Osmanlılığın ister "Dirlik", ister mukataa düzeninden yola çıksın, en sonra nasıl derebeyleşmeye vardığını evvelce dağınık ve teferruatlı şekilde gördük. Bu Prosenin sonuçlarını biraz daha derli toplu şekilde özetleyelim:

         I - İLK GÖÇEBE FAZİLETİ

         İlk Osmanlılar, gerek Hıristiyan (Bizans), gerek Müslüman (Selçuk) medeniyetlerinin kördüğümü üstüne Gordiyosun düğümünü kesen İskender kılıcı gibi indiler. İstanbul'da yerleşinceye kadar göçebe sadeliklerinden çok şey kaybetmediler. Başta padişah, daima halka yakın ve hizmetkâr görünmeyi ideal bilen bir gazi evliya sayılıyordu. İdare edilen halkı soyup, ezmek hiç bir zaman, İstanbul fethinden sonraki derecelerde sistemleşemedi. Tabiî göçebe demokrasisi, şeriat kılığı ile içerdeki vatandaşlara emniyet veriyordu. Yalnız dışanya karşı zalimleşmiş kadim idârelere karşı Osmanlılık yaman ve korkunç bir kuvvetti.
         Böyle bir kuvvet, Müslüman, Hıristiyan, bütün komşu ülkelerin üst sınıflarına dehşet verdiği kadar, alt sınıflarına cazibe taşıyordu. O sayede, başka dinden ahali bile, kendi büyüklerine karşi ihanet, hatta isyan ederek Osmanlıya teslim olabildiler.

         "Devlet'i aliye iptidai zuhur muadelet neşrinden (ilk adalet yapıcı çıkışında) ehali zimmet (Müslûman olmayan ahali) reayasından cizyei şeriyelerinden mada bir nesne olamayıp reayayı mesfûre ziraat ve hırasetleriyle hasıl olan mahsullerinin aşar'ı şeriyelerini ve cizyei şeriyelerini eda ile müsterihülbâl, sayei devletaliyede emin ve asayiş'i bal ve refah'ı hal üzere mütevattın reaya kefereleri müşahede ve devlet aliyei Osmaniye ehl'i zimmet reayasına bugüne adl ve dad ile muamele buyurduğunu muayene eyleyûp kendülerinin hem din ve hem mezhepleri olan krallarının hudud efzun (had aşırı) zulüm ve advan ve esir misiller imâl ile tâk ve tahammüllerinden birun (dayanamıyacakları) tekâlif'i şâkme tahmiyli ile ahvallerinin perişan olduğunu mülahaza ve tefekkür birle devlet aliye tarafına meyl külli ve bilcümle Rumeli tarafları dahi devlet aliyenin zir'i hükmünde olmalarını temenni eyledikleri malûm devlet aliye olmakdan naşi Ru meli canibine dahi saye'i bahş adl ve dad olduklarından (Rumeli yakasına yardım ve adalet gölgesi bağışladıklarından) kıllet-i cünüd'u muvahhidîne (azlıkda kalan Müslüman ordularına) zehair ve malzemelerinin tedarik hususunda külli ianat ve feth'i kala ve husûn ve sail ve tarakına delâlet etmelertyle (yiyecek malzeme bulma, kala ve hisarlar ele geçirme yollarını sağlamalariyle) devlet aliye Rumelinin memduh ve muteber kesrülmenafii mahallerini dahil huzei hükümetleri buyurup şan ve şevket ve kuvvet ve azametleri kat'ı ender kat'ı mezdad" (Beriyetülşam'lının "Nizam Devlet Hakkında Mütalaat"ı) olmuştur.

         Bütün kadim (antik) barbar akınlarının bütün sırrını Osmanlı fûtuhatına dair Osmanlı kaleminden çıkmış bu bir kaç satır açıklar.

         II - YERLİLEŞME ZİLLETİ
         Sonra ne olur? bazı skolastik ve metafiz'rk mantıklara "Tarih bir tekerrürdür" dedirten devrdaim ve fasit daire başlar. Raporcunun tabiriyle "Fevait'i hareket ve nushat" (göçebe gezginciliğinin yararlıkları) unutulur. Eski medeniyet topraklarında yerleşme kökleştikçe, o medeniyet münasebetleriyle beraber faziletleri de, reziletleri de yeniden gelişir. İlk zamanlann fütuhat savaşlarında dövüşen, dövüşü güden göçebeler kurban gidiyorlardı. Kavgadan rahata ve sefahata vakit bulunmuyordu. Zaferler istikrarlaşınca, Bizans ve Selçuk devrinin yırtınan ve kendi kendini yiyen kısır kavgaları mayna etti. Yani rejimin şefleri at üstünde seğirtmekten kaldılar. Oturup sefa sürme çağı geldi. Beryetülşamlı'nın güzelce anlattığı gibi, mesel,

         "Elli, altmış seneden mütecaviz selatin'i azam hatıratı, Darülhılafetül İslâmbolda meks ve aram" ettiler (yerleştiler). "Alellensal (arasız) otuz seneden mütecaviz o katta dahi seferler terk" (keza) olundu.

         Barbar toplumun manevi meziyetlerini taşıyan ilk gaziler, hareket halinde iken, yalnız av, seyahat ve sefer yapmakla kalmazlar. "Zülümlere mümanaat" (keza) la da uğraşırlar. Çünkü gazi, ilk İslâm geleneğinin mukaddes demokrat ülküsiyle savaşır. İnsanlara fisebilüllah adalet sunmaya kendini Tanrı elçisi bilir. İnancında yerden göğe kadar haklıdır da. Çünkü bir lokma bir hırka ile kalup dediğini yapar. Onun en koyu taassuplu dinciliği halk yığınları için güzel, kuvvetli, yüksek bir fazilettir. Onun için rastladığı mazlumları kucağına çeker.
         Aynı gaziler medenileştikçe: "Bir mahalde tûl'i ikamet" (keza) ahlaka da tesir eder. Evvelce ömürleri at üstünde geçerdi. Giydikleri kendi üzerlerinde çürüyüp dökülmedikçe değişmezdi. Yedikleri at terkisi altında pişmiş etti. İçtikleri aynı atın sütünden yapılmış kımızdı. Şimdi eski saltanatların saraylarına girmiştir. Oradaki süslü hayat muhteşem yapılar, bir çeşit "Hanei berduş: evi omuzunda". Çadır insanınca elbet umulmaz tesirlerini yapacaktır. Göz kamaştırıcı hazineler emrindedir. Yalnız boyun eğmeye alıştırılmış dedikoducu yığınlar içine düşülür düşülmez, tiksinti ile karışık bir şaşkınlık başlar. Lâkin, medeniyet, barbarlıkdan üstün ve rahat, göçebelikten ince ve baş döndürücü bir topluluktur. Gazi de ne kadar kendini Allah ve cihada vakfetse nihayet bir insandır. Hem de coşkun, kanlı, taşkınlıklara elverişli, ayrıca çapulu meşru "ganimet" bilen, gözüpek, hırslı bir insan... Neden içine girdiği medeni nimetler hazinesinden bir parçacığını koparmasın? Neden, ağzına kadar sihirli içkiyle dolu, dudaklarına kadar kolayca uzatılan medeniyet kadehinden bir yudum çekmesin?
         Üstelik, yapacağı, başka iş de kalmamış gibi... gözünün alabildiğine ülkeler ayağının altında. Kendi inancına zıt başlar yerde. İnsan yığınları, yuvaları üstünden medeniyet kayası kaldırılınca güneşe çıkmış karıncalar gibi kaynaşıyorlar. "Asiyab'ı devlet" kurulmuştur. Onu "bir 0 olsa döndürür." Çünkü eski göçebe gazi başların demokrat meclislerindeki hesaplaşma yok. İşaret et, kelleler uçsun. Etrafındaki kölelerin mi sana kafa tutacak? Önlerine birer kemik atarsın: dua ederler. Eski medeniyetin güzel yapıları yıkılamaz. İcabında çadırlar taşlaşdırılıp yapılaştırılır. Göz kamaştırıcı ve korkutucu heybet, yukarıdakilerin aşağıdakilere karşı mehabeti de biraz kabul edilir. Yoksa, bir avuç adamın ("küllet'i cünûd' muvahhidin"in) o, ayrı dinden, ayrı dilden, ayrı kökten milyonlar mahşeri içinde zabt rabtı kurması kolay olmaz.
         Göçebe hayat ölmüştür. Bütün şekil ve şiarlariyle, bütün müessese ve kaideleriyle yeni bir medeniyet şafağı sökmektedir. Eski ruhdan ilham almış, yeni ruha uygunlaşan idare kadrosu, geniş fütuhat ülkeleri içinde belirip kemikleşir. Gazi beyler, çevrelerini saran adamlariyle yeni hayata ısınırlar. Cemiyette, yeni toprak düzeninin canlandırdığı refah, sınıflaşma temayülünü geliştirir.

 III - LÜKS VE BORÇ

         Otuz yıllar sefersiz, hareketsiz kalındı mı: "Tenimat'ı hazeriyeye iştigal ile gerek rüesa ve gerek bilcümle tarraif'i askeriye ihmâl ve ef'al'i seferiyeyi ferâmûş ve bahusus askeri zümresinin ekseri erbab'ı hazer ve senayi ve tüccar güruhuna ilhak ile kesb'i kâr ve cem'il mal ve iddihare mel'ûf olmalariyle bittabi seferden nefret ettikleri" (Beriyetülşamlı'nın "Nizam Devlet Hakkında Mütalat"ı) görülür.
         Bir kelime ile eski ülkücü göçebe asker gazi, yavaş yavaş menfaat düşkünü sivil bezirgâna döner.
         Edinilen zenginlikler ne olacak? Tefeci - bezirgân efratı irat hazır yeyiciliğini ahlâk haline sokar. İradın en garantili biricik tekeli: toprak beyliğidir. Onun için, memleketimizde hâlâ ağır basan derebey eğilimleri Osmanlılığın kaderi haline girer. Beylik her şeyden önce gösteriş palavrası ile yaşar. Şimdiki reklâm ve propaganda vasıtalarının yerini, beylerin lüksü tutar. Etrafa gözdağı vermek için o zamanlar matbuat ve radyo yoktur. Cahil halk içinde yakın akisler yaratan ve geri ülkelerde hâlâ geçer akçe sayılan şevket ve satvet gösterileri alır yürür.
         Köyde ağalaşan, etraftakilere yukarıdan bakmak için, damının üstüne bir kat çıkmakla, fani halktan ayrılmaya başlar. Sosyal yükseliş basamaklarının elle tutulur senbolü bina katlarıdır. Göçebe çadırının yerinde medeni yapılar başverir. Yapı, sadece dört duvar olarak kalmaz. İçine, dışına bin bir yeni harç, borç ister. Ona göre döşem, dayam, giyim, kuşam, yeyim, içim, hadem, haşem, çorap söküğü olur.
         "Cümleye istirahat "huzuriyet tabiat" saniye olmakla, rical ve kibar'ı devletse derun'u İslâmbolda eflâke ser çekmiş haneler bina ve inşa ve Boğaziçinde kezalik refi'ülbünyan sahilhaneler peyda ve mefruşat esaslarında dahi tekellüfat'ı azime ederek, ebniyeye muvafık sair levazım ve metumat ve hadem ve haşem ve elbise ve merkübatda hadd'ı itidali tecavüz" (Nizam Devlet Hakkında Mütalat) ederler.
         Ok yaydan çıkmıştır..Medeniyet, divan edebiyatındaki "Kan dolu fena çeşmesi"dir:

         "Bir kere için çeşmei perhun'u fenâdan * başın alamaz bir dahi baran belâdan"
         Feragatlı göçebe lokma lokma kopardığı medeniyet nimetlerine doyamaz; yudum yudum içtiği medeniyet iksiriyle sarhoştur. "Üzüm üzüme bakarak kararıp kızarır". "Kişi eşinden azar". Masraflar israfa döner. İsraflar suiistimsli getirir.
         "Herkes haddinden ziyade enbiya ve esbab ziynet ve melbusat ve mefruşat ve metumat mültezime'i israfat ile kesret'i mesarife duçar ve bizzarure diyun'u kesreye giriştar" (Beriyetülşamlı: keza) olur.

         IV - SOYSUZLAŞMA

         Borçlanan bey ne yapar? Toprakları işleyen hür çiftçiyi soyar. Soyulan çiftçiyi çalınan toprağa zorla bağlı tutar. Çiftçilerin toprakbentleşmesi toprakların çalınması ile atbaşı gider. Toplumun kendilerine bir emâneti olan dirlikleri, "Sahibülarz"lar çalup çırpıyorlar demek, "Müslümanların beytülmalı" soyuluyor, devletin maddi gelir kaynakları tükeniyor demektir. Devlet, başının çaresine bakarken, yağmurdan kaçanın doluya tutulmasına uğrar. Derebeylerden kurtulmak için, para babalarına: Tefeci - bezirgân sermayeye baş vurur. Beylerin yapı, döşem, giyim, yeyim ve süslerinin sarfları, oldukça geniş bir önsermaye gelişimine kapı açmıştır. Bey borçlanmaları, zaten küçük çiftçi işletmesinin kaçınılmaz paraziti tefeciliği son dereceye ulaştırmıştır.
         Devlet, dalında olgunlaşmış tefeci - bezirgân prosesini dev ölçüsüyle bir darbede "kanun"laştırır. Süleyman "Kanunî"nin mukataalar devri başlar. Miri topraklar, o zamana kadar, hiç olmazsa şer'en toplum mülkiyeti ipoteğinde kalmışlardı. Kesim düzeniyle beraber "Malikâne"leşen miri topraklar ansızın, tabiri caizse menkulleşirler. Arşımed'in dünyayı kaldırmak için aradığı mesnet! imparatorluğu berhava edecek mukataa (kesim) manivelası bulunmuştur.
         Aynı gidiş, hemen bütün eski medeniyetlerde olduğu gibi, batı Avrupa'da dahi görülmüştür. Barbar akınları, kavimler göçü (Muhaceret'i akvam), bir nevi bağ bozumudur. Göçlerin arkasından, bir çeşit cemiyette "Istıfai tabîî" (tabiî arınım) yoluyla kurulan büyük saltanatlar: Derlenmiş salkımların bir hazinede çiğnenip şıraya çevrilmesine benzer. Bu şıra ne olacaktır?
         O zamana kadar tarihde daima, tefeci - bezirgân mayalanma en sonra dozunu ve tuzunu kaçırarak şırayı sirkeye çevirmiş: Önsermayeyi derebeylikle soysuzlaştırmıştı. Batıda, insanlık için birinci defa olmak üzere, - orta çağ mayalanışı, soysuzlaşmadan, bildiğimiz ileri rejime, Modern kapitalizme doğru, tabir caizse şaraplaştı. Osmanlılıkta orta çağ, hiç bir senteze varamadan çürüyüp ekşidi, sirke kesildi.
         Yeryüzünün en gözde parçasından, asırlar boyunca küpünü çatlatan ve çatlakları bir türlü tıkanmak bilmeyen keskin Osmanlı sirkesi hangi mayalanışların mahsulüdür? Bu Prose, canlı tarihin en baş döndürücü giriftlikleriyle doludur. Burada sebeplerle neticeler, ucu bucağı gelmez kıvrılışlarla birbirlerine girerek kasırgalaşır, girdaplaşırlar. Sebebi. neticeden ayırmak yalnız güç değil, olayların canlılığını bozan bir yapmalıkdır da.
 
         V - KESİM DÜZENİNDE MİRİ TOPRAK HIRSIZLIĞI

         Mukataalar sistemi, biliyoruz, Osmanlı toprağından ordusuna ve dinine kadar sosyal, hattâ bir bakıma coğrafi bütün sahaları ansızın tefeci - bezirgân hegemonyasına şartsız kayıtsız teslim eden bir kanun, bir yeni anayasadır. Kesim düzeninde Osmanlılığın bütün zenginlik kaynakları, bütün insan ve teşkilâtları önsermayenin hükümleri ve icapları altına girer.
         Bu darbenin acısını, son duruşmada gene halk ve bilhassa o zamanki çiftçi çeker. Toplum toprakları iki sinsi kanalla beytülmalden şahsî mülkiyet kesimine doğru aktarılır:
         1 - Lâik şahsî mülkiyet kesimi: Malikâne
         2 - Dinî şahsî mülkiyet kesimi: Evkaf.
         İlk zamanlar, orta çağın mistik havai nesîmisi içinde görülen her değişiklik gilıi, mukataalarda keskin sınırlariyle göze çarpmaz. Malikâneler: âdeta lâik bir çeşit evkafa benzerler; Evkaflar: Dini bir çeşit malikâne özelliğini taşır. Ama, her iki müessese de, bir kaç hatta bir nesil sonra aynı yola çıkarlar: Müslümanların orta malı sayılan topraklar, parababalarıyla anlaşmış din ve dünya ağalarının ve beylerinin kontrolu altına geçer. Lûgât manasiyle kontrol ("Rakabe") sözde gene "Beytülmalindir." Fakat, Beytülmalin fiilen kontrolu sıfıra düşmüştür.
         Küçük ekinci durumlarını muhafaza eden çiftçi "Reaya"nın zaten toprak üzerinde mülkiyeti evvelce de yoktu. Lâkin dirlik düzeninde hiç değilse "Tasarruf" hakları vardı. Kesim düzeniyle beraber, çiftçinin toplum toprakları üzerindeki tasarıuf hakkı kalkar; malikâne ve evkaf sahiplerine geçer. Avrupa orta çağının din ve dünya derebeyleri, Osmanlılığa evkaf ve malikâne kılıklariyle girerler.
          İslâmlıkta Hıristiyan manastırı ve batı Avrupa derebeyliği yoktur. Amenna! Lâkin tekkelerle evkafın manasını kim inkâr edebilir? İslâmlık derebeyi "kabul" etmese bile, derebey İslâmlığı kabul etti mi, mesele kalmaz. Kabahat dinde, imanda değil: İnsanda, İnsan parayla satın alındı mı, dini imanı da beraber gider. Ve İslâmlık kadar temiz demokrat bir din bile, ağalar ve beylerce mükemmelen maskelenebilir.

