, devlet zümrelerinin tercümanı, hekimi, vekilharcı olurken çevirdiği "dolap"larla sarayda padişah hazinesine ve harimine kadar sokulabiliyorlardı. "Eshabı malikâne" adlı kesimci ve dirlikçi.beylerin mültezim güruhunu destekleyen Kemahlı veya Eğinli Ermeni, belki gene Müslüman tefecilerden tedariklediği birkaç bin kuruşla birkaç senede birkaç yüz kese (her kese 500 kuruş) kazanıyordu.
         Ortada hiç bir istatistik yok. Söylenen bazı rakamlara göre bulunacak nisbetler aşağı yukarı aynı:
         Kesimci: 2 - 3 yılda çıkardığı parayı 50 -100 yıl tahsile devam eder. Bire karşı 25 - 30 vurgun demektir. Yüzde 2500 - 3000 vurgun!
         Sarraf: 1000 kuruşla 50 bin kuruşu birkaç yılda vurur. İki yılda vursa bire karşı 25, yüzde 2500 vurgun demektir.
         Cizyedar: Adam başına 4 - 5 kuruş olan 100 -110 kuruşa çıkarır. Bire karşı 23,5 yüzde 2350 vurgun!
         Mübayacı: Yalnız başlu kile ile bir tartışda % 30 - 40 vurur. Yolda kendisi buğday, arpa, karamık, taş katar. Gemici buğdayı çalıp su katar. Bu hırsızlıkların yekûnu da 30 - 40 etse, demek buğdayın müstahsil köyden şehre gelinceye kadar % 60 ilâ 80'i çapul edilir.. Mubayacı hazırda "3 - 4 kat ziyade iştira" eder. Fiyatları "is'af'ı muzafa": İki mislinin 2 misline: yani 2 ilâ 4 misline çıkarır. Demek yüzde 300 - 400 vurgun. Seferde 6I bin keselik malı 40 ilâ 50 bin kese getirir: Demek, yüzde 400 ilâ 500 vurgun.
         İltizam, cizye ve sarraf kazançları (Kesimci + Bezirgân + Tefeci) üçüzü arasında paylaşıldığına göre, onların % 2500 ilâ % 2000 vurgunları üçe bölününce: % 600 ilâ 700'e doğru iner mi?
         Her hâlde, bugünkü modern insan mantığının alıştığı bir kazanç nisbeti ve istikrarı yok.
 
Notlar:
(1) Ahmet Tevhit hediyesi "Nizam Devlet Hakkında Mütalaat" kesimlerin "6 - 7 nihayet 10 senelik faizinden ziyade verildiği olmayup, ekseri 5 - 6 senelik faiz ile verildiği"ni söyler. Koca Sekbanbaşı: "Mukataanın akçesi 2 - 3 senede çıkarılır" der. 5 senelik faiz 2,5 senede çıkar. Resmî "faiz" % 20 iken, şahsî faiz % 40 olur.