         VI - DİRLİK DÜZENİ İLE KESİM DÜZENİ FARKI

         "Mukataanın malikâne verilmesi", (Nizam Devlet Hakkında Mütalaat" yazarlarının dedikleri gibi, ilk zamanlar güya sırf: "Mamuriyeti teşvik" içindi. Dirlikci beylerin zulüm ve irtikâplariyle pek züğürt düşmüş çiftçilere tohum, vesaire vermek gibi üretimi hedef tutan bir tedbir sayılıyordu. Tarihde hiç bir sömürü düzeni, kendini haklı çıkaracak iddialar yapmadan yığınlara mal edilemez.
         Uygulamaya bakalım. Hiç bir "Malikâne" sahibi mukataacı, ele geçirdiği büyük toprakları kendisi başına geçip işletmez. Zaten "Malikâne"nin işletme denilecek ziraî faaliyet kısmiyle mukataacının doğrudan doğruya hiç bir ilgisi yoktur. O, sadece malikâne topraklarında üretim faaliyeti yapan çiftçilerden toplanacak gelirler için araya girmiştir. Ama, ayrıca, bu gelirleri dahi bizzat toplamaz. Tefeci - bezirgân aracılara ısmarlar.
         Böylelikle mukataa düzeninin çiftçisi, kesimci beylerden ziyade mültezim, cizyedar, sarraf gibi ikinci, üçüncü el istismarcıların önsermaye adamlarının insafına bırakılmıştır.
         Gerçi köylüden toplanan iratlar hep aynı ismi taşıdılar:
         1 - Toprak vergileri (öşür ve haraç).
         2 - Baş vergileri (Cizye).
         Lâkin bunları alanlarla, alış tarzı değişmişti.
         "Dirlik Düzeni" çağında "Sahib arz" adını alan tımar, zeamet, hatta has sahipleri toprak gelirini bir nevi memur maaşı gibi alırlardı. Bugün aynı devletin bir memuru köylüden vergiyi toplar, başka memuru toplanan paradan memura maaşını verir. Dirlik düzeninde vergiyi toplayan da, ondan geçim payını, maaşını alan da aynı şahısdı... Burada bir sadelik ile beraber, yük hafifliği de vardı. Sürü sepet bir idareci kalabalığı beslenmiyordu. Dirtik sisteminin bütün kusuru, "Sahip arz"ların şahsî karakterlerine dayanmasından ibaretti. Şahıslar lükse, tamaa kaçıp derebeyleşdikçe, Dirlikçiliğin düzeni bozulacaktı.
         "Kesim Düzeni" çağı da başlarken, bütün sosyal münasebetleri alt üst ediyordu. Daha doğrusu, fiilen üstün çıkmış olan tefeci - bezirgân münasebetleri hükmen, kanun haline sokuyordu. Çiftçinin üzerine, falan veya filan iyi veya kötü "sahip arz"ın şahsı değil, biri iflâsa giden devlet; ikisi, bu devleti fiilen kontrolları altına sokan sosyal sınıf olmak üzere, başlıca üç kuvvet muazzam bir sistem halinde dikiliyordu.
         Dirlik düzenindeki devlet, halkın içine karışmış toprak iktisadiyatını teşkilâtlandırıp asayişe ("Dirliğe") kavuşturmayı hedef güden bir çeşit üretici devletti. Kesim düzenindeki devlet, istihsaldeki kontrolunu mukataacı malikâne sahiplerine devir etmişti. Kendisi mukataacıların eline bakan hazır yeyici, sırf tüketici bir devlet durumuna düşmüştü.
         Bu karakteriyle kesim düzeninin devleti, elbet topluma ve çiftçiye daha ağır bir yüktü.
         Halbuki, bu ağır ve fuzuli yükün altına giren devlet, geçemediği deliğin başında kuyruğuna kabak bağlayan fare gibi, iki yeni sosyal sınıfı, gayrı meşru durumlarından meşru vaziyete çıkardı. "Sahip arz"ın dirliğini malikâne şeklinde kullanması, vaktiyle bir suçtu. Şimdi hem de hiç bir üretici görevi bulunmayacak mukataacılara miri topraklar resmen malikâne olarak veriliyordu.
         Toprağın tasarruf hakkı evvelce bilfiil toprağı işleyen çiftçinin hakkı idi. Şimdi bu hak çiftçiden alınıyor, aracı Bezirgânlara, mültezim ve cizyedar adlı sömürücülere bağışlanıyordu. Tefecilik İslâmlıkta, Kur'anı Kerimin ateş püskürttüğü en büyük günahtı. Kesim düzeninde, " Zemmî" (gayri - müslim) sarrafların arkasında gizlenen tefeci sermaye, "Müslümanların Beytülmal"ine ait. Binaenaleyh mukaddes bir vedia olan toprakların özünü kemirmek için görevlendiriliyordu.
         Lâkin, artık saltanat, eski ülkücü gazileri çoktan temizlemişti. Müslümanlıktan kim bahis açabilirdi? Hak kuvvetindi. Kuvvet paradaydı. Para: Bezirgânla mültezim ve cizyedarlarla, sarraf ve tefecilerindeydi. Devlet zümreleri de rüşvet, ve irtikâp yoluyla aynı sınıflara çoktan katılmışlardı. Rüşvet ne idi? Bir nevi devlet nüfuzuyla tefecilik yapmaktı. İrtikâp ne idi? Bir nevi devlet nüfuzuyla bezirgânlık yapmaktı.
         Görünüşte belki hâlâ "El sultan ibnissultan halifeuyiziyşan sallallahü fi' arz efendimiz" padişah mutlak hükümdardı. Ama, onun dizginleri, geriden tefeci - bezirgân zümrelere geçmişti. Devlet, gelirini mukataacıdan, mukataacı ise, mültezim ve cizyedardan bekliyordu. Mültezimle cizyedar, iki ahbapçavuş bezirgân sıfatiyle, tefeci sarrafla baş başa veriyorlar, çiftçiden koparılacak aslan payı ile bundan yukarıdaki efendilere, kesimci beyle devlet hazretlerine ayrılacak payı kesdiriyorlardı.

         VII - KESİM SOYGUNUNUN DEHŞETİ

         Normal bir kesim düzeninde :
         1 - En yukarıya gelen devlet : "Malikâne" sahiplerinden "Mukataa bedelini" alır.
         2 - Onun arkasında Mukataacı : Mültezimden malikânenin "Kira"sını alır.
         Bu iki zümre güruhlarına, normal olarak, toprak üretiminin yarattığı mahsullerden yalnız irat (rant) kısmı düşmelidir. Rant: arazi tekelini elinde tutanlara geçen fazla üründür.
         3 - Tefeci - bezirgân sınıfı : Toprak üretimindeki fazla mahsulden köylüye düşecek payı, kârı benimser.
         Kesim düzeni çiftçisi için, yarattığı ürünün ne irat, ne kâr kısmında hiçbir ümit kalmamıştır. Ona, yalnız ve daima ancak zaruri geçimi için gereken bir iş ücreti kabilinden ölmiyecek pay düşer.
         Unutmayalım ki, normal ve klasik Avrupa kapitalizmi çağında değiliz. Osmanlı orta çağındayız. Malikâneleri bilfiil emirlerine alıp, çiftçilere işletir durumuna giren bezirgân sermaye (Müteşebbis mültezim), yalnız mukataacı, ya devir edeceği İrat payını ve köylüde kalması icap eden kâr payını almakla kalmaz, bilzat köylünün zaruri geçim payını da sömürmekte hürdür.  Tayin ve takdir, tamamen bezirgân sermayeye kalmıştır. Mültezimde parayı sarraftan; yani tefecilerden bulduğuna göre, çiftçinin mukadderatı, zamane faiz raicine göre tefeci - bezirgân sermayenin insafına kalmıştır.
         Böylece, orta çağ toprak ekonomisi denilen ateşin üstüne konulan çapul sacayağı: (Mukataacı + Bezirgân + Tefeci) üçüzü olur. Devlet ancak bu üçüzlü sınıfın gerisinde, onların diş ve tırnaklarından artanlarla geçinir. Dolayısiyle de bu dişleri tırnakları bilemekte fayda umar. Halbuki iratcı sınıf (Mukataacılar) ile tefeci - bezirgân sınıf (Mültezim, cizyedar, sarraflar) babaları hayrına var olmamışlardır. Her sosyal sınıf gibi, önce kendilerini düşünürler. Bu sebeple, "Velinimet"leri olan devleti dahi soymaya bakarlar. Onun için, devlet, iratçı ve bezirgân - tefeci sınıflara bel bağladıkça, iflâs tehlikesi ile yüz yüze gelir. İflâs tehlikesine uğradıkça iratcı - bezirgân sınıfların kucağına düşer.
         Bu "Fasit daire" denilen "lanet çemberi", şüphesiz, en son duruşmada gene halkın (başta çiftçinin) boynuna asılır. Devlet: Züğürtledikçe işi kalpazanlığa vurup zuyuf akçe kanalından bütün milleti veya mansıp ticareti, caize, ubudiyet, harç buyrultu vesair yollarından üstün sınıfları soymaya bakar. İratçı sınıf (mukataacılar vesaire) lüks hayata düştükçe, geliri temiz olan mukataa topraklarını, mültezime verirken, 50 yıl evvelkinin üç, dört misli bedel ister ve alırlar.
         O zaman tefeci - bezirgânlar ne yapacaklar? Madem, "Gücü gücüne yetene"dir. Onların da güçleri çiftçilere yeter: Hazır yeyici devletin ve iratçı sınıfın dilediklerini verir. Sonra, emme basma tulumba felsefesile, yukarıya verdiklerini, devlet ve malikâne sahiplerinin idarî, siyasî, dinî, askerî, maddî, manevî her türlü yardımları veya göz yummaları sayesinde aşağıda: çiftçiden istediği gibi ve istediği kadar alır.

         "Beş kuruş ziyade veren mültezimlerin zulmüne muavenet olunmak sagire ve kebire (Büyük, küçük devlet mensuplarının hepsine) tabiat'ı saniye makamında olmakla" (Mehmet Şerif ef. lâyihası).
         "Mültezimler dahi, bedel'i iltizamdan maada kesb menafi zımnında aczı raiyete tok ve tahammüllerinden birun zulmü cevr günâ gûn etmeye cesaret etmeleriyle reaya ve beraya taifesi leyl vennehar evlâd ve ayalleriyle üryan ve ciya' (çıplak ve aç) çalıçup" (Beriyetül Şamlının lâyihâsı) çabalarlar.
         "Cevru zulmün eşna'ı, cizyei şeriyelerini tahsilde şer'i şerif ve kanun'u menife mugayir menafi'i cizyedarların hadden efzun tadibleri" (Beriyetülşamlı'nın lâyihası) alır yürür.

         "Balık baştan kokar" denir. Osmanlı imparatorluğunun "kokması" da ilkin başından belirdi. Elbet, asıl derin sebepler, yukarıda işaret ettiklerimizdi. Fakat bu sebeplerin satha vuran ufuneti en çok devlet zümreleri içinde göze çarptı.
         Toprak ekonomisi dirlik kontrolundan çıkıp, üstü kapalı şahıs mülkiyeti halinde malikâneleşerek derebeyleştikçe, devletin malî temelleri âdeta birdenbire boşta kaldı. Yıldırım çabukluğuyla yıkılan devlet maliyesi, impara torluğun bütün idarî, siyasî, askerî, dinî üst katlarını berhava eden özel bir mekanizma haline geldi.
 

         Devlet zümrelerinin gördükleri idarî işler Mülkiye ve Kalemiye tariklerine (yollarına) düşer. Kesim düzeninde her hâlde en çok faydalananlar, toprak münasebetleriyle doğrudan doğruya ilgili bulunan Kalemiye tarikidir. İmparatorlukta kan gövdeyi götürürken, kalemiye tarikinde en az gürültü çıkması da bunu gösterir.
         Çünkü, bütün kesim mukaveleleri kalemiyenin elinden geçer :
         "Malikâne beratının mahlul ve kasr'ı yedinden kalemlere verilegelen harc ve evaid iltizam fermanlarından itidâl üzere tayin ve ahz olunup herkese alelmeratibihim hisseleri virilmek daha mümkün olur" (Defterdar Mehmet Şerif Ef. Lâyihası) cümlesi bunu gösterir. Tabii "bal tutan parmağını yalar." Kalemiye tarikinin, büyük mukataaları kendi zümresine kayırması pek mümkündür. "Evvelâ can, sonra canan" düşünülür. Netekim, o karanlık işlerde kalemiyenin başlıca rol oynayıp kazanç elde ettiği, mukataa kiralarının düşmesinde defterdar sabotajının yaptığı tesirden anlaşılır. Mukataa bedellerine niçin zam yapıldığı soruşturulurken, Defterdar efendiler, bir zam yapılacak olursa :
         1 - Mukataanın faiz ve muâcelesi aşağıya iner;
         2 - Bu faiz ve muaccelelerin tahsili beş, altı yılı gecikir, "deyu mugalata birle" (Beriyetülşamlının lâyihası), miri toprak iradından, Beytülmale, düşen payı her sene biraz daha alçaltmaya bakarlar.
         Defterdar Mehmet Şerif Ef. Lâyihası da o bakımdan manalıdır. Bu zat, devleti kurtarmak için yaptığı teklifde, bilzat padişah etrafındaki saray mensuplariyle, kendi kalemiye zümresi dışında kalan herkesi toprak payından uzak tutar. Mehmet Şerif Ef.'ye göre: zeamet ve tımar eshabı, müstahfaz tımar, lağımcı, hancereci gibi zümreler "harbe faydasız"dırlar. Zeamet ve tımarlar zaptedilerek "ilzam olunmalı" (mültezimlerde verimli) dir. Hasılatı da, muhtelif askerlere harcanmalıdır:
         "Enderun nanparelerinden defterhane'i amire divan hümayun kâtipleri ve gediklülerin zeamet ve tımarlarından mada mahlul olan" arazi, hep bu muameleye tabi tutulmalıdır... Enderun sarayı içindeki defterhanei amire ile divan'ı hümayun kâtipleri ise, saray dışındaki kalemiye zümresidir. Defterdar Ef. XIX. asır şafağında bile "Sahip arz" efendilerin toprak yetkilerine dokunulmamasını tavsiye eder.
         1- Köklü zeamet mahlulleri... enderun'u humayun ve sadrazam emekdarlarına verilmelidir.
         2 - Çavuş ve mütefernka gedikleri: kaldırılmamalı, fakat yarı yarıya azaltılmalı, "cahil gediklü ve zeametler ilhak" olunmalı. Çünkü "her şeyin izzeti nedretinde"dir. (aynı layiha). .
         Saray: yani, sultanın doğrudan doğruya emrinde bulunan başlıca adamları şunlardır:
         I - Sadrazam.
         II - Muallimin'i Sultan: İmam'ı Sultanî (saltanat hutbesini okur), sırrı etibbayı hassa (hekim başılar).
         III - Mabeyn : Asıl sarayın iç yüzüdür. Buradakiler iki gruba ayrılırlar:
         a) Darüssadei şerife ağaları : Darüssaadei şerife ağası 3 dür. "Mabeyn hümayunun birinci zabiti"dir. Zamanla vüzerat ayarında. Hatta "Devletlû, İnyetlû unvanını haiz" oldular. Padişahın kalemiyesine bakarlar. "Darüssaade kapu ağalığı". Bunların madunu olan "Ağavat'ı darüssdade" şunlardır: kilerci başı, eski ve yeni saray'ı humayun ağaları, müsahiblik.
         b) Enderun'u humayun : Başta silahdar gelmek üzere, sırasiyle çuhadar, rikâbdar; dülbend, miftah, peşkir ağaları.
         İşte, Defterdar, her şeyden evvel bu mabeynin ve mabeyn içindeki enderunun dirlik sahibi olmasını müdafaa zorundadır. "Sicili Osmani" eserinin sahibi, Osmanlı tarihinde hiç bozulmamış biricik müessesenin enderun olduğunu yazar:

         "Enderun'u humayunun teşekkül tarihinden iki asır kadar heman devletin kâffei büyük memurin miilkiye ve askeriyesini yetişdirmiş olması ve orada olunan terbiyenin mükemmel bulunması ayrıca devlet'i aliyenin o zamanlarca dahi maarife hizmeti iraeye daldır. İşte, bu silahdar ağalardan hiç birisi sui terbiyeye mazhar olmadığı, hemen hepsinin vüzerat ve tekaüdlük ile ihrâcından müsteban olur. Enderun humayun ricâlinin hepsi de devlet Osmaniyeye sadakat ve hamiyet ile her sınıfa tefavvükleri sicili Osmaniyemizin dikkatlice mütealasından müsteiban olur." (Muhammat Süreyya bin Muammet Hüsnü: Sicil'i Osmani - Tezkerei Meşahir'i' Osmaniye, C. 4. S. 727. Matbai Amire 1308).

         Mabeyn ve Enderun adamları neden bu kadar sadık çıktılar? Biliyoruz. Bu adamların çoğu devşirmedirler. Yani Hiristiyan çocuklarıdırlar. Ona rağmen Müslüman devletine bağlı kalışları, sadece almış bulundukları "terbiyenin mükemmel bulunması" ile kavranılabilir mi? Yeniçeri ocağı, daha az kuvvetli Müslüman ve itaat terbiyesi vermiyordu. Lâkin Enderun'un yeniçeri ocağına dönmemesinde başlıca sebep: Terbiye kadar, hattâ terbiyeden evvel saray adamlarının toprağa sağlamca dayanmalarından ileri gelir.
         Defterdar Şerif Ef. ancak çavuş ve müteferrika gibi sarayın ve kalemiyenin pek aşağı kadrolarında yarı yarıya bir indirim öne sürebiliyor. Kesimciler (ve tefeci - bezirgân zümreler) en başta sarayı, sonra kesim işlerini güden kalemiyeyi tatmin edince, geri kalan devlet zümrelerini idare edebileceklerine inanmış görünüyorlar.

         II - MÜLKİYE

         Mülkiye tarikinin üst kadrosu da merkezi idaredir. "Divan'ı hümayun" çerçevesiyle saray tarafından tutulur. Kesim rejimiyle doyurulup satın alınır.
         Fakat payitaht dışında kalan bütün mülkiye zümresi, mukataa düzeniyle beraber, üzerine bastığı miri toprakların âdeta ayakları altından kaydığını hisseder. Bilhassa tâşra mülkiyesinin topraktaki kökleri kesildi.
         Toprak üzerindeki "Sahib arz"lıkla beraber, idare sistemi de şekil değiştirdi. Beyler, sancak idaresine mütesellimleri, kaza idaresine Voyvodaları vekil ettiler. Şerifiye ve mülkiye amirleri zaten Kadılar, Nazırlar, şeri mahkemede sultan adına hüküm vermeğe izinli naiplerdi.
         Bu eski yeni ikinci derece kadro ile birkaç yükünü yapmış vezir bir tarafa bırakılırsa, hemen bütün beylerbeyiler ve sancak beyilerde kesim düzeniyle beraber, ansızın, gelirlerinin düştüğünü hissettiler. Hem bu öyle bir zamanda oluyordu ki, beyler ve devletlûlar, artık tam "hazerî"liğin, yerleşmişliğin tadına varmışlardı. Lükse, harca, borca girmişlerdi.
         "Hazine giriftar'ı muzayeka oldukça, dirlikleri mukataaya tahvil ile hasılatından istifâde edilmek tarikine sülük ve bademaa süiistimâl etmekle, eda ede ve ümeranın muhassasât'ı resmiyeleri (resmî ödenekleri) azaldı." (A. Şeref: Tarih'i Osmani C. II. S. 248).
         O zaman, toprak üzerinde doğrudan doğruya hükümlerini kaybeden mülkiye kadrosu ne ile geçineceklerdi? Aç acına hizmet edemezlerdi. Bir yol tutmak lâzımdı. Zamane bezirgânlaşmıştı. O halde, beyler de ticaret yoluna gireceklerdi. O zamana kadar hakir görülen bezirgânlık, devletin yapısına da sokulacaktı. Ar yolu değil kâr yolu aranacaktı.
         Bezirgân münasebetlerin mülkiye kadrosunu eline geçirişi iki şekilde oldu :
         1 - Ya doğrudan doğruya mansıb sahipleri bezirgânlığa giriştiler: Buna "İrtikâp" denildi.
         2 - Yahut dolayısiyle "Mansıb alış verişi" denilen yeni bir bezirgânlık usulü doğdu. Buna "Rüşvet" denildi.
         1. - İRTİKÂP (Doğrudan bezirgânlık). - Beyler ve efendiler, Devlet cihazı içinde tuttukları mevkilerin imtiyazlarından faydalanarak, bilzat kendileri haram saydıkları Tefecilik'e döküldüler. Ve o zamana kadar pek yukarıdan baktıkları bezirgânlık'a baş vurdular.
         Bu çeşit resmî makam tefecileri ve bezirgânları daha Süleyman I (Kanunî) çağında hayli almış yürümüşlerdi. Eski vezir azam Lütfü'nün şu satırları çok dikkata değer:
         "Erbab'ı menâsıbın kimi pirinç bezirgânı ve kiminin hanesi atâr dükkânı ve kendüsü bakkallık ve neububillâhu teâlâ sarraflık eyleyüp bu mürtekebat'ı ricâl'ı devlet bunlardan olmamak gerek. Narh ise, mesâlih'i fetvadır." (Asfname. S. 12).
         Lâkin bu, kitap ağzıdır. Sarraflığı "neuzubillah"la karışık bir küfür gibi karşılayan aynı Lütfü Paşa, sermaye vererek el altından gizli "Sulu mukabelehane"ler, yani sefahat hamamları işletmiştir.
         İş bu hale geldikten: yani "devletlû"ların beheri bezirgân, evleri dükkân, keseleri sarraf olduktan sonra, koca imparatorluğun fiyat politikası ne hâle girer? Bezirgânlığın resmen azdırdığı hayat bahası, devletin "Zuyuf akçe" (Modern Enflasyon) kalpazanlığı ile yarışa kalkar.
         İrtikâp: Siyasî kuvvete dayanan bezirgânlaşmış beylik, yahut derebeyleşmiş bezirgânlık demektir. İrtikâp, biraz daha ilerleyince, önümüzde artık saf mansıb sahibi de kalmaz. Mansıblılar, gitgide, tefecilik ve bezirgânlıkla kaynaştıkça ayanlığa ve derebeyliğe doğru kayar. Hayat ateş bahasına döner.
         "Tarikî mülkiye" çerçevesi içinde kalan münasebet: Rüşvet olur.
         II - RÜŞVET (Mansıb alış verişi.) - Mukataa düzenine gelinceye kadar işin yolu yapılmıştı.
         Herhangi bir bey harpte muzaffer olarak İstanbul'a dönerken, yahut beylerbeyiliğinden vezirliğe yükselerek gelirken boş gelemez.
         Osmanlı imparatorluğunun parlak günlerinde bugünkü manasıyle devlet sınırı yoktu. Kimseyle yazılı, çizili barış anlaşması haritaya geçmiş değildi. Onun için, "çeteye gitmek" bir çeşit idman ve geçim yolu sayılıyordu. Serhad, aynı zamanda bir savaş boyu idi. Serhat akıncılıkları bugünün "hususî teşebbüs" faaliyetleri kadar meşru ve normal kazanç kaynakları oluyordu. Ve bu kaynaklardan nasip alanların Merkeze, suyun başına çıkmaları ahvali tabiiyedendi.
         Bu suretlerle, piyatahta "Hediye" adiyle ötedenberi mühim zenginlikler bağışlamak âdetti. Hele harp dönüşleri o bağışlar âdeta müthiş gösterilere yol açıyordu. Kapudan'derya ,Gazi Hayrettin Paşa türlü mücevher ve altın, gümüş eşya ile yüklü 2.000 esir, 300 gulâm, 200 cariye sunmuştu. Silahdarlıktan Mısır'a vali giden İbrahim Paşa, kubbe vezirliğiyle İstanbul'a döndüğü vakit: 80 bin miskal altundan taht, altun ve mücevher işlemeli silâhlar ve at takımları, birkaç yüz hayvan hediye getirmişti. Ayrıca sadrazam Koca Sinan Paşa: büyük bir ziyafet sırasında değerli taşlar ile incili köşkü takdim etmişti.
         Elhasıl "Hediye" eski bir âdetti. Ama, kesim düzenine kadarki şekliyle bu âdet, daha ziyade büyücek hadiselerle, gel geç vesilelerde kendini gösteriyordu. Kesim düzeni ile birlikte, hediye usulünün sistemleşmesi demekti. Bu her işte, her gün, alınır verilir hale gelmiş hediyelerin adına "Rüşvet" denildi. Rüşvet, bugünün vergisine benzeyen muntazam bir gelir oldu.
         Klasik tarih, Süleyman I devrinde: "Hediyelerin rüşvet haline münkalip olduğu mukaddematı görülmektedir." (A. Şeref: "Tarih Devleti Osmani, C. l, S. 334") der. Bildiğimiz gibi mukataalar da Kanunî denilen Süleyman I zamanında başlar. Miri toprak geliri tefeci - bezirgân ellerine doğru kayarken, beylerin, "elleri hamurda karnı aç" kalmayacakları, pay isteyecekleri meydandadır. Yalnız, ilk zamanlar "Rüşvet", ihtiyaç nisbetinde insaflı idi. "Rüstem Paşa, mansıb tevcili etmez ise de insafı dahi elden bırakmaz deyu rivayet" (A. Ş., keza) olunurdu.
         Bu Rüstem Paşa, evvelce işaret ettiğimiz gibi, Yahudi Yusuf Nası ve Hürrem Sultanla birlikte: saraya "kadın entrikaları"nı sokan, Osmanlı toprak düzeninde kesimler rejimini kanunlaştıran ve her şeyin bezirgânlaştığı bir çevrede, devlet hizmetlerini de ticaret metaı hâline getirip "Mansıb satmak" usulünü kuran zattır.
         Tabii, usul bir kere yerleşince, alıp yürümekte gecikemezdi. Mansıb, ehline verilen bir vazife değil, şahsî nüfuz alış verişi haline geldi. Rüşvet prensibi: Tebşiriye, tebrikiye ve ilh, gibi çeşitli dal budaklar saldı. İlk zamanların basit "Caize"si, sonraları "Ubudiyet" (kulluk) şeklinde katmerleşti. "İydiye" (Bayramlık), Nevruziye isimli karşılıklı rüşvetler aldı yürüdü. "Vüzera ve ümeranın cümlesi hallerine göre yekdiğerine hedaya itasına mecbur" (A. Ş: Tarih Osmani C. 1, S. 334) kaldılar... Başka türlü geçinip gidemezlerdi.
         Tıpkı "Zuyuf akçe" mekanizması gibi, rüşvet mekanizması da: toprak ekonomisindeki "yeni nizam"dan doğdu. Tefeci sermaye ile Bezirgân sermaye iktisadî temelin ve sosyal yapının nasıl altından girip üstünden çıkıyorsa, tıpkı öyle zuyuf akçe ile rüşvet "ikiz kardeşleri" de imparatorluk siyasî ve idarî bünyesinin altını üstüne getirecek gelişmeler gösterdi.
         İlk bakışta, rüşvet, nihayet maaşı olmayan devirde, şimdiki memur maaşı gibi bir şeydi. Yalnız, bu maaşı memurun kendisi tayin edince, kendisi derleyüp toparlayınca işin mahiyeti değişiverdi: Kanunî vergi yerine keyfi bir harac oluyordu. Mesele rüşvet alanın insafına kalıyordu.
         Tevazuun, kanaatın ve Allah korkusunun az çok tutunabildiği müddetçe, rüşvetin kemiyeti mühim olmayabilirdi. Belki toplansa, bütün rüşvetlerin tutarı, modern memur maaşları yekûnundan aşırı çıkmazdı. Lâkin, şahsî damga, mes'elenin keyfiyetini bambaşka neticelere vardırıyordu Rüşvet hudutsuz ve keyfi kılığıyla, Osmanlılığın bütün ilk merkeziyet kuvvetini bir hamlede yok edecek bir gidişti. Hele Zuyuf akçe azıtışı da rüşvete katılınca, gidiş tepesi üstüne tekerlenişe dönüyordu. Zuyuf akçe saltanatı nüfuzunu çürütürken, Rüşvet de: derebeyliğin nüfuzunu kuvvetlendiriyordu.
         Rüşvet mekanizması şöyle işliyordu:
         Eskiden liyakatlı vezir dört, beş seneliğine tayin olunurdu. Bunlar sulh zamanında "fesat derebeylerini tedip ve tarik ve mesaliki kıta tarik makulelerinden tathîr (temizleme) ve temin" (Berietülşamlı layihası) ederlerdi. Harp olursa: "Bilkülliye namdar zi kudret ayan ve ağvatını ve umumen askeri taifesini bilâ tekellüf ihrac" (keza) ile sınır yolunu tutarlardı. "Esnai rahde dahi zapt ü rapt ile fıkarayı raiyeti rencide ve payimal ettirmeyerek" (keza) fütühat yaparlardı.
         Bu devirler, Osmanlılığın Derebeyliğe yüz vermediği yol açıcı günleriydi.
         Mansıb ticareti başlar başlamaz, vezir tayini için aranan vasıf, memlekete yararlı olmak değil de, tayin edenlerin işine yararlı olmaktı. Vezir tayini, arttıranın üstünde kalacak bir ihale oyununa benzedi. Bu yüzden: "Emanet kübray'ı vüzeratı ihsan ve ol misillu gayrı-mahbûb ul etvar zatlar" (keza) türeyüp mülkiye kadrosunu doldurmaya başladılar.
         Osmanlı imparatorluğu, böylece, kadim Roma'nın cumhuriyet devri sonundaki manzarayı aldı. Roma provenslerine tayin edilen bir senelik prokonsüller, nasıl yıl sonuna kadar ne vurabilirlerse onu kâr sayar idiseler, tıpkı öyle, Osmanlı beyleri ve devletlüleri de, tayin edildikleri "Mansıb"da kaç ay kalacaklarını bilmediklerinden, ortalığı kasıp kavurarak, ödedikleri mansıb bahasını çıkarmak üzere halkı soyup soğana çevirmekten ve ileride yeniden başka bir mansıb satın alabilmek için yüklerini yapmaktan başka bir şey düşünemez oldular. Çünkü:

         "Bir mansıba nail oluncayadeğin, caizei kadimei mutadeden gayrı ubudiyet vesair vücühla tok ve tahammüllerinden haric masarıfa düçar ve düyun'u kesireye giriftar olup vardıkları mansıbda dahi birkaç mâh-ı arâm etmek" (Beriyetülşamlı lâyihası).

zorunda idiler. Tabiî, birkaç ay beylik için bin bir rüşvetle boğazadek borca girenler artık mansıplarına giren ülkede elham okumazlar: "Uğradıkları kasabat ve kurâyı bilzarure tahrip ve perişan ederek ta'yiş" (keza) yoluna bakan birer afet kesilirlerdi.
         Gerçi, mansıbları (devlet hizmetlerini) elden ele geçirmek âdeti Süleyman I (Kanunî) devrinde "insafı elden bırakmaz" bir şekilde başlamıştı. Fakat, başlamıştı ve sözde "insaf"a rağmen, işi ne kadar tehlikeli çıkmazlara sapmış olmalı ki, Lütfü Paşa bile şu tavsiyede bulunmak lüzumunu duyuyordu:

         "Ve ehli menâsıb bir kaç şikâyetci ile azl etmemek gerektir... Mektupla mütenassıh (uslanmayıp olmayup) şâkileri (şikâyetleri) gene bir kaç kere üsteler ise ve vaki ise azl olunmak gerek." (Asfname, S. 12).

         Kanunî devrinden yarım asır sonra, rüşvet, saltanatın bütün temellerini çatırdatmaya başladı. O zamanki lâyihalarla aynı şikâyet ve teklifler yağdırılıyordu:

         "Saadetlû yüce himmetlû padişahım sağ olsun. Ben denlü fesadın ve hazinenin ve reaya ve memleketin telefine sebeb rüşvet olmuşdur. Ref'i evveliyye: adalet ve alem tashih olmaz ve irtişanın defi ve refi Allah şadallahu taalâ bu vechile mûyesser oldurki memalik'i mahrusede vaki olan eyâlet ve sancakları müstekim olup yoluyle gelmiş yerlü ve namdar olan beylerbeyi ve sancak beylerine müebbed ihsan oluna bade rikâb'ı humayunlarında bir günahı ve azim cürmû sadir olanların bihasbelşer' ve elkanun muhkem haklarından geline." (Tımar ve zeamet usulünün bozulmasına dair el yazması "Diğer Telhisdir", İnkilâp Müzesi No. 116, K. 339).

         Mülkiye tarikinde, irtikâp ve hele rüşvet mekanizmalarının vardığı başlıca iki büyük sosyal soysuzlaşma şudur: 1- Mülkiye kadrosunun Derebeyileşmesi; 2- Başıbozuk hegemonyası (Anarşi).

         III) Mülkiye Kadrosu Derebeyileşir :

         İlk çağlarda bey veya vezir olarak "Tarik-i Mülkiyede kat-ı meratip" ile, yani basamak basamak yetişip yükselmekle olurdu. Yolun başlıca basamakları şunlardı :
         1 - Sipahe devşirmeler : Toplanan Hıristiyan çocukları içinden özel bir eleme yapılırdı. İçlerinden mülkiye tarikine yararlı olacaklar, ayrı ve özel bir terbiye sistemine tabi tutulurlardı.
         2 - Saray Mektebi : Mülkiye yolunun terbiyesine elverişli olanlar saraya alınırdı. "Hizmet-i Hümayun"da gösterecekleri liyakatlarına göre derece kazanırlardı.
         3 - Çırağ : Epiyce yetişenler, bölükağası, özengi ağası, miralem, mirahır evvel, mirahır sanî, kapıcıbaşı gibi hizmetlerden birine kaynlarak çırağ edilirdi.
         4 - Taşra beyleri : Çırağ olduğu işte gösterdiği kaabiliyete göre, yetişkin ağalar, payitaht dışında bir nevi hizmet ve staja gönderilir. Asıl mülkiye tarikinin memleket ölçüsündeki işi başlamıştır. Beyler, sarayda edinmiş oldukları bir çeşit nazarî bilgileri, taşrada amelî surette ordu ve mülkiye işlerine uygulayarak ilerlerler:
         5 - Vezir : Bütün bu uzun seçilme, kayrılma, denenme, yetiştirilme ve tecrübe görme safhalarında başariyle kendilerini gösterenler ve göze girenler içinden "Talî ve iktidarı" elverenler nihayet "Divan-ı Hümayun"a girme imtiyazına erebilirler. Yani Padişah önünde, memleket meselelerini konuşmaya katılma mertebesi olan Vezirliğe yükselirler.
         Görüyoruz. "Enderun-u Hümayun" denilen müessese, yukarıda işaret ettiğimiz gibi, imparatorluğun bir çeşit Ortaçağ metotlu Yüksek Mülkiye Okuludur. Ama, skolastik bir okul değil: en modern manasiyle zamanının meslek nazariyesini, gayet sistemli ve dereceli tecrübe ameliyesiyle birleştirmiş bir hayat okuludur. Osmanlılığın Köprülü gibi en kültürlü meşhur Vezirleri hep o Mülkiye Mektebinden çıkmıştırlar. Kalemiye tarıkından (Nişancılardan, Defterdarlardan), İlmiye Tarikindan ve Seyfiye denilen asker ocağından Vezir yetişenler pek seyrektir.
         Geniş ve dağınık imparatorluğun bir ucundan öbür ucuna kadar en yüksek merkeziyet ve sadakatla işliyecek idare mekanizmasını bu okuldan daha ideal şekilde yetiştirecek müessese bulunamazdı. Mülkiyenin insan malzemesi, mutlak surette saltanatın ve padişahın yüzdeyüz maddî ve manevî hatta ailevî ve âdeta uzvî malı oluyordu. Enderuna düşen insan: Saray dışındaki bütün toplumla her türlü bağları kökünden ve balta ile kesilip atılmış bir Devşirme Çocuktu. Çocuk, insan üreten bir makine içine atılmış ham et ve aza malzemesi gibi Enderuna alınıyordu. Orada çelik bir cihazın çarkları kadar en affetmez ve hoşgörüsüz bir disiplinle padişahin gözü önünde, Allahtan, sonra padişaha taparak yoğrulup şekillendiriıliyordu.
         Bu anasız, babasızlar, padişahın katma evlâtları kadar saltanat ailesi hariminde idiler. Saraydan çıktıkları zaman oranın çocuklan gibi tabulaşmış bulunuyorlardı. Padişahın her sözünün asıl manâsını, karşısında imiş gibi anlıyacak kadar âşinalıkları vardı. Saray içindeki şahsî hizip ve rütbelerin ilişkilerini bütün ayrıntılarıyla kavriyorlardı. Beyliklere gönderildikleri vakit, gittikleri yere sarayın bir parçasını taşıyor ve padişahın gerçekten yalnız irade ve fermanını değil, bütün düşüncelerini, bütün hislerini, eğilimlerini, hatta âdetlerini, huylarını bile benimsemiş veya iyice bilen bir temsilci gibi, âdeta bir küçük padişahçık örneği halinde bulunuyorlardı. Payitaht onların her şeylerini biliyor, onların herşeylerine güvenebiliyordu.. Enderun yetiştirmelerinin saraya karşı gelebilmelerini akla getirmek, oğlunun babasını öldürıne teşebbüsü kadar imkânsızlaşıyordu.
         İmparatorluk kasırga illetine tutulur gibi, bezirgân - tefeci - sermaye münasebetlerine uğrayınca, herşey paraya bindi. Vezir yetiştirmek, vezir tayin etmek de, gerçek ihtiyaca ve liyâkata göre usulü dairesinde yapılmaktan çıktı; iltimas ve rüşvet yoluna girdi. Vezirde aranan özellik, getireceği rüşvetle ölçüldü. Ne kadar çok vezirlik dağıtılırsa, o kadar çok rüşvet geleceği umuldu. Önüne gelene vezirlik payesi peşkeş çekildi. Ortalığı vezir vüzera bolluğu kapladı.
         16. yüzyılla beraber, en aklı başında görünen Sokullu bile, valilere dahi vezirlik bağışladı. Bu vezirler de, kendilerine bağlı yeni mülkiye memurları üretip türettiler. Vali ve mutasarrıflar tarafından sancak idaresine memur edilen Mütesellimler, kaza idaresine baktırılan Voyvodoler, vezirlere has aidatını tahsile memur kılınan Muhassallar bunlardandı.
         Vezirler bollaşınca ve hele vezirlik liyakatla hakedilmiş değil, rüşvetle satınalınmış bir ünvan haline gelince, bundan ilk zararı gene saltanat kadar bizzat vezirlerin kendileri gördüler. Vezirliğin kaderi, itibarı düştü: kıymetli madeni çalınan zuyuf akçe gibi değersiz vezirler kalp âkçeye döndüler. Eskiden vezir "Kubbe-i Nişiyn" (Sarayın : kûbbeli salonunda oturur) kişi idi. Kubbe vezirinin sayısı üçü, beşi geçmezdi. O vakitler "Vüzerayı Azam ferman yazmaya ve tuğra çekmeye mezun" (A. Şeref: Tarih-î Osmanî) idiler. Lâkin, sonra, köpek piresi kadar vezir çoğalınca bu imtiyazlar geri alındı.
         17. asır ortasında (1050 -1640) Kemankeş Mustafa Paşa, evamir'i seniyye (Padişah Fermani) çıkartarak o "ruhsat-ı Kâmile" usulünü kaldırtmak zorunda kaldı. Köprülü Paşa, vezire boğulan payitahtı, izdihamdan kurtarmak için, İstanbul'a vezir uğratmamaya çalıştı. 17. asır sonunda, (1100-1688)'den sonra sancaklara dahi beylerbeyiler gönderildi. Mühim kalelerle birkaç sancak Eyalet halinde birleştirilerek vezirlere sunuldu. Osmanlılıktan kalma meşhur sözün dediği gibi: "İşe adam değil, adama iş" aramak derdi almış yürümüştü. Zamanımızdaki kırtasiyeciliğe benziyen bir öldürücü fasit daire başlamıştı: Gelir azaldıkça rüşvet uğruna memur kadroları çoğaltılıyordu. Kadrolar genişledikçe masraflar artarak hazine açığı büyüyordu.
         Artık, merkezin bütün işleri, aklı başında, sözü yerinde, gün görmüş, okka dörtyüz dirhem tok konuşan otoriteli kubbe vezirleri kollektife düşmüyordu. Sadrazam, Kaptan-ı Derya, Şeyhülislâm gibi birkaç padişah kulu, Defterdar (İlk toprak ekonomisine bakan), Reis'ül Küttab (Dışişlerine bakan) gibi bazı "Eclle-i Memurin"den biri devlet umuruna elkoyabiliyordu. İmparatorluğun bütün büyük meselelerini günügününe kontrol eden "Kubbe Nişîyn" vezir yoktu. Vezirler taşralarda vurguna gönderilmişlerdi. Arasıra, pek mühimce işler için merkeze toplantıya çağnlırlarsa çağrılırlardı. O kadar.
         Bir kelime ile, imparatorluğun mukadderatı, profesyonel mülkiye teşkilâtının elinden çıktı. Küçük saray hizbiyle bir kısım kalemiye mensubunun tekeline geçti. Buna "Meclisi Has Devri" denildi. (Sicili Osmanî c. 1, s. 6).
         Beride vezirlik pespayeleşince, idarenin "Enderun-u Hümayun" disiplini kalmadı. Merkeziyet için en feciî: Mülkiye Adamları da, artık merkezde değil, muhitten yetişmiye başladı.. Enderun-ı Hümayunun yerine "Vezir Daireleri" geçti. Eskiden saltanat birdi: Onun dalları, budakları imparatorluğa yayılırdı. Şimdi, merkezdeki sultanın yerine, her vezir ayrı bir saltanatçık kurmuş oluyordu. 18. asır ortalarına doğru vezirler sultan değil, gene vezirleri kendileri yetiştirir oldu. (1150 -1737) denberi "Vüzera Daireleri"nde terbiye edilen: Kethuda, Divan Kâtibi, Hazinedar gibi vezirin şahsına bağlı adamlar, zamanla sivrilerek vezir oluyorlardı?
         İş bu hale geldikten sorıra, artık vezirlerin vezir olmaktan çıktıkları, her bakımca birer derebeyi kesildikleri meydandadır. Rüşvet: nüfuslu bir şahsa vassıl olmaktır. Rüşvet, daha doğuşunda, sisteme karşı olan bağlılığı şahıslara kulluk şekline sokar. Bu padişahın şahsına karşı kulluğa benzemez. Padişahın şahsı bütün imparatorluğu temsil ettiği için padişah kulluğu, bir çeşit sistem bağlılığı demekti. Vezirlerin "Enderunu Hümayun"dan kopmaları gibi, vezir kulluğu da merkezden, imparatorluk sisteminden kopmak demekti. Bir kelime ile rüşvet, padişah merkeziyetini çürütüp, şahsî nüfuzları derebeyileştirdi. Bu suretle, Osmanlılık, yağmurdan kaçarken doluya tutuldu. "Dirlik Düzeni"ndeki "Sahibül Arz"ların hegemonyasından kurtulmak isteniyordu. Kesim düzeni, Osmanlılığın o kadar ürktüğü derebeyliği, artık geri alınamaz şekilde birleştirip kökleştirdi. Merkezin, bu önüne geçilmez derebeyleşme gidişine karşı bütün yapabildiği şey, Abdurrahman Şeref'in -kim bilir niçin- "Mekârih-i neyil" (Tiksindirilecek şeyler) saydığı şu tepkilerden ibaret kaldı:

         "(Mülkiyeden) insafı büsbütün elden bırakanlar hakkında ahali kendileri hakkından gelmek veyahut Divan-ı Hümayuna eşhıkâ (şikâyet) ederek Divanda bilmuhakeme tedip ettirmek ve o gibilerin (...) gayri meşruada kazandıkları emvali müsadere..." (Tarih-i Osmani, c. 2. s. 248).

         Yahut, ölen vezirin kıymetli eşyası ve silâh, çadır gibi seferi mühimmatı miri tarafindan zaptedilir, emlâk ve akarı mirasçılarına bırakılırdı. Vezir borçlu öldü ise evlâdına maaş bağlanırdı.
         Gerçekte, Kesim Düzeni toplumda ve orduda asayişi sıfırına indirdikten sonra, "Vezir" de bilgisine, tecrübesine, zekâsına göre seçilmezdi. Piskopat saldırıcılığı ve hoyrat ayıcılığı, baskın çıkan yalancı pehlivan gösterişli manyaklar sivriltiliyordu:

         "Kapıkulu Ocakları efradı haytalaştığından zabıtan ve ümerada vücutça gösteriş aranmağa başlayup, halk nazarında vekar ve şehamet levâzım-ı Vüzarett en addolunageldiğinden, Celâli Kavgalarında az - çok nam kazanıp ta kıyafet ve endamı yerinde olanlar.. mesnet (rütbe) ve âlâ (bahşiş) vüzeratı lekedâr etmişlerdi." (Abdurrahman Şeref: "Tarihi Osmani" c. 2, s. 249).

         Artık bu kadrodan, bu veziri vüzeradan hayır beklensindi.

         IV) Memleket başıbozukluklaşır (Anarşi) :

         Vezirler, paşalar, beyler mekik dokur gibi mansıp değiştirirler. Gittikleri yerde birkaç ay bile kalamadan azl edilirse, ne olur?
         Her şey, rüşvetle aldığı mansıp ülkesine giderken tabii - rüşvete kaptırdığı değer ölçüsünde borçludur. Orada borcunu ödeyüp, ayrıca "yükünü yapmak" için acele acele çapul yapacakdır. Çapul sözle olmaz: kuvvetli bir "Kapı", yani hoyrat olduğu kadar kalabalık bir maiyet ve askeri, avene gerektir. Bütün bu adamlar, devletin prensiplerine değil mansıbı eline geçiren beyin şahsına bağlı kimselerdir. Ve bütün emelleri bir tek noktada: Vurgunda toplanmıştır. Mansıb sahibinin şahsî menfaati ve emri altında çalışırlar.
         Derken efendileri azl olur. Yerine gelecek yeni mansıb sahibi, kendi adamlarını daha evvelden seçmiş hazırlanmıştır. Eski bey, mevkiinde olur olmaz, "teknesini kurtaran kaptandır." şiariyle sıvışır. Adamları ortada ve açıkta kalmışlardır.
         Bu kapısızlar ne yapacaklardır? Yeni bir "Kapı" buluncaya kadar, ülke içinde aç ve hoyrat, serseriyane dolaşacaklardır.

         "Paşalar mezul oldukda, kapularını dağıtmağa mecbur olup, açıkta kalan levend ve sekban bölükbaşıları, maiyetleri efradiyle kapu buluncaya kadar köyden köye misafir olurlar. Ve kendilerini ve hayvanlarını köylüre besletirlaerdi." (A. Şeref: Tarihi Osmani, C: 11. S. 260).

         Yeni mansıb sahipleri, kendi çıkarlarından başka şey düşünmediklerine göre, eski kapı kullarının köylüye baş belâsı kesilmeleriyle uğraşamaz.
         İşte, hicri XI. asır, milâdi XVII. asırda Anadolu'yu allak bullak eden "Celâli eşkiyası" bu paşa kapısı artıklarının "Köpeksiz köyde değneksiz gezme"lerinden doğmuş bir afetti. Bizim "Başı bozuk"lar, Avrupa orta çağının Gueux'lerine benzeyen yarı serseri, yarı dilenci işsiz güçsüz, sosyal köksüzlerdi.
         Başı bozuklar, Osmanlı toprak düzeninin tefeci - bezirgân sermaye hücumu altındaki kılıç artıkları idiler. Yani toprak düzeninin bozulması başı bozukluğu doğurmuştu. Ama, bir kere meydana gelen başı bozuk taifesi de, muhakkak bütün sosyal ilişkilerde olduğu gibi, bilmukabele toprak düzenini büsbütün berbat etmiş. Onun için, daima satıhta geçenleri not eden resmî ve klasik tarih, o devrin bütün felâketlerini "Celâli eşkiyası" ile izaha çalışır. Gerçekte Celâli eşkiyasının iktisadî ve içtimaî kökleri, toprak düzenine yeni giren önsermaye kurdunun açtığı yaralarda çimlenmiştir.
         Bu yaraların o zamanki şartlara göre kapanması, topraklar üzerine az çok istikrar getirecek bir çeşit yeni derebeyleşme oldu: Yani, bir kere daha, Osmanlılık, ölümlerden ölüm beğenme durumuna düşerek; nisbi istikrar için derebeyliği cana minnet bildi. O kadar ki halk bile, ikide bir sel gibi gelip geçen mansıb sahipleriyle, arkada kurt sivrisi halinde bıraktıkları başı bozukların şerrinden kurtulmak için, bir derebeyin "sahip"liğini ehven şer buldular. Derebeylik haklı ve muzaffer çıktı.

         III - İLMİYE

         1) FETHE KADAR: BEYLİKTE :

         Kadim çağda din, bugün zan ettirmek istenildiği gibi, dünyadan ayrı bir soyut inanç değildir. Bilakis, bütün dünya işlerine ve insan münasebetlerine çeki düzen vermeyi hedef tutmuş tamamen sosyal bir sistemdir. Osmanlılıkta "Şeriat elden gidiyor" denildiği vakit, dünya batıyor hissinin doğması bundandır.
         İslâmlıkda din, yalnız bir dünya kavrayışı olmakla kalmaz, bütün bilgileri en başta hukuk ilişkilerinin ana prensiplerini de elinde tutar. Onun için Osmanlı saltanatında din adamlarının bilhassa hukuk ve adliye mensupları "ilmiye tariki" teşkil ederler.
         Hıristiyanlık, köleler arasında yayılmasına rağmen, daha başlangıçta kurulu derebeyler zümresiyle kaynaştığı için, Hıristiyan dini derebeyleşmişti: Hıristiyan din adamları sıkı bir silsilesi meratibe (hiyerarşiye) uygun kast haline gelmiş, kiliselerle manastırlar hakiki birer derebey şatosu olmuşlardı. İslâmlığın hiç olmazsa doğuş zamanlarında, göçebe bezirgân demokrasisi mutlaktı. Onun için Osmanlılık kurulurken, ortada, dünya kasti olmadığı gibi, herhângi bir din kasti de yoktu. Hatta o ilk kahramanlık çağında, Osmanlı din adamiyle dünya adamı birbiriyle kaynaşmış durumdadırlar. "Gazi": Din uğruna savaşan yiğittir: Yalnız tarikat adamları, Bizans tesiriyle (Hacı Bektaş tarikatini kuran kendisi değil, Rum dönmesi mürididir.) az çok ayrılırlar. Hatta onlar bile, uzun müddet "Gaza" ile yakından bağlıdırlar. Bir surun içine kapanıp, tariki dünyalıkla keramet taslamaya pek bakmazlar. Akıncı sellerinin içine katılıp; gâziliği mayalarlar. Meselâ Hacı Bektaş Veli Horasan taraflarından Anadolu'ya geldiği vakit, Gazi olan kardeşiyle yan yana, savaştan savaşa dolaşır, bir nevi gazalar danışmanı rolünü oynadı.
         Bu gelenek, Osmanlı ilmiye mensuplarında uzun müddet kaldı. Din adamları, ilkin savaşcıl gazilerin akıl hocaları gibi iş gördüler. "Sicil Osmani" müellifi pek haklı olarak, Osmanlı idaresinde vezirin mi evvel, yoksa kadıaskerin mi evvel geldiğinin bilinmediğini söyler. Osman Gazinin büyük oğlu Alâettin Orhan Gazinin büyük oğlu Süleyman'dı. Bunlar, padişahlığı, daha doğrusu askerî başkumandanlığı gönül rızalarıyle kardeşlerine bırakmışlar, vezîrlikle yetinmişlerdi. Bu olay, orta çağ gazisinin feragat büyüklüğü kadar, padişahlığa din adamlığından pek fazla bir üstünlük ve değer vermeyişi ile izah olunmaz mı?
         Tarih öncesinin kahramanlık çağından kadim medeniyete atlayan Osmanlı göçebeliği için birinci iş: Harbdı. Bu kural din adamı için de doğru oldu. Osmanlı gazileri için din adamının bütün değeri, cihade (savaşa) yaramasiyle ölçüldü. Netekim, Osmanlılıkta ilk zamanlar en büyük din adamı orduyu humayun kadısıdır. Orduyu humayun kadısından başka bir de Bursa kadısı ile Edirne kadısı vardır..Lâkin, ordu kadısı, bülün kadıların başı sayılır. Hicri 8'nci yüzyılda (milattan 14 asır sonu ile 15 asır başı), devlet, genişledikçe, ordu humayun kadısı "tevcihat'ıl ilmiye işaretlerine" karışır. Bu suretle "Kadıasker" ünvanını alarak tamamen ilmiye şefi haline gelir.
         Daha sonraları, kadı askerlikten vezirliğe, hatta vezir azamlığa geçildi. Kara Halil sülâlesi ordu kadılığından yükselme baş vezirlerdi. Kadıasker vezir olunca, yerine başka kadıasker seçilirdi. Bu seçilenler, umumiyetle ordu kadılığı stajını geçirmiş kimselerdi. Koca Mahmut Efendi kadı asker olmadan evvel 40 yıl Bursa kadılığı yapmıştı.
         Onun için kadıaskerler, devlet silsilei meratibinde (hiyerarşisinde) vezir azamdan sonra geldikleri halde, vezir azamları kıskandıracak derecede itibar sahibi idiler: Mehmet Paşa (886/1481 M.) yılında: "Kadıasker efendiye icrayi nefsaniyetle divan'ı hümayunda vezir müteaddit iken niçin kadıasker taaddüt etmesun deyu arz'ı makbul olarak" (M. Süreyya: "Sicil'i Osmani yahut tezkerei tarih'i Osmaniye" C. 4, S. 740. Matbaai Amire 1308 İstanbul) bir "Rumeli sadareti" bir de "Anadolu sadareti" ihdas olundu. Mısır ve Şam ele geçirildikten sonra, bir de "Arabistan kadı askeri" meydana geldiyse de, bu "devamedememiştir." (Sicil'i Osmani keza).
         Fetihten evvelki devletleşme gidişi (Yani göçebe müesseselerinin sınıflaşması) ilk farklılaşmayı hazırlamıştı: Müftülük ile, kadılığın iki ayrı mansıp oluşu bu idi.
         Osmanlılıkta müftülük mansıbı, kadıaskerlikten 50 yıl sonra zuhur etti ve bu iki mansıb artık birbirinden gittikçe daha fazla ayrıldı.
         "KAZA" (Kadılık işi): "İcraat'ı alamat'ı şeriyenin itası" demektir. Her şehirde bir mahkeme vardır. Bunların mercii Kadıaskerdir.
         "ÜFTA" (Müftülük işi) "Tatbikat'ı mesail'i şeriye, ilamat'ın şeri şerife tatbikatı" demektir. Her şehirde bir fetvahane vardır. Bunların mercii "Müftü'lenam"dır.
         Görülüyor: Kadılık daha ziyade ameli, müftülük daha ziyade nazaridir. Her yerde olduğu gibi, burada dahi adamı müessese yapmıştır. İlk Osmanlılığın din üniversitesi, Hıristiyanlık ideolojisinde mühim rol oynamış bulunan İznik'de idi. İznik müderrisleri zamanla "Fetvaya mezun" oldular. En meşhurları (Dursun Fakîyd, Kara Rüstem, Tacüddin) "Müfülnam" unvanım alırlardı. Bununla beraber unvanlar daha sonra geldi. İlk "müftü" Şemsettin Fenari idi. (H. 834, M. 1430) yılı Fahrettin Acemî müftü oldu. (Osmanlı tarihi maddesi, Cilt I.)

         2 - FETİHDEN SONRA : İMPARATORLUKTA

         Bizans imparatorluğuna has olan kastlaşma din teşkilatının Osmanlılığa nasıl tesir ettiği ilmiyenin tarihçesiyle bir kere daha belirir. Fatih Mehmet zamamnda ilk işlerden biri, ilmiye tarikinin hiyerarşisini kurmak olur. Bu ilk mertebe basamakları öğretim ve tahsil derece ve merhalelerine göre şöyle diziliyordu:
         1 - Talebelik : Doğrudan doğruya ilmiyenin meslek tahsilidir.
         2 - Danişmentlik : Son sınıfa gelmiş talebelerin en parlaklarından muallimin tensibiyle seçilenler danişment olurlar.
         3 - Mülâzım : Yolu gelen danişmentlerin adları "Ruznamçei humayun"a kayıt edilince, bunlar mülazım olurlar.
         4 - Kuduveül ülemail muhakkikin : Bu adam korkutacak kadar heybetli ve uzun sıfat, mülazımların en mümtaz olanlarına verilir.
         5 - Müderris : Kudvet'ül ülemâ'il muhakkıkiyn arasında yapılan imtihanı kazananlar müderris olurlar. Müderris 20 yıl kadar hep ders verir.
         Müderrislik mertebesinde çok ibrete değen bir nokta vardır. Bu mertebedeki ilmiye mensubu ya "terakki" gösterir, yahut gösteremez. Terakki gösteremezse :
         6 - "Tariki Kazaya sülük" eder. Yani kadılık yapmaya başlar.
         Müderrislikte terakki gösterenler, sırayla yukarı rütbelere doğru çıkar. Bunlar da :
         7 - Vilâyet mevleviyeti,
         8 - İstanbul kadılığı,
         9 - Anadolu Kadıaskerliği,
         10 - Rumeli Kadıaskerliğidir.
         Ancak bu 10 basamakta başarı gösterenler Müftüilnamlık rütbesine erer. Müderrislikle müftülüğün aynı şahısta birleştiği düşünülsün, o şahsın padişah hocası olduğu göz önüne getirilsin, müftünün üstünlüğü kolay anlaşılır. Kadı âdeta beceriksiz, müderrisin, ilim dışı hayata atılmışıdır. Müderris softasıdır. Gerçi Müftüülenamlık rütbesi, Murat II zamanında (göç: 824 - 55, doğum: 1424 - 51) yani XV. yüzyılın ikinci çeyreğinde çıkmıştı. Lâkin bu makamın o zamanlar henüz yalnız "Müftüler üzerinde hükmü cari" (Sicil Osmani) idi. Fatih devri (Bizans tesirleri) ilmiyeyi silsilei meratibe sokunca, müftülüğün rolü kendiliğinden üstün duruma girdi. Çünkü kadı hüküm verecek, ama bu hükmün şeri olup olmadığını müftü kesdirecekti. Müftülük, bugün pek modeın bir yenilik sayılan "Anayasa mahkemesi"nin büsbütün demokratik değilse bile ortaçağ vari ademi merkeziyetli şekli idi.
         Böylece kadılık müftüğün altına düşmüştü. Netekim, çok geçmedi, kadıaskerlik yavaş yavaş ikinci safa indi. Kadıaskerlerin ikileşmesi müftülüğün tek kalan durumunu biraz daha yükseltti. Hele sultan Beyazıt medresesi, İznik göreneklerini gölgede bıraktı. O sırada müderrisliğin müftüyyilenama verilmesi, müftülüğü ilmiyenin başı yaptı. Aynı müderrislerin "Muallim sultani"likle ilgili bulunmaları, yani şahsi saltanatta padişaha şahsen tesir etmeleri, gelişmeyi büsbütün kolaylaştırdı.
         Nihayet, işler o hale geldi ki, (göç: 893 - 908, doğum: 1488 -1502) lerde, Yavuz Selim I devrinde müftüilnamlar "Haylıca vak'a ve haysiyet kazanup kadıaskerlerin ve mevalinin intihaplarına nezarete kadar ilerlemiş" (Sicilli Osmani, keza S. 963) oldular. Artık kadıaskerlerin azl ve nasbı müftünün tesirine kalmıştı.
         Daha birinci Osmanlı saltanatı derebeyleşip sona ererken, Beyazıt I. zamanında bir "sadat nazırlığı" kurulmuştu. Lâkin Bizans klerikalizminin içine girmek, tekrar edelim İstanbul'un içine girmekle tamamlandı: Ancak Fatih Mehmet'in koyduğu (veya konulmasına damga bastığı) silsilei meratip, ilmiyeyi iç inzibatlı bir kapalı kast haline sokmanın temellerini attı. Fatih'ten sonra gelen meşhur sofu Beyazıt II "Seyd'ül sahih'il senp" ilmiyeden bir "Nakib'üleşref" seçdirtti. Tıpkı padişahlar gibi "İlmiye tariki" de, bütün ilk Müslümanca demokratik özelliklerini kaip etti: Adeta, babadan oğula irsi birtakım sülalelerin kastı kılığına girdi. Bu "Sadat kiram"ın "Silsilename"leri "Nakip ef. ceridesi"ne kayıt olunuyordu. İlmiye, dört başı mamur bir derebey sistemine kavuşmuş demekti.
         Osmanlı tarihcileri, 1000'ci yıl (hicri) rakamını Osmanlı çöküşünde kolay dönüm noktası sayarlar. Haksız değildirler. Bininci yıl (milattan 1581), 16'ncı yüzyıl sonlarıdır. Hint yolu üzerinde Osmanlı - İspanya düellosu o tarihte başlar. Don, Volga kanalını açıp Ortaasya pazarlarına uzanmak isteyen Sadrazam Sokullu o tarihlerde öldürülür. Karadan Hindistana ulaşmağa uğraşan İspanya kralı, vadiyül sebilde can verir. Zuyuf akçe oyununa karşı yeniçeri isyanları başlar. Murat III, Darüssaade ("Haremeyn'i şerifiye") ağalığını kurarak bütün haremeyn'i hümayun evkafını ve hazinei şehriyarî'yi ona bakdırır; kapıağası vezir mertebesine çıkar. Gene o tarihlerde (göç: 1006/ doğum: 1597) "Hocai Padişahî" Sadettin Efendi "Şeyhülislâm" olur.
         O tarihdenberi, Meşîhat: ülemanın başı haline gelir ve Birdenbire imparatorluğun toprakları ve devleti gibi, ilim bezirgânlaşır. Din tefecileşir. İlmiye tarikinde mansıb ticareti alır yürür. "Muvakkat mansıb"lar modası başlar. Artık, mülkiyede görülen tersine gelişme, bütün neticeleriyle baş gösterir. Şeyhülislâm: "Kâffe ilmiyeye reis, veziri saniye takaddüm" (Sicili Osmani) eder: İkinci vezirden evvel gelen bir ikinci, ele avuca sığmaz, kellesi kolay uçurulmaz ikinci sadrazam, gizli kuvvet devletin içinde devlet olur.

         3 - İLMİYENİN BÜYÜKLÜĞÜ VE KÜÇÜKLÜĞÜ

         Bu gidiş, yalnız fütühatın ehemmiyetten düşmesi üzerine, kadıaskerliğin müftülük emrine geçmesi kadar basit ve yüzeyde görünen değişikliklerle kalmaz. Asıl iınparatorluğun büyük ve derin uzvu (organcıl) kalıp değiştirmesi bahis konusudur. Bütün Osmanlı toplumu ve devlet gibi, ilmiye tariki de o büyük değişmeden payına düşeni içine sindirecek, derebeyleşecektir.
         Veziri azam Lütfü Paşa, Kanunî Süleyman I devrindeki "Mevacib"i (ücretleri) anlatırken, ilmiye mensuplarının millî gelirden kaç türlü faydalandıklarını belirtir. Bu efendiler: Beytülmalden "hissedar"dırlar, hazinei amireden "vazifedar"dırlar. Ayrıca da "teberrüen ve tahminen mevacibi vezaifi" adiyle ücret alırlar. Paşa der ki:
         "Hakan'ı ülemayi azama ve fuzalayi kirama devlet'i aliyede olan izaz ve ikram dol sâlefeden birinde vaki olmuş değildir." (isfname)
         Cidden de öyledir. Mevacip (ücret) sırasında gösterilen gündeliklerin en yükseği ilmiyeye düşer.
         Bir fikir edinmek için, ortalama hesapla, o zamanki devlet ücretlerini şöyle sıralayalım :
 

         Yeniçeri ve sipahi gündelikleri neferlere mahsus değildir. Tekmil kumandan ve zabitlerle birlikte alınan ücret yekûnu içinde ortalamadır. Yoksa, ilk ulufe 1 akçe idi. Sonra 4 akçeye çıktı. 1000 yılında, Kanunî'den bir çeyrek asır sonra, 5 akçeyi buldu. Demek, devrin kılıç erleri geçinen yeniçeri 5 akçe ile geçinirken, kadıasker onun 114 misli, müftüyülenam ise 150 misli ücret alır.
         Müftüyülenamın yıllık geliri 270.000 akçe, yani 3 yüke yakın paradır. Gerçi kubbe vezirleri kendi "Has"larından yılda 10 -15 yük para alırlar. Ama, vezirlerin, ha deyince 2000 tepeden tırnağa silahlı adam çıkarması, yani 2000 muharibi yetiştirip beslemek mecburiyetleri vardır. 2000 sipahinin gündeliği 34000 akçe ise, yıllıkları 13.240.000 akçe tutar. Demek, o koca kubbe vezirinin 10 yük geliri olsa: Kendisi açlıktan ölebilir. En çok 15 yük geliri olsa: Gerçek iradı 1,76 yükdür. (Birbuçuk yükden biraz fazla) Sadrazam Lütfü Paşa kendi gelirinin yılda 15 yükünü "matbaah"ına ve "kul"larına, 5 yükünü "tasaddukat"a harcadığını, hazinesinde ancak 5 - 6 yük kaldığını belirtir. Demek, zamanın Karunu geçinen vezir azam bile, müftüilnamdan 2 - 3 yük fazla para kullanabilir.
         Müftüülnam, kubbe vezirleri gibi dirlik işleriyle uğraşıp yorulmaz. İşletme zahmeti ve masrafı nedir bilmez. Hazineden tırınk para alır. Hiç eksilmeyen harp darp içinde, vezir yalnız önündeki düşmana değil, ardındaki sultana da kellesiyle hesap verir. En şaşalı büyük şöhret, veziri bir deli hançerinden veya cellat kemendinden yahut yeniçeri bıçağından kurtaramaz.
         İlmiye hazerde, seferde rahat ve dokunulmaz kalır. Müftüülnam için kelle kaybetmek görüşülmemiştir.
         Elhasıl, Lütfü Paşa doğru söyler. Osmanlı ilmiyesi ondan evvel görülmemiş bir refahla işe başlar. "Ekmek elden, su gölden", hiç risksiz toplumun en şerefli insanı geçinmek buna derler. Osmanlılığın gaza meydanlarında ve zaferlerinde olduğu kadar, devlet kuruluşunun sosyal ve iktisadî temellerinde dahi, ilmiye tarikinin oynadığı büyük sistemci rolü düşünülürse, hizmetlerini "Fisebilillah", "Piraşkına" yapmamaları, arslan payı almaları akla yakın gelir.

         4 - İLMİYENİN TEFECİ - BEZİRGÂNLAŞMASI

         Unutmayalım ki bu parlak görünüş, o zamanki cemiyetin kendisindeki her görünüşü gibi, yâlnız yüzeyde kalır. Hem şerefli, hem imtiyazlı, hem tehlikesiz, hem hazır gelirli, "mesned"in işe gelişi çok olur. Fatihin kurduğu sistemle, üst üste açılan medreseler, bu çokluğu büsbütün arttırır. İlmiye tarikinin böyle kemiyetçe artışı ister istemez, bir gün kendisine düşen milli gelir payının parçalanıp şahıs başına gittikçe daha az düşmesini icap ettirir.
         Fakat ilmiyenin başına kopan asıl büyük felâket, gelirinin sayısından çok kalitesinde gizlidir. Seyfiye tariki gibi ilmiye tariki de eski zaman "Ecirler" (ücretliler) taifesidir. Yani hep gündelikle yaşarlar. Kodaman ilmiyelilerden sivrilip derebeyleşenler bulunabilir. Ama, küçük softacıkların topu da zavallı din ve devlet ameleleridirler ve Osmanlı saltanatının, bazen akıl almaz gibi görünen kargaşalıklarına zenberek olan başlıca tezad buradan patlak verir.
         İlmiye ile seyfiye arasında dağlar kadar fark var sanılır: Biri bilgiyi, öteki kılıcı; biri maneviyatı, öbürü maddeyi, birisi ruhî yücelişi, ötekisi hoyratlığı, birisi barışı, ötekisi kanlı savaşı temsil ederler. İki kutupdurlar. Ama, zaman zaman bu iki kutup el ele verüp sokağa döküldüler mi, imparatorluğun başına "Kızılca kıyamet" kopuverir. İki ucu birleştiren, bu derece kaynaştıran nedir?
         Okul kitaplarında şişirilen "Cehalet", "Taassup"larını bir yana bırakalım. O zamanki padişah mı daha az mutaassıptır? Yoksa, "Enderun-u Hümayun"dan yetişme vezir mi daha cahildir? Bütün mes'ele, seyfiye ile ilmiye tariklerinin ücretle yaşamlarında toplanır. Devletin toprak geliri, bilinen şekilde azaldıkça, baş vurulan "Zuyuf akçe" isimli kadim zaman enflasyonu, en başta ücretlerin değerlerini boyuna düşüren bir kalpazanlıktır.
         Zuyuf akçe, seyfiye ile ilmiyenin alım kabiliyetlerini düşürdükçe, onlar başlarındaki devletlûları artık ceplerinden para çalan birer hırsız durumunda görürler. Bugünün grev yapan işçileri gibi, çarçabuk birbirlerini anlarlar. Sarıklılarla pala bıçaklılar o saat kucaklaşırlar ve meydanları kanla yıkayıverirler. Bezirgânlaşan Osmanlılığın toprak idaresinde 3 rezilet gelişmişti: 1- Toprak beyliği, 2- Rüşvet, 3- Başı bozukluk.
         İlmiye zümresinin alabildiğine çoğalışı ve soysuzlaşması da, bir yanda meşru, öte yanda gayrı meşru birçok yollarla bu üç rezilete vardı. 1- İlmiye beyliği, 2- İlmiye satılıklığı, 3- İlmiye başı bozukluğu.
         a) İlmiye beyliği : Havadan ihsan:
         1 - Hava Medreseleri : İlk zaman medrese kaynağı olan bir kaç tane zapt raptlı okul vardı. Sonra, Kudüs, Halep, İzmir, Selânik, Yenişehir, Fener, Galata ve ilh. bir çok "Mahreç"ler belirir. Mahreç: İlmi rütbelerin ilk "Paye"sidir. Bu 7 - 8 mevleviyete verilmiş isimdi. İhtiyacı düşünmeyen zamane üniversiteleri gibi her tarafta "Havai medreseler peyda" (Nizam Devlet Hakkında Lâyiha) oldu. Piyasaya -bugünkü "işsiz aydınları" andıran- sürüyle "Müderris" sürüldü.
         2 - Hava Mansıpları : "Havai medrese"den yetişenin, şimdiki münevver "Kaldırım mühendisi" gibi bir "havai müderris" olacağı anlaşılmaz muamma değildir. Bu hava müderrislerini kim besleyecek? Tıpkı şimdiki gibi: Devlet! Onun için, bu "havai" efendilere mahsus: "İfsad tarik'ı kazayı müstelzim olan hava mansıpları itası" (Nizam Devlet Hakkında, keza) usul haline konuldu.
         3 - Rüesu İhsani : Bir kere iş borsa kanuniyle hava oyununa girince, "İlmiye" tariki de artık bir süs, bir nişan, veya senet nazarlığı gibi ortalığa dağıtılır oldu. Çocuk sevindirmek için bayram hediyesine çevrildi. "Sagar'ı zadegâna (asilzade yavrularına) teşvik ve tergip için" (A. Şeref "Tarih Devlet Osmani", C: 11, S. 252) "Rüesa" yani, ilmi payeler bağışlandı. İlim çocuk oyuncağına döndü. Bu usul ilmiye tarikinin derebeyce kullanılışıdır.
         b) İlmiye satılıklığı : Diploma satışı; Allahın toprağının geliri bile satılığa çıkarıldığı devirde "ilim" ve "paye"lerin pazar kanununa uymaması imkânsızdı. "Müderris" denilen mahluk da nihayet geçinecekti. Ne yapsın? "Mülâzemet'ı evrak mebzül, hususen akçe ile alınır satılır makulesinden olarak" matalar sırasına sokuldu. (Nizam Devlet Hakkında Mütalat).
         Bu usul de, İlmiye tarikinin Bezirgânca kullanılışı, yahut suiistimalidir.
         c) İlmiye başı bozukluğu (sahtekârlık) : "Nice istihkaksızlar taraf ve takribini bularak bir mülazemet kâğıdı derdest edüp zaman'ı galilde müderris ve kadı olmağa" (A. Ş. "Tarih Devlet Osmaniye" C. II, S. 252) girişirler: Bu "taraf ve takrib" yollarından bir kısmını yukarıda gördük. Onlardan başka bir de "Nebanbaşlık" denilen "Kefen soyuculuk" vardır ki, bu yol ilmiye tarikinin kendi kendini inkâr ve tasfiye ettiği usul haline gelir: "Ölen kimselerin mansıp kağıtlarını bazı sahtekârlar" alıp kadı oluverirler (Nizam Devlet Hakkında Mütalat).
         Hava ile, parayla, sahtekârlıkla müderrislik, alimlik olur mu? denecek. Lâkin mevzu bahs olan artık "ilim" değil, sosyal soysuzluktur. Soysuzluğun ilmi nedir, cehli nedir? Çünkü :
         "Usul'ü tedris ve tederrüs dahi kaidei munkıha ve salimesinden çıktığında tertibi vechile itmam'ı tahsil ve ifaze edeyim derken ömürlerini medresede imrar ve ifna ve ahval'i memleketten ekseriya bir haber" (A. Ş. Keza. S. 253) birtakım "Derya içindedir deryayı bilmez" dehriler ile ilim vurguncularının arasında pek büyük fark kalmaz. Hepsinin sonucu aynı çıkmaza dayanır: Halkı aldatmak!
         Böylece, "İlmiye tariki" iki dönemece varır :
         1 - Ya sahtekârlığa sapıtılacak;
         2 - Yahut hayata sapa düşen medrese küfü içinde bunalmak göze alınacak.
         "İlim" hokkabazlığa döndükten sonra, "Alimin" sahicisi ile yalancısının farkı mı kalır?

         5 - İLMİYENİN DEREBEYLEŞMESİ

         Osmanlılık derebeyleşdikçe, ona denge olarak ve aynı sebep - netice zincirleriyle ilmiye zümresi de birtakım farklılaşmalara uğrar. "İlim" adı altındaki sosyal soysuzlaşma "İlmiye" tariki içinde birtakım zümreleşme ve tabakalara uygun düşer. İlmiye tabakalarının başlıcaları üç güruhdur; ve Osmanlı toplumunun üç büyük reziletini temsil eder. 1- Toprak beyliği, 2- Rüşvet, 3- Başı bozukluk.
         1- Mansıblı İlmiye : Toprak beyleriyle karışır. Üst tabakadır; 2- Kadılar "Münasıb'ı muvakkata", "Kifayetsiz arpalık", rüşvetçi "Voyvadalık" ile geçinen orta tabaka ilmiyedir. 3- Boş gezer fodlacılar: zaman zaman yarı serseri, yarı dilenci ayak takımına katılan ilmiyenin alt tabakasıdır.
         Mansıblı İlmiye: (Üst tabaka): İlmiye tariki, ilkin, tıbkı seyfiye tariki gibi gündelikçi devlet hademesi idi. Sonraları, hele tefeci - bezirgân sermaye toprak ekonomisini tekeline geçirdikçe, durum değişti. Gündelikler "Zuyuf Akçe" kalpazanlığı ile resmen çürütülmeye başladı. O zaman "Küllahını sudan kurtaran kaptandır." fetvasiyle, ilmiye tariki içinde su başını tutanlar, başlarının çaresine baktılar. Kalemiye ve mülkiye tariklerinin üst tabakaları gibi ilmiyenin üst basamakları da "Yağma sofrası"na oturdu. Gündelikden daha istikrarlı, çapula elverişli toprak gelirlerine göz koydular. Bu suretle "İlmi Mansıp"lar türedi, ve ilmiye tarikinin elebaşları da, suspayı alınca, "Paye ile taltif" olunmağa başlandı.
         "Bir iki yüz sene: Mevleviyetler ve medreseler memuriyet halinde kalıp, sonraları tertibatı menasıb'ı ilmiye zuhura gelmiştir. Paye ile taltif, muallimler ve ser etıbbalardan başlayıp taammüm etmiştir." (Sicil Osmani, C. l, S. 6 - 7).
         Lâkin, her gün alıp yürüyen: "Hava medreseleri"ni "Hava mansıpları" kovalamakta gecikmedi. "Reesül ihsani", diploma satışı, sahtekârlık gibi bulanık kaynaklardan gelme ilmiye akınına paye mi dayanırdı? Zamanla "Müstehak"larına bile mansıp yetiştirmek mesele haline geldi. "Arpalık" ve "Devriye menasıbı" da ister istemez "mahreç menasıbı"na katıldı. O yüzden: "Meşayih'i islâmiye dahi, bilzarure gerek kazayi asakire ve gerek sair mevaliye vakit ve hale kıyasen emr'i maaşlarını idare edecek mertebelerde biladil cesime arpalıkları ile arza muktedir olmayup hemen mümkün" (Beriyetülşamlının "Nizam Devlet Hakkında mütalat"ı) olana toprak geliri verilebilir oldu.
         Kadılar Zümresi : (Orta tabaka ilmiye) :
         Mansıp kiyafetsizliği ilmiyenin üst tabakasını ikiye böldü. Dört, beş ulu mansıp daimileştirildi: Şeyhülislâmlık, Nakibileşrefülfalık, Hünkâr imamlığı, Hekim başılık gibi...
         Geri kalan bütün mansiplar nöbetleşeye çıkarıldı.
         (1006/1597) denberi hocaı padişahı Sadettin şeyhülislâm olunca "Sadu islâm" eskisi gibi uzun müddet aynı mansıbda kalmaz oldular. Mansıp alış verişinin ilmiyedeki tecellisi daha kolay başladı. Hukuk davaları denilen dalavera gayya kuyusunda, ilmiye için istikrar zaten imkânsızdı. Ufacık bahaneler hazırdı: "Tevkif suretile azl ve nasb" (Sicil Osmani C. 5, S. 6-7) den kolayı yoktu. Esasen "Muvakkat mansıp"lar: "Malûm ve maruf olan tertib'il kadim ile birer senelik olmak üzere tevcih olunur. Ve bazen dahi temdid olunur." (A. Ş. "Tarihi Devleti Osmani" C. 11, S. 252) idi.
         Böylece, arpalık sahipleri, bütün öteki toprak rantı ile geçinen toprak beylerine uyarlar. Roma'nın soysuzlaşma devrindeki valiler gibi, o bir seneliğine varan hocalar, vardıkları yerdeki halkı soyup soğana çevirmez de ne yaparlardı? Onlar da:
         "Kendülere ait Faidei zaideye bakarak cehl ve esafil'i nasdan voyvoda müsüllü tahsildar ve gaddar nevvab göndermeği irtikâp" (Nizam Devlet Hakkında Mütalat) yolunu geliştirdiler. Ve orta zümre ilmiyeliler sosyal ölçüde toprak beyleri güruhuna katıldılar.
         Çünkü, ilmiyenin kadı zümresi: Osmanlı kast bölümleri içinde ilmiye menşei ve kaynağından geliyor, ilmiye adını taşıyorlardı. Ama, gördükleri sosyal iş bakımından bir nevi taşra mülkiyesi rolünü oynuyorlardı. Mülkiyenin hayat şartlarına uydular. Geçinmek için rüşvete daldılar. 17. yüzyıl başlarında (1037/1627) yollu, yolsuz ilmiye tarikine karışmış olanların temizlenmesinden başka türlü, rüşvetin önüne geçilemiyeceği gün gibi aşikâr olmuştu.
         "Ve mevali'yi azam ve kazat efendiler daiyleri imtihan ile na ehil olanları ihrac ve mansıpları ehli ilm ve ehli fazla verile ve müddetlerinden (...) alıya deyu ferman ve icra buyurulursa, raşiler irşaı kimlere virir veyahut mürteşiler rüşveti kimden alabiliyor. Bu takdirce irtişa bilkülliye def ve ref olur. Ve hakimler dahi adil olur ve hakimleri adil olmak için reayaya zulm ve taaddi olmaz." ("Tımar ve zeamet Usulünün Bozulmasına Dair Lâyiha Sureti" el yazması).
         İlmiye başı bozukları (Goygoycu, duaköy, fodlacı) :
         Mansıplı ve hizmetli ilmiye tabakalarının ince satıhları altında, nemli hasır altına sığınmış böcekler gibi aç ve boş bir sürü hazır yeyici softacıklar kaynaşmışlardı. Bunlar, modern endüstri şehirlerinin "yedek işçi ordusu" gibi, imparatorluğun hem lüzumlu, hem lüzumsuz "yedek softa ordusu" idiler. Bunları öldürmeden ve ondurmadan yaşatıp süründürmek lâzımdı. Bunlardan bir kısmı canlarını dişlerine takıp geniş halk yığınları içine dalar, orada manevî yüceliş ihtiyacını maden filizi gibi işletip, nefisleri bir kâtiple geçinmeğe çabalarlardı. Batının orta çağ Geux'larını andıran bizim "Başı bozuk"ların ruhanî kolu gibi kasaba kasaba, şehir şehir dolaşırlardı. Gâh cennet vaadiyle dilenirler, gâh cehennem tehdidiyle kendilerini besletirler, bedavadan ucuz din saltanat misyonerliği yaparlardı. Ve bu vazifelerine daha medrese kapısındalarken heybe omuzda goygoyculukla staj ederlerdi.
         Merkezi yerlere biriken softacıklar ise, evkaf kaynaklanndan çöplenmeğe çalışırlardı. Onun için, her islahat devrinde, evkafı kemiren bu hazır yeyiciler de bir mesele haline girerdi. Beriyetülşamlı'nın "Mütallat"ı, gedikli zeametlerin malları hakkında tedbirler öne sürerken, evkaf mülkleri için de şu teklifleri yapar: Ve evvelâ "Sagîr, kebir, meşrute, gayrı meşrute" olarak tasnif ve tescil edilmelidirler. Bu emlâk içinde "Fazla menafi"li olanlar "mahlûl" hale gelince "Tenzil" kılınmalıdırlar. "Duaköy gibi hizmetsiz veya hizmeti metrük kalmış cihat mahlûl olunca" (Keza) bunun yarısı "İmam, müezzin, kayyum, misüllü hademeye terakki ve tevcih" edilmelidir. Öbür yarısı "Mande" (Hazineye kalmış) sayılmalıdır. Belirli tevliyet (vakıf işlerine bakan görevli) kesilmelidir.
         Bu Lâyihalar Selim III zamamnda yazılmışlardı. Padişahın kaniyle temizlendiler. Ondan yüz yıl sonra (1328/1909) yılı, meşrutiyetin meşhur şeyhülislâmı Mustafa Hayri, evkafı modernleştirmeye kalktığı zaman, duaköylerle fodlacılar, büyük merkezlerde âdeta kendilerine mahsus bir tefeci - bezirgân kompleksi olmuşlar: Kendilerine has ticarî senet ve muamelelerle bir nevi piyasa ve karaborsa yaratmışlardı.
         Duaköy fodlaları (Ekmek tayinleri) 12 bin lira zarar getiriyordu. (Bugünkü parayla milyonu aşan zarar!). Kendi piyasasında bu fodlaların yüzde 90'ı bedelen ödenmekte idi. Şeyhülislâm, "Bedelci" denilen bir nevi ilmiye tarikinin tefecilerine yarayan Fodla senetlerini 36 bin lira harcıyarak piyasadan toplattı. Ayrıca Duaköy "Vezaif"i için yılda 355095 kuruş ödeme yapılıyordu. Bu "Vezaif" (Bir nevi din maaşı) da, tedavül meyanından kaldırıldı. Yalnız Fodla ve vezaif paraları adam başına (O zamatıki tekaüt maaşları ile 30 kuruş) dağılsa, o zamanki İstanbul'da 100 -150 bin civarı tufeyli softacığın barındığı anlaşılabilir.
         Gene ilmiye tarikinin ayak takımını besleyen ayrıca imaretleri (Aş evleri) vardı. Bir ara, yemekler aynen verilirse, çalınıp çırpılıyor, diyerek paraya çevrilmişti. Fakat, bezirgân ve tefeci sistem içinde bu gibi yağmurdan kaçışların hangi doluya tutulmak için uydurulmuş bir "Dolap" olduğu meydandadır. Dirlik düzeni derebeyleşirken bulunan, kesim düzeni gibi, imaretler de derebeylikten kurtarılmak istenirken, tefeci - bezirgânların kucağına düşürülmüştü. Nitekim, aynı meşrutiyet havası içinde, her şey gibi evkaf da batı muhasebesine vurulurken düşülen tuzak anlaşıldı. İmaretlerdeki aş yerine :
         "Verilen paranın ancak nısfı, belki de sülüsü bedel olarak hademenin eline geçerek üst tarafı menfaatperestanın keselerine giriyordu." (Tarihçei Evkaf S. 230).
         Meşrutiyet burjuvazisinin şeyhülislâmı bu orta çağ müesseselerine modern bir çeki düzen verdi: İki imaretten fazlasını kaldırıverdi. İşsizler, gitsinler, sermayedar işletmelerinde çalışsınlar veya "ihtiyat sanayi ordusu" halinde ücretleri düşürsünler. İmaret paraları, ancak, devletin işine yarayacak. "Uygun" talebelere tahsis olunacaktı. Osmanlı orta çağının "İmaret"i modern çağın "Burs"larına çevrilmişti.
         Yukarıda bütün hülasa ettiklerimiz, tıpkı "Seyfiye tariki" faslında göreceğimiz gidişin aynıdır. Ve aynı kargaşalıklara aynı yollardan kapı açar. Büyük şehirlerin ayak takımı, gündelikçi asker ve ilmiye başı bozuklarının teşkilât ve silahlarına dayanınca payitahtda boy boy kızılca kıyametler kopar. İslâhat lâyihalarına göre beklenen:
         "Yüz elli seneden ziyade müddetde vakit vakit aleltedriç tekevvün ve tahaddüs edüp illeti müzmine kabilinden olan arızai fesadın defaten tesviyesi" (Beriyetülşamlının "Nizam Devlet Hakkında Mütalat") bir türlü kağıttan hayata geçemez.

         IV - SEYFİYENİN BOZULUŞU
         l - "SEYFİYE"NİN BAHTI

         Mehmet Şerif efendi lâyihası: "Umumen mizac'ı askerde olan fesad"ın toprağa ve mukataaya "dahi" eriştiğini söyler. Gerçekte, başdanberi anlattığımız gibi, tesir tersine başlamıştır: Askerdeki fesat toprağa değil, bilakis, toprak düzenindeki fesat paraya ve "mizacı asker"e bulaşmıştır. Onun için, Osmanlı tarihini açıklarken, sahnede en çok velvele koparıp göze batmış olan askerî kargaşalıkları lâyık oldukları sıraya, en son basamağa koyduk.
         Bugün bereket, ortada kazan kaldıracak yeniçeri ocağı kalmamıştır. Onların şerlerini kışkırtmış sayılmadan, yani yeniçerileri isyana tahrik suçuyla damgalamadan bazı "hak"larını itiraf edebiliriz, gibi geliyor. Tabii, yeniçerileri müdafaa kasdimiz yok. O babacanların zatı bizim avukatlığımıza bir ihtiyaçları bahis konusu değil. Yeniçerilik, uzun asırlar boyunca, kendi kendini, "Kılıcı hakkına" korumaktan geri durmamıştır. Bizim "Kalem"imiz Osmanlı yatağanları yanında hayli cılızdır.
         Mamafi, Ali'nin hakkını Ali'ye vermek lâzımsa diyebiliriz ki, ötedenberi yeniçeriliğe karşı atılıp tutulan bütün kötülemelerin bir tek manası vardır: Yeniçerilik tabii ömrünü tüketmiştir. Yeniçeriler, küçük yaşta ana, baba yuvasından alınmışlar, o saç sakala itibar edilen devirde bütün ömürlerince dımdızlak dolaşmışlar, amelimanda oluncaya kadar dünya evine girmeyerek saltanat uğruna kelle koltukta sapır sapır dökülmüşler, gene de her sabah, Horasan misyoneri Hacı Bektaşı Veli aşkına "Hu diyelim hu!" diye bir lokma ekmeğe gülbângin çekmişlerdir.
         Bu arada bazı coşup fenalıklar da yapmışlar mı? Sebepleri meydanda. Mecbur kalmışlar. Fakat, yaptıkları nedir? "Tarihi Ebülfaruk"un "İstinafsız hüküm'ü avam" dediği yolda ayak takımı ile el ele vermişler, rüşvet ve irtikâpla milyonerleşen birkaç aşırı tamahkâr veziri kısaca mahkûm ederek, birkaç kavuğu büyük kelleyi uçurmuşlar... Allah taksiratlarını af etsin. Biz Türkler tevekkeli demeyiz: "Kabahat ölende mi? Öldürende mi?" adalet yukarıdan gelmeyince, aşağıdan kestirme yolunu bulmuşsa, ibret alınmaya değmez mi? sorulabilir.
         Tekrar edelim. Osmanlı askerinin çelik nüvesi, bütün kadim (antik) aylıklı ordular gibi "soldat" "ecir" (ücretli asker) idi. Her devrin ecirleri için olduğu gibi, hep Osmanlı çerilerinin yaptıkları göze battı veya batırılmak istendi. Ama, o rînd (hoşgörülü) meşrep kaydı hayatla savaş erleri, olur filozof değillerdi. Barış zamanı, yatağanları kadar keskin işleyen dilleriyle, harp zamanı dil kadar kolay işleyen yatağanlariyle, üst tabakaların mantığını daima hiçe indirmişlerdi. Ne çare ki tarihin bükülmez kanunlarına uyarak, bindikleri dalı kesenler gibi düşmüşlerdi. Ve şimdiye kadarki medeniyet tarihinde: kim düşüp ezilirse, o haksız çıkardı. Ezenler ve üstün gelenler: En hayasızca soygun ve silahları da kullansalar, haklı sayılırlardı.

          2 - SEYFİYENİN TARİHİ GELİŞMESİ

         a) Asker - sivil farkı :
         Göçebelik çağında, kahramanlık devrinden medeniyete giren toplum şeklinde harp, bir nevi geçim zanaatı idi. Vatandaşlar, cengâverlerden ibaretti. Bütün öteki gaaziler arasında bir gaazi olan Osman İlp, Belgradî Haki'nin tabiriyle: Sultan sahibi huruc tarih hicretin 699'unda uruc ("Hâdayık'ı Reyhan Mütercim Şakayık'i Numan") (Mukaddeme, S. 2. El yazması, Köprülü Ahmet Paşa Kütüphanesi 23) etmişti. Selçuk fetretinde ayaklanmış gaazinin ordusu, etrafına toplanmış kendisi gibi gaazilerdi. Ordu ile toplum birbirinden ayrılmıyordu.
         Gerek ilmiyenin, gerek seyfiyenin büyük çoğunluğu daima, bir nevi kılıç işçisi, harp amelesi oldu, yani ilk ecir (ücretli) ve gündelikçi Osmanlı olarak kaldı.
         Osmanlı toplumu elbet toprak temeline dayanıyordu. Ama, Osmanlı idare sistemi, göçebe yerleşmelerinden doğmuş her imparatorluk idaresi gibi, ister istemez fütühata, yani askerliğe dayandı. "Mülkiye tariki" dediğimiz kastın bâşı veziriazam, sefer zamanları "Serdarı ekreb" (Ordu başkumandanı) olurdu. Yani, vezirlik, hiç düşünülmeden askeri kumandanlık sayılıyordu. Beylerbeyiler, cephedeki ordunun iki kanadını tutan cenah kumandanlariydiler. Sancak beyleri, maiyetleriyle birlikte ordu bütününe katılan tabii kumandandılar. Yetiştirdikleri "Cebelü" adamları, ordu birliklerini teşkil ediyordu.
         İlmiye tariki de mülkiyeden aşağı kalmazdı. Gördük. İlkin ilmiye kadrosu ordunun başlıca unsurlarındandı. İlk kadıaskerler, yani ordu kadısı, aynı zamanda bütün kadıların başı idi. Yani kadılık fonksiyonu orduyla sıkı sıkıya bağlıydı. Vezirlikle kadıaskerlik birbirine karışırdı. Hatta ilk zamanlar bu iki makamdan hangisinin üstün ve önce geldiği bugün bilinemiyor.
         Mukataalar devrine kadar "Sahibülarz" adını alan, gerçekte toprak sahipliği ile hiçbir ilgisi bulunmayan "Dirlikçi"ler, toprak gelirinden aldığı vergiciklerle geçimini sağlayan evvelâ askeri, sonra sivil birer devlet memuruydular.
         Son zamanlara kadar, kara halkın dilinde bile, Osmanlı ülkesinin mülkî bölümleri, ordu bölümleri idi. 1'inci ordu "Hassa" askeriydi. Sonraları (...) ya taşındı. II'nci ordu "Dersaadet ordusu" idi ve "Mensure" adını alıyordu. III'ncü ordu Rumeli, IV'ncü ordu Anadolu, V'nci ordu Arabistan, VI'ncı ordu Umman, VII'nci ordu Hicaz ordusu idi. Şark vilâyetlerimize "memleket"ini sorun; "4'üncü ordu" der..
         Vatandaşla asker arasındaki ilk ayrılış, göçebe aşiret nizamının sınıflı medeniyet rejimine geçiş sembolleriyle beraber başladı: Bu sembollerin maddesi "Sikke", manası "Kanun" idi. Orhan Gaazi: Koyunhisar Eznekmid ve İznik şehirlerini ele geçirince iki medeniyet alâmeti sosyal farklılaşmaya kapı açtı: "Alâettin Paşa talimiyle kavanine müteallik şeyler, sikke ve libas'ı cend ve vezaif ve mertebeleri tertip eyledi. Mukaddema olan Selçukiye sikkelerini tebdil eyledi. Ve kendi ismiyle darp eyledi. Ve dahi cendi reayadan temyiz ettirilmek emr eyledi ki kırmızı, sarı, siyah börkler keymeye ve bade siyahı beyaza tebdil ve böyle kaldı, Han Yıldırım Beyazıd'a gelinceyedek. Velhasıl beyaz börkleri has kullarına tayin eyledi ve ayan ve etbârlarına kırmızı börk tayin eyledi. Bu dahi han ebülfetih zamanına gelince baki kaldı. Ebülfetih baki Sultan Mehmet leşkere beyaz sarık giymeğe ve yayalara börk giymeğe emr etti. Ve anı altun ile tezyin edüp hâlâ ona esküf derler. Ve kırmızı börk tevâbiye mahsus kaldı." (Kâtip Çelebi: Cihannuma elyazısı S. 1. 680).
         İznik'in zaptı 731 (1431)'de olduğuna göre, 15. asrın ilk yarısında yalnız askerle vatandaş farkı gözetilmiş oluyor. Ancak 1'inci Osmanlı saltanatının sonunda bilzat ordu içinde padişah kendi has adamlarına beyaz, geri kalana kırmızıyı lâyik görerek bir ikinci iç bölüm yaratıyor. "Ebülfetih" denilen Fatih II. Mehmet'le beraber imparatorluğa geçilince, ordu içi farklılaşma da tumturaklaşıyor: Kul taifesinin (Merkezi Ordunun) başına: leşkere sarık, yayaya altun gibi süslerle börk geçiriliyor. Ve süvari hassa ordusu demek olan sipahiler, gördüğümüz gibi bölüm ve adlarına kadar Bizanstan alınmış bulunur.
         Görülüyor: Birinci Osmanlı idaresinde çiftçi ile çerinin, hattâ kumandanların bütün farkları basit küllah renginden öteye geçmiyor, demek. Lâkin, çeri ile çiftçinin gerçek farkları yalnız harp zamanına ait kalıyor. İlk Osmanlı "piyade" askeri "Yaya" dır. Ondan sonra, harpların kârlı gidişi sefere rağbeti arttırdı. Yayalara katılan "Yamak" ve acemiler belirdi.
         b) "YAYA"LAR (Müslüman asıllı gündelikçi asker) :
         Orhan Gaazi şehirler zaptında muvaffak olunca, kardeşi Alâettin'e: "Muradım askeri ziyade etmek" dedi. Alâettin bu arzuyu, -Osman Gazi önünde Bilecik kadısı, Orhan zamanında Bursa kadısı olan,- Hayrettin Paşaya açtı. Hayrettin Paşa da (ilmiyeden: Kadı Hayrettin!) "Sultanım ilden yaya yazup çıkarırız, dinle: Reaya bu haberi işidüp, padişah hizmetinde olalım deyu rağbet gösterdiler. Çok adam yazıldı ve ak börk giyip yürürlerdi. Yaya tamam olduktan sonra gelenler dahi: "Bari bizi yamak yazın sefere bile varup hizmet edelim" dediler. Kara Halil ve Alâettin ve Hayrettin tedbiriyle kimi acemi ve kimi bahçelere tayin olunup tahrir olundular." (Kâtip Çelebi "Cihannuma" Keza S. 681).
         Kadı Hayrettin'in "İlden" sözü belirtiyor ki, ilk Osmanlı askeri yalnız kendi aşiret gazilerinden ibaretti. Fazla fütuhat imkânı fazla askere lüzum gösterince, Osmanh padişahı askerlik şerefini aşiret tekelinde tutmakta fayda görmedi. Aşiret dışında "İlden" adam topladı. Bunlar ilk aylıklı ordu oldular:
         "Ve ol yazılanlann her birisine bir akçeki rüba dirhem gelür, sefer vaki oldukda alalar, seferden rücû ettikleri zaman ziraatla meşgul olalar. Ve anlardan asla rusum'u divanî alınmaya ve her on adama bir baş ve yüz adama bir baş ve bin adama bir baş tayin olundu. Ve namları piyade namiyle meşhur oldu." (Cihannuma S. 681).
         "İl" sözünün bir de asıl ilk bakışta görünmeyen derin sosyal manası vardır. Osmanlı aşiret düzeni, şehirler zaptiyle beraber, yeni iç meselelerle karşılaşır. Bu, yalnız eski topluma yeni bir düzen vermek meselesi değildir. Başta ve bilhassa, üstün gaziler arasında o zamana kadar hüküm süren eşitlik ruhu yerine, saltanata benzer bir silsilei meratip (hiyerarşi) kurmak, hareket ve düşüncelerinde aşiret istiklâli (bağımsızlık) güdecek öteki gazileri zapt ve rapt altında tutmak meselesidir. O zamana kadar "İl" sayılanlara karşı bütün aşiret gazileri yekpare bir kuvvetti. Ama, aşiretin kendi içindeki il olmayan fertlerine karşı bir zecri kuvvet yoktu. Yani devlet yoktu.
         Kandaşlık bağları her şeyin üstünde olan aşiret fertleri içinden askeri kumandan seçilmiş bir gazi bu kumandanlığı daimi bir hükümranlık ve saltanat kılığına sokabilmek için, kandaş gazilere karşı dışarıdan yabancı "İl" kuvvetleri tedarik etmek ve aşiret içinde o zamana kadar mevcut olmayan "Devlet" cihazını kurmak zorunda idi. İslâm fikriyatı, bu yaman geçişi gayet büyük ustalık ve tabiîlikle başarmış biricik sistemdi. Orhan Gazi kendi ağziyle söyleyemediği bu değişikliğe önce kardeşi Alâettin kanalından Kadı Hayrettin'e açtı. Vesile pek meşru, bütün devletlüler için ezeldenberi kullanılagelen dış tehlike idi: "Muradım askeri ziyade etmek"... Fakat, bu asker, "İl"den toplanınca ve geçimini ücretini aldığı baş gazinin şartsız kayıtsız emrinde bulununca: Elbet, içeride başkaldıracaklara karşı da bulunmaz bir baskı aleti olurdu.
         Netekim, bir taşla iki kuş vuruldu. Devletleşme gidişi için gereken silahlı kuvvet ve zecir vasıtaları kurmak üzere: 1) Önce, askerler sivilden ayırt edildi; 2) Sonra padişahlaşan gazi, askeri "ilde" tedarik etti. Osmanlı gazileri, tarih öncesinin eşitlik ruhunu tek hayat kanunu bilen kimselerdi. Onların içinde padişaha körü körüne sadık adam bulunamazdı. "İl" denilenler, Müslüman da olsalar, Selçuklar saltanatının uzun asırlarca tesiri ve nihayet soysuzlaşması ile hayli "Medeni"leşmiş, yani "Kula kul olmak" huyunu edinmiş kimselerdi. Bunlardan bendegân bulmak "Yaya" asker kiralamak kadar ucuz ve kolaydı. Bu "il" askeri icabederse toplum içi davalarda, kendi vatandaşlarına, kabiledaşlarına karşı da rahatça kullanılabilirdi.
         c) "YENİÇERİ"ler Hıristiyan asıllı gündelikçi asker:
         Zamanla iki olay gelişti. Bir taraftan batıya doğru fütühat ilerledikçe Osmanlı idaresi altına geniş Hıristiyan kitleleri girdi. Sayıları boyuna artan bu oransız büyük yığınları sırf Müslüman azınlığının yalnız askeri gücüyle gütmek güçleşiyordu. Beride, bilhassa bu Müslüman azlığın içinden gelme aylıklı yarı asker, yarı çiftçi "Yaya"lar ve yamaklar, acemiler, gün geçtikça, ilk gazilere karşı duydukları hayranlık ve sadakatı kaybediyorlardı. En saf şekilde yukarı barbar demokrasisini bezirgân demokrasisiyle kaynaştıran İslâm demokrasisi, ücretle bağlı olsalar bile, Müslüman olan "Yaya"ları bağımsızlık ruhundan mahrum bırakmıyordu: İlden gelme yayalar, Müslüman olmaları bakımından, hele aynı cephede beraberce kan akıtıp içeride eski gazileri baskı altında tatmaya başladıktan sonra, kendilerini öz Osmanlı Kayıhan oymağı unsurlarından daha aşağı görmekte devam edemezlerdi.
         Netekim, Kâtip Çelebi yayalar için der ki :
         O zaman, artık "Devlet"leşen Osmanlı, yayaların yerine isyana daha az hak görecek ve geçmişlerine daha az güvenecek başka askerler aradı. Bizansla sıkı temaslarda bazı şeyler öğrenmiş olacaktı. Konstantiniye imparatorları ötedenberi kendi halklarına karşı ve harp için ecnebi ve aylıklı asker kullanıyorlardı. Bu aylıklı askerler başka kavimlerden, başka dinlerden, başka ülkelerden toplanıp, çok defa hazır kurulu kıt'alar halinde getiriliyorlardı. Bunların geldikleri yerlere tekrar dönebilmeleri için arkalarında hayli köprüler kalıyordu. Osmanlı, öyle bir asker bulmalı idi ki, hem yabancı olsun hem de göbek bağları kendisine bağlı olsun.
         Göçebeliğin kan bağlılığına karşı duyulan eski itiraz edilmez tabii saygı "İl"dir. Asker toplama demek olan "yaya"larla zaten kopmuştu. Yayalar Müslümanlardı. Şimdi onların yerine Hıristiyan çocuklarını geçirmek için zemin hazırdı. Aşiret halkı için din değil, kan bağı mühimdi. O da "Yaya"larla kopmuştu. Hıristiyan çocukları İslâm ordusuna alınabilirlerdi. Bu, iki yolda yapıldı :
         1 - Hıristiyan çocuklarını devşirmek :

         "Bade padişah küffar evlâdını devşirip götürtmek ihtiyar eyledi. Ve askere munzam oldular ki şerefli İslâm nail olaraklar ve hem âdâyı dine cihat edeler. Vakta ki bin oğlan getürdüler. Her birisine bir dirhem ziyade edip herkesin istidadına göre isimlerini yeniçeri tesmiye eylediler." (Cihannüma S. 681).
         "Bade bunlar seferde ve hazerde giderek fesad etmeğe başladılar" (Cihannuma keza).

         Böylece çekirdekten Müslüman yetişen asker, artık bir daha Osmanlıdan Hıristiyanlığa dönemezdi. Sonradan Müslüman olduğu için, eski Müslümanlara da kolayca kafa tutabilirdi. Devlet eliyle ve parasiyle yetiştikleri için devletlûlara körü körüne sadıktı. Gittikçe artan gayrimüslim teba yığınlarını, kendi içlerinden alınma unsurlar zapt ve rapt altında tutacaktı.
         Bu usul, Osmanlı gazilerinin Avrupa zaferlerine kadar sürdü.
         2 - Harp esirlerini Müslümanlandırmak : İlk Osmanlı gazalarında, harpte ele geçen "ganimet"ler, yukarı barbar usulüne göre gaziler arasında paylaşılıyordu. Netekim, ilk Müslüman gaziler de Bedir gazvesine kadar öyle yapıyorlardı. Hazreti Muhammed'in "Mülk Tanrınındır" şiariyle irkilen Arap gazileri ancak 5'de 1 ganimeti Tanrıya bırakabilmişlerdi. Osmanlılar ganimetin beşte birini bırakdırabilmek için, ta Edirne'nin fethine kadar beklemek zorunda kalmışlardı.

         "Edirne'nin fethi sıralarında Karaman'dan gelen Danişment Kara Rüstem, Kadıasker Hayrettin'e: "(...) bunca sultanlık malı zayi edersiz işbu gaziler ki gazalardan esir çıkardılar. Tanrı buyruğuyla beşde biri padişahındır." dedi." (Cihannuma, S. 683).

         Dikkat edilirse, teklif "Fermandan" yani, çökmüş Selçuk saltanatı kanalından geliyor. Tabii, padişah pek işine gelen bu teklifi hemen kabul etti. Gerçi şeriatça, beşte bir ganimet "Padişahın" değildi: Beytülmalin, yani Müslümanlara ait orta malı hazinenindi. Ama, Edirne kadar büyük bir payitaht kazanan Osmanlı padişahı, Beytülmali de emrinde tutuyordu artık.

         "Kara Rüstem oturup mürur eden esirden 25 akçe ve beş esirden bir esir almaya mahsus kadılar tayin edüp akıncı kadıları deyu nam kıyup bu tarik ile hayli oğlanlar cem edüp Murat Han'a getürddiler. Hayrettin eytti: Bunları Türke verelim. Hem Müslüman olsunlar ve hem türkçe öğrensinler. Sonra getürülüp Yeniçeri olsunlar, dedi. Pes, yevmen fi yevmen Yeniçeri ziyade oldu." (Cihannuma, S. 683).

         İlk yeniçeriler de, gene kısmen toprağa bağlı idiler. Bilhassa, fütühat genişledikçe artan topraklar bunu daha çok zaruret haline koydu:

         "Bade piyadeye mezrualar tayin ve bunu vazifeleri yerine tayin etmişlerdir. Ama seferde atlar ile gelüp asker ile ma'â tenbîh olunup bunlar müsellem ismiyle müsmi olmuşlardır." (Cihannuma, S. 681).

         Hazreti Muhammed zamanındaki Mekke plepleri gibi, Osmanlılara yanaşma olanların "Müsellem" adını alan bu zümresi ilerideki sipahilerin başlangıçları sayılabilirlerdi.

         3 - SEYFİYENİN KASTLAŞMASI

         a) Seyfiye Tariki :
         İlk Osmanlı askeri, birkaç bini geçmez. O sayıda bir ordunun teşkilâtı bütününden ibaretti. Ancak "Yaya" asker yazıldıktan sonra: Onbaşı, yüzbaşı, binbaşı teşkilâtı kuruldu. Ve ilk defa ordu ile halk, askerle vatandaş arasında bir ayrılma baş gösterdi. Fakat, işaret ettiğimiz gibi, askerî teşkilât henüz ayrı bir kast haline girmemişti. Birinci Osmanlı saltanatı müddetince de bu böyle kaldı. Asker sivil farkı: "Küllahları değişme"den öteye pek geçmedi.
         İstanbul'un zaptiyle beraber, Osmanlı saltanatı imparatorluğa dönünce, Bizans usulü kastlaşma meyli de belirdi. Ama, bu meyil, uzun müddet teşkilât sınırlarında kaldı.
         Toplumda zümre "İmtiyaz"larının genel çöküş alâmeti olduğuna bu da bir örnektir: Osmanlı asker'inin kastlaşması, ilk Osmanlı bozgunlariyle başladı. Nedense, sosyal düzen düzgün gittikçe kimse düzenden söz etmez. "Nizam" (düzen) ağızlara düşünce belki normal hayat çığrından çıkmıştır. Netekim, Osmanlı "Nizam askeri" tedbirin Kanunî Süleyman'ın bir kaç mağlubiyete uğraması üzerine alındı. Ordu "Sınıf"lara ve sınıflar: "Ocak", bölük, "Orta"lara ayrıldı. Devlet "Nizâmlu asker ocaklarını ihdas ve asker'i cedid yazmağa" (Hulasai kelâm fi reddılavam) girişti.

         "Sunif ve şetade amade her halde muti ve fermanber olmak üzere kırkbin nefer yeniçeri dilâverleri peyda ve yeni eski ortalarda 196 ortaya her birinde birkaç yüz nefer sakin olmağa mütehammil bir kışlak bina ve tayinat ve elbise ve eslihalarını canib'i miriden ita buyurduktan sonra hasıl ve lerha (ucuzluk ve bolluk) takribiyle işbu vaktin (Selim III devri, 19. asır başının) altmış yetmiş akçesine muadil yedişer akçe ulufei muhibbe tahsis" ("Nizam Devlet Hakkında Mütalat" Tarihi Osmani Mecmuası, S. 260) edildi.

         Kanunî Süleyman'ın bu sıkı "Nizam"ı az çok başı bozukluğa alışmış "Osmanlu"yı epey tedirgin eder. İçlerinde "Dirliksiz taifesi" sızıldanır: "Çorbacı ve odabaşı kalfatları nedir? Ve saka ve karakullukçu kıyafetleri vesair esvapları nasıl acel acaip şeydir? deyu keft ve köleleri çoğaldup, yeniçeri ocağına... bir gün yüz adam yazılmış olsa ertesi günü ikiyüzü kaçmağa başlayınca" Sultanı telâş alır. Nihayet :

         "Hacı Bektaş evlâtlarından postnişin olan kimesneyi getirtir. Bektaşi şeyhinin vaaz ettiği "günden sonra yazılanlar firar etmeyüp: Bizler Hacı Bektaş gerçekleri olduk" (Koca Sekbanbaşı: Hulâsai Kelâm, S. 18).

diye, öylesine candan döğüşürler ki, bu sefer ecnebi krallar telâşe düşerler.
         b - Ocaklar :
         Kanunî devrinde sistemleşen ordu teşkilâtı, iş bölümü bakımından evvelâ şu kümelere ayrıldı :
         1 - Yeniçeri ocağı,
         2 - Süvari ocakları.
         Sonra bunlara ayrıca başka ocaklar katıldı.
         3 - Cebeci ocağı,
         4 - Tersane ocağı,
         5 - Bostancı ocağı,
         6 - Yerli kulu ocakları.
         1 - YENİÇERİ OCAĞI. - Asıl merkez payitaht piyade ordusudur. "Cemaat", "Bölük", "Sekban" sınıflariyle 196 "Orta"ya bölünür. Bilzat padişahın kendisi dahi birinci bölüğün "Yoldaşlarından" bir yeniçeri sayılır. Ulufe (ücret verilme) günü, yeniçeri kıyafetiyle birinci bölük kışlasındaki yerine gelir. Ağa kapısı önünden geçerken, ocağa karşı beslediği güveni belirtmek için, Ağanın sunduğu şerbeti at üstünde içer. Sonra ulufesini alırdı.
         Yeniçeri kışlaları, Şehzade Camii karşısındaki "Eski Odalar" ile Aksaray civarı at meydanındaki "Yeni Odalar"dı. Yeniçerilerin fedai unsurlarına "Dal Kılıç", "Serden Geçti" de denirdi. Bunlar düşmana saldıran, surları aşan ölümü göze almışlardı. Sağ kalanlar "Serden Geçti Kavuğu" giymek hakkını kazanırlar, kazançları artardı. (¹)
         2 - Süvari Ocakları. - İlkin: "Orhan Gazi tarafından teşkil edildiğini haber verdiğimiz daimi ve muvazzaf süvariler, ilmi şerifin muhafazası için Hazreti Ömer tarafından tesis edilenler tarzında teşkil edilmiş dört firkadan ibareti." (Mehmet Zeki: "Akıncılar", T. 1333). Gerçekte, bu dört süvari kolunun, Hazreti Ömerden evvel, Bizans teşkilâtında bulunduğunu biliyoruz.
         Sonraları süvariler 6 bölüğe çıkarıldılar. Süvariler ilkin 2400 iken, Kanunî Süleyman zamanında 4000 oldular. Baş bölükler şunlardı:
         1) Sipah : Kırmızı bayraklı bin kadar asil süvaridir.
         2) Silahdar : Sarı bayraklı maiyet süvarisidir.
         Bunlardan sonra gelen orta bölükler, muvazzaf süvari demektiler. Kendilerine toptan "Ulufeciyan" denirdi.
         3) Ulufeciyan'ı Yemîn (Sağ Ulufeciler)
         4) Ulufeciyan'ı Yesâr (Sol Ulufeciler) diye ikiye ayrılırlardı. Nihayet aşağı bölükler gelirdi (Gureba) :
         5) Gurebayı yemîn,
         6) Gurebayı yesâr.
         Süvari ocakları Edirne ile Bursa arasındaki köy ve kasabalarda otururlardı. İstanbul'a ancak "Ulufe" zamanı gelirlerdi.
         Süvarilerin fedai dal kılıçlarına "Akıncı" denirdi. Bunlar, artık merkez süvarisi değil, yerli kulu ocaklarından biriydiler.
         3 - Cebeci Ocağı. - Piyade Topçusu ve arabacısı demekti. 1000 tarihinden sonra çoğalup 7 - 8 bin kadar oldular.
         Serasker cepheye giderse cebecinin bir kısmını beraberine alabilirdi. "Mevki'i humayun" yola çıktı mı, bütün cebeciler harbe giderlerdi.
         4 - Tersane Ocağı. - "Tersane halkı"; "Azap taifesi" adını da alır. İlkin 3 bin kişiyi geçmezdi. Fatih Mehmet bunları düzenleyüp çoğalttı. Yavuz Selim tersaneyi Gelibolu'dan İstanbul'a getirtip genişletti.
         Kanunî Süleyman devrinin sonunda devlet tersaneleri şu yerlerde vardı: İstanbul, İzmit, Ereğli, Gelibolu, Marmaris, bazı adalar, Cezayir, Trablüs, İskenderye, Süveyş, Basra.
         Resmî donanmadan başka, harp açıldı mı, "Donanmayı Osmanî"ye katılan korsanlar sahil vilâyetlerde, Cezayir, Trablüs ve adalarda kum gibi kaynarlardı.
         5 - Bostancı Ocağı. - İstanbul ve Edirne saraylarını; Üsküdar, Davutpaşa, Boğaz'daki sultan bahçelerini koruyan "Bostancı"larla "Kayıkçı"lardı. 3000 kadardılar.
         Sonraları: "Bir asker ocağı, hey'etini iktisab edüp, bostancı başılar boğaz içinin ve hadâık'i padişahî civarlarının umur'u zabıtasına memuriyet ile imtiyaz" (A. Ş.: "Tarihi Osmani" S. 322) kazandılar.
         6. Yerli kulu ocakları. - Yukarıki beş çeşit ocak da, hiç olmazsa ilk zamanlar, yalnız payitaht askeri idi. Yerli kulu ocakları, o payitaht sınıflarının, büyük taşra merkezlerindeki ufak örnekleri oldular. Başlıca üç zümre idiler:
         a) Yerli Kulu : Asil yerli kulu bunlardı. Bağdat, Mısır, Şam, Erzurum; Belgrad, Budin, Bosna ve sair gibi büyük eyalet merkezlerinde görülen Yeniçeri ve başka asker sınıflariydiler.
         b) Reaflar : Hakan kalalarındaki müstahfaz (koruyucu) erlerdi.
         c) Akıncılar : Süvari dal kılıcı demekti Yüksüz süvari idiler. "Serhadlerlerde akıncı adına yazılan eşkincinlerdi. 2000 kadardılar" Taşrada otururlardı. "Harp edildiği saatte düşman ülkesine yürüyüp nehb (yağma) ve garet ile bir çok yerlerini evvel emirde harap ederlerdi." (Hayrullah: "Devleti Osmaniye Tarihi" C. 11. S. 218). "Kuvvayi mamureyi düşmani tahrip eylerler" (A. Ş.: "Tarih Osmani" S. 322) idi. Orduyu humayun geldiği vakit, muharebe düşman elinde ceryan ederdi.
         Alman militarizmi ve "Yıldırım harbi" ideolokları Osmanlı akıncılarından epey ders almış olsalar gerek. Akıncı, kadim zamanın hava ordusu yerine de geçiyordu. Bir nevi motorlu kıta da sayılabilirdi. Canlı motor: at!
         Bu ihtisas bölümleri bir tarafa dursun, iktisatça, Osmanlı ordu kuvveti, geçimleri ve gelir kaynakları bakımından başlıca iki büyük makuleye ayrılır:
         1 - Kapı Kulu : "Ulufe" Yani gündelik akçe ile yaşayan askerler.
         2 - Toprak Geliri ile geçinen askerler.
         Meselâ, piyade askerinin bilhassa "Yeniçeri" adını alanlar, "Kapı kulu"dırlar. "Yaya" ve "Müsellah"lar, köy aşariyle geçinirler. Süvarilerin de ulufeli olan kapı kulu taifesi vardır. Ulufesiz, taşra süvarileri ise, Tımar ve Zeametlerin aşar hasılatı ile yaşarlar.
         Kapı Kulu : Daima emir üstü duran bir çeşit savaş amelesidir. Hazerde yegâne ordu kuvveti odur. Seferde büyük ordunun öz çekirdeği odur.
         c - Seyfiyenin sayısı ve kalitesi :
         Kanunî Süleyman devrinde, asker olsun, asker olmasın, ulufe ile geçinenlerin sayısı, Lütfü Paşaya göre şöyle hülasa edilebilir :
 

         Hayrullah Efendi 200 bin süvariyi hesaba katmıyor. Kırım hanının askeri de ancak harp doğu ve (...) tarafindan olunca katılıyor. Bu suretle: "Kanunların semeresi olarak, devlet defterlerinde eli beratlu 600 bin asker daima harbe hazır bulunduğundan... Mahallin şahaneyi sekenesi her vakit rahat ve emniyet halinde bulunurlar idi." (Hayrullah: "Devteti Osmaniye Tarihi" C. 11. S. 218).
         Yekûn ister 600 bin, ister l milyon kişi olsun, devlet emrinde ve ulufe alan daima tetikte ve eli silâh tutan kapı kulunun sayısı 80 bini aşmaz. Yani, kapı kullarının ordu kuvveti içindeki nisbetleri 8 -10'da 1'dir. Fakat, bu nisbet bile ilitimâl sefer zamanlarına has bir nevi yuvarlak rakamdır. Bilzat veziriazamlık yapan Asfana muharriri yalnız 37 bin yeniçeri ile 20 bin sipahi sayar. A. Şeref, Süleyman Kanunî ve Sokullu devirlerinde 2 ilâ 3 bini "acemi oğlan" olmak üzere yeniçerilerin 20 bini geçmediklerini yazar.
         16. yüzyılın son çeyreğinde (Murat III, 982 - 1003 / 1579 - 1594), hele İran seferinde (987/1577) ocaklının sayısı birdenbire 90 binlere çıkar: Bunların 50 bini Yeniçeridir.
         Kul taifesinin çarçabuk artışı, ilmiyede olduğu gibi, çeşitli şekillerde olur. Mekteplerde okutulan Osmanlı tarihleri nedense bu artış sebeplerini hep maneviyatta ararlar. Hikâyeleri bile var. Yavuz Selim'e borç para veren tüccar oğullarını Yeniçeri yazmak ister. Padişahın cevabı keskin olur: "Parayla asker yazılmaz". Kanunî Süleyman sefere giderken özengisinin kayışı kopar. Orduda bir yeniçeri kayışı kusursuz tamir edince, padişah: "Orduya esnaf karışmış" diyerek, o yeniçeriyi askerlikten çıkarır. Yeniçeri, ocağında çekirdekten yetişecektir. Askerlikten başka hiç bir şeyle uğraşmıyacaktır.
         Sonra, Murat III'ün meşhur sünnet düğününde (990/1582) "Taltif" edilmek istenen hokkabazlar bile yeniçeriliğe yazılır. Bunun üzerine Ferhat ağa istifasını verir. Fakat yerine geçecek Yusuf ağa bulunur.
         Ocak kaidelerini bozan bir başka usul de "Ağa Çırağı" denilen derebeylik tipi askerin üremesidir. Ağa çırağı adiyle "Müntesiben erbab'ı kibar" çeri yazılırlar. Beyzadeler nasıl "Rûesa" ile şereflendiriliyorlarsa, tıpkı öyle ağaların adamları yeniçeriliğe kayrılırlar. Orduya çırağ edilirler.
         Dikkat edilirse, ruh ve usullere çöken değişiklikler, tesadüf sayılamazlar. Faraza, hokkabazlar yeniçerilik ocağında gedik mi açmışlardır. Yoksa ocakta açılı duran bir gedikten mi içeri girmişlerdir? Bunu kestirmek lâzım gelir. Murat III devri, ondan evvelki mukataalar devrinin patlangıç devridir. Kanunî Süleyman'ın yarım asır ve belki daha az evvel açtığı kesim düzeni, bir darbede toprak gelirine dayanan devletin temellerini bezirgân - tefeci münasebetleriyle berhava etmiştir. Mukataalar otuz yılda yüzde yirmiden yüzde 3'e düşürmemiş midir? Yavuz Selim zamanında askerlik parayla satılmaz olabilirdi. Devletin temelleri ve bütün imparatorluk toprak gelirleri haraç mezat alınır satılırken, yeniçerilik neden paraya çevrilmesin?
         Bezirgân - tefeci zümre mütegallebeleşince, her derebey unsur, kendisini bir küçük padişah sayar. Padişah dilediği adamı yükseltir de, derebeyleşen ağalar niçin uşaklarını yeniçeriliğe çırağ etmesinler?
         Osmanlı ordusunun 10'da 9'u doğrudan doğruya toprağa bağlıdır; 10'da 1'i dolayısiyle toprak gelirinden toplanmış ücret ("mevacip", "Ulufe") ile yaşar. Toprak gelirleri mukataa yolundan tefeci - bezirgân sermaye eline geçince, devlet zümrelerinde başlayan rüşvet ve irtikâp mekanizması işledikçe, sürüyle işsiz kılıç erlerini habire meydana atar: Sik sık nasplar ve aziller, eski beylerin avenelerini açıkta bırakırken, yeni beylere yeni aveneler tedarik ettirir. Böylece, fasit bir daire kurulur: Başı bozuklar çoğaldıkça, onlara karşı eskisinden fazla asker yazmak icap etti, fazla asker yazıldıkça, başı bozukların sayısını arttıran kaynak büyüdü.
         Silahlı kuvvet sayısının boyuna artmasında asıl iç sebepler böyle kördüğümleşti. Fakat hiç bir iç sebep ve neticeleri, çarçabuk dış tesir ve aksi tesirleri davet etmekte gecikmez. Netekim aynı devirleri göz önüne getirelim. O zamanın Osmanlı ordusu: Tıpkı fırtınaya tutulan bir gemi içinde bağları kopmuş tekerlekli bir topa benzer. Geminin tarihi vazifesi; Osmanlılığa tarihin düşürdüğü büyük rol: uzak doğu ile uzak batı arasındaki ticareti, orta ve yakın doğu yollarından sağlamak. Ne çare ki, Osmanlı camiası temelinden, toprak düzeninden vurulmuştur. Gemi yalpaladıkça, dizginsiz top yıkıcı bir saldırışla gâh doğuya, gâh batıya tekerlenip toslamaktadır. Top (Seyfiye tariki) dış düşmanı püskürteceğine, gemiyi (Osmanlı camiasını) zedelemektedir.
         İlk Celâli isyanları Mohaç seferi sıralarında patlak vermiştir. (16'ncı asrın ikinci çeyreği 932/1525). Batıda Viyana muhasarası yapılırken, doğuda, Osmanlı asilerıne ideoloji veren Şiilik bayrağiyle İran tehlikesi belirmiştir. Avrupa ile Osmanlılık arasında uzak doğu ticareti uğruna bir ölüm dirim yarışı başlamıştır. Avrupalı bezirgânlık denizden Hind yolunu "Keşf" etmiştir. Hindistan Müslümanları Osmanlıyı imdada çağırırlar. Ne çare ki Osmanlı yeniçeriliği daha Fatih devrindenberi dişlerini göstermiştir. Çoğaldıkça, tehlikesıni de büyütmektedir.
         Murat III devrinde, Osmanlı imparatorluğu, batı - doğu yarışını kaybedeceğine inanmış ve kahrından tarihî rolünde intihara karar vermiş gibidir. Don - Volga arasında kanalı açıp uzak doğu ve Asya pazarlarına karadan ulaşmak isteyen Sokollu hançerlenip ortadan kaldırılır.
         Böylece iç isyanlar dış harpleri, mezbuhane dış maceralar, iç ayaklanmaları kışkırttıkça, "Seyfiye tariki"nin kalitesi alçalır, sayısı yükselir; yani sürekli değeri düşerek sayısı artar.
         d) Ulufe :
         Normal yeniçeri hayatının en büyük ve en merasimli hadisesi gündelik akçesi, "Ulufe"sini almaktır. Askerin harcıyacağı et, ekmek, elbise veya bedelleri kışlaya gelirken yapılan "kendilerine mahsus" teşrifat ve âdetler sayılamıyacak kadar çoktur. En son ve klasik şekilde gündelik dağıtma gösterişi şöyledir:
         Ulufelerin ödenmesi yılda 4 taksitle, salı günleri yapıhr. Lâkin daha pazar gününden "İçmâl resmi" başlar. O gün, "Yeniçeri efendisi" veya kâtibi "Kütük" (Künye) defterini tutar. Bir nevi "Ser asker müsteşarı" sayılan "Efendi", çıkacak "Mevacip"in (gündeliklerin) defterini sadrazama götürür. Aynı gün "Bilcümle" ocak zabıtanı ve devlet ricali "huzur'u asîya"ya gelirler. Bir nevi tekmil haberi alınır.
         Salı günü "Divan Hümayun" toplanır. Erkân, kubbe altında otururlar: Yeniçeri ve zabitleri sarayın orta kapısına varırlar. "Mutbahı amire"de pilav, zerde pişirilir. Babüssaade kapısına gönderilir. "Kul kethudası", yani yeniçeri ağasının muavini asıl gerçek daimi ağadır. Ocakta ve sırayla yetiştiği için, ocaklının ağaya karşı tuttuğu ve güvendiği bir kuvvet olur. İşte. Bu kul kethudası, eteği ile işaret eder. Çeri koşup yemeği alır. Saray avlusuna oturulup, yenilir.
         Bunun üzerine kurbanlar kesilirse: Yeniçerinin tatmin edildiği, isyan etmeyeceği anlaşılır.
         Nihayet "Baş çavuş" kubbeyi humayun önüne çıkar. Baş çavuş, ağa divanının teşrifatçısı ve mubassırıdır. Başka günlerde, ağaya istida, arzuhal götürüp reyini alan odur. Ulufe günü saray avlusuna yeniçerileri çağıran odur. Netekim, kubbe önünde, ellerini "Fıkrayı Bektaşiye niyazı" üzere kavuşturup bugünkü "serbest nazım"cılara taş çıkartan kudrette bir şehamet şiiri okur gibi gülbang çeker:
         "Allah, Allah, Allah!... baş üryan; sine püryan... kılıç al kan!
         "Bu meydanda nice başlar kesilir olmaz hiç soran...
         "Eyvallah! eyvallah... kahrımız, kılıcımız, düşmana ziyan... Kulluğumuz padişaha ayan...
         "Üçler, yediler, kırklar!
         "Gülbang'ı Mehmedi!... Nur'u Nebi... Kerem'i Ali... Pirimiz, hünkârımız Hacı Bektaşı Veli...
         "Demine, devranına hu! diyelim Huvvv!..."
         Padişah da Birinci Bölüğün "yoldaşlarından" biri olarak, yeniçeri ağası kıyafetini giymiştir. Daha önce, ağa kapısı önünden geçerken, ocağa karşı emniyet beslediğini göstermek üzere, ağanın sunduğu şerbetini at üstünde içmiştir. Şimdi, birinci bölüğün kışlasında yerini alınış, ulufesini beklemektedir.
         Gülbang çekilir çekilmez, baş çavuşun yükselen sesi haykırır:
         "- Birinci ağanın bölüğü?"
         Bir kara kullukçu karşılık verir:
         "- Burada!"
         Baş çavuş: .
         "- Haydi!"
         İşareti üzerine, birinci bölüğün yoldaşları seğirtirler. Ortaya konulmuş özel meşin keseleri omuzlarlar. Bu sıra ile, bütün "Orta"lar gündeliklerini alırlar. Yalnız 65'inci ortaya sıra geldi mi, baş çavuş iki defa boşluğa doğru çağırır:
         "- Altmışbeşinci ortanın ağası?"
         Ses yok... Üçüncü defa altmışbeşinci orta soruldu mu:
         "- Yokdur!" denilir. Bunun üzerine hep bir ağızdan:
         "- Yok olsun!" bedduası okunur.
         Çünkü, altmışbeşinci ortaçerilerinden biri, Genç Sultan Osman'ın şehit edilmesine katılmıştır.
         Ertesi, yahut daha ertesi gün, ortanın zabiti olan "Çorbacı" kışlada "Sergi ferş" ettirip, akçeleri ulufa sahiplerine dağıtır. Herkesten % 3 ilâ % 5 kadar "Taş parası" kesilir. Bu para, ortanın müşterek ihtiyaçlarına harcanacaktır.
         "Ulufei yevmiye" denilen Osmanlı asker ücretleri, ilk "yaya"lara günde "1 akçe ki ruba' dirhem gelür" (Kâtip Çelebi: "Cihannuma") hesabiyle verilirdi. O da her vakit değil, "Sefer vukuunda"...
         Fatih'le beraber başlayan resmî kalpazanlık, yani zuyuf akçe oyunu, asker gündeliklerinin gerçek değerini düşürdükçe, bir nevi eski zaman grevi yapan yeniçerilerin baskıları sayesinde, ulufelerde yavaş yavaş 3 - 4 akçeyi buldu.
         Büyük akın savaşları ve imparatorluğun fütühatçı yayılma devirlerinde, Yavuz Selim ve Kanunî Süleyman "Terakki" usulünü icat ettiler. Kendini gösteren çerilere günde 10, hatta 15 akçeye kadar ulufe çıkarılırdı. Serden geçtilerin ulufeleri bundan da yüksek olurdu.
         Süleyman Kanunî devrinde ortalama yeniçeri gündeliği 7 akçeyi bulmuştu. Ondan sonra akçenin gerçek değeri (Yani paranın içindeki kıymetli maden miktarı) yıldırım süratiyle: her asırda onda birine düştü. Alım kabiliyeti bakımından Kanunî Süleyman devrinin 7 akçesi, Selim III devrinin 60 - 70 akçesine karşılık sayılıyordu.

         e) Ulufe kavgaları :
         1) Ulufe kavgası (Gündelik savaşı)
         Yeniçerilerin ve kapı kulunun bütün dertleri, dünyanın bütün ücretlileri gibi, hep ulufe mekanizması etrafında döner. Yeniçeri isyanlannın bütün sırrı ve iç yüzü budur :

         "Askerin teksiri sebebiyle, ulufe itasında mıişkülât görüldüğünden, meskükatın tenzili vezin ve ayarı gibi tedbiri sakime müracaat olunmuş ve bu yûzden ulufe hevâr olanlarla erbab'ı emlâk'ı benim enva'ı niza ve keşâkeş (çekişme) peyda olduğundan ocaku bir kaç kere ihtilâl çıkarmış ve şiddetle tediplerine gidülemeyüp harekât'ı bagiyânelerinin ikide birde tekerrür ve izdiyâdının (çoğalmanın) önü alınamamıştır." (A. Ş.: "Tarih Devlet Osmaniye" C. 1; S. 278).

         Devlet, dayandığı toplum topraklarını bezirgân sermayeye emânet ediyor. Böylece normal gelirinden oluyor. Devlet geliri azaldıkça ,ödenecek masrafların kapatmak üzere, bütün dünya saltanatlarının baş vurdukları kalpazanlığa baş vuruyor: Zuyuf akçe çıkarıyor. Para zuyuflaştıkça, ulufesini kalp parayla alan Osmanlı gündelikçilerinin alım kabiliyetleri düşüp, yoksullukları artıyor. Modern toplumda işçi, gündelikler düştükçe grev yapabilirse yapıyor. Yeniçerilerde Kazan kaldırıyorlar. Paranın kıymetli madenini çalan mı, yoksa parası çalındığı için ayaklanan mı "Harekâtı Bagîyane" (Eşkiyalık hareketleri) yapmış sayılmalı?
         Üstelik, yeniçeri, modern işçi gibi silâhsızlandırılmış bir başı bozuk değildir. Bilakis başlıca daimi silâhlı kuvvettir. Onun için, âdeta bir nevi kadim sınıf kavgalarını yapar gibi, zamane büyükleriyle ücret savaşına girdikleri vakit, kuzu kuzu boyunlarını, teslim etmiyorlar. Bir anda payitahta hakim oluveriyor ve sarayı dize getiriyorlar. Kim onların "Şiddetle tediplerine" gidemediği için ayıplanabilir? Ordu ayrı, ücretli ayrı değil ki, birini ötekine karşı çıkarsın: Çerinin bilzat kendisi ecir (ücretli)!
         Ne çare ki, bu "Ecirler" sınıfi, değer yaratıcı, yani "müstahsil" (üretici) değildir. Modern işçi sınıfından temelli bir farkı da budur. Kellesini satarak geçinmektedir.
         Ama, kolunu ve kafasını kullanarak insan geçimine yararlı iş görememektedir. Bu bakımdan ecirlerle (ücretlilerle) efendileri arasında hemen hiç fark yoktur. Yeniçeri de, efendi ve ağaları gibi, hazır yaratılmış bir değer bulacak ki yesin. Kendi başına kaldığı zaman, ne kendisini besleyebilir, ne toplumu yaşatabilir. Binaenaleyh; eski düzeni kaldırıp, yerine daha ileri bir yeni hayat kurmaya maddeten imkân yoktur. Manen gerici kalmaya mahkûmdur.
         İşte, Osmanlı tarihindeki Yeniçeri çıkmazı budur. Bütün dava, çalışan halkın sırtından toplanmış değerleri paylaşmağa varır. Ve kendi kendini yiyen bu kısır kavga 18. yüzyıl sonuna kadar mezbuhane bir boğuşma halinde sürüp gider. Fransız büyük ihtilâlinin uzaktan akisleriyle Türkiye'de doğan "Nizam'ı Cedid" hareketi ve "Nizam Devlet Hakkında Lâyiha"lar yeniçeriliğin ezeli ücret kavgalarını bir kere daha tesbit etmekten öteye geçemez.
         Yeniçerilerin birinci iddialan gibi, sonuncu iddiaları da hep aynıdır: "Ocağa itibar kalmadı. Fukara olduk" ("Nizam Devlet Hakkında Mütalat" Beryetülşamlı lâyihası) derler, dururlar. Yeniçeriler, zamanlarının gündelikçi fukarası idiler. Memlekette üretim asayişini, istismar nizamını kendilerinin sağladıkları hâlde, her malî oyun, gene kendi sırtlarına iki yüzlü bir kılıç gibi iniyordu.
         Yeniçeriler kâinata "Ulufe"lerinin menşurundan bakıyorlardı. Onların ulufelerine dokunmayan yılan bin yıl yaşasındı. Lâkin ulufeye gökyüzündeki Tanrının yeryüzündeki gölgesi olan padişah bile dokunsa: kellesini hesaba katmalı idi.1206 (1791) "Asker'i cedid tahrir" edileceği zaman, yeniçeriler,- Koca Sekbanbaşı'nın tabiriyle "Ulûfe ve tayin ve mande kavgası çıkarıp" ortalığı allak bullak ettiler. O zaman, kendilerine bu yeniliği niçin istemedikleri soruldu. Yeniçeri "Sakal falına varup" hayli düşündükten sonra, şu karşılığı verdi:
         "Eğer ulûfeme zarar gelmeyeceğini bilsem, Allah versin... Bütün halk'ı âlem Nizam'ı Cedid askeri olsun." (Koca Sekbanbaşı: "Hulasai kelâm fi redülavam" S. 22).
         Bunun üzerine Koca Sekbanbaşı, bu "Sureti âdem hilkati tabir'i avam'ı nasî"in mantıkıyla "zihinlerini sıvarmak" istedi. Kendilerine:
         "- Bire yoldaşlarım!"
diye söze başlayarak, Nizam'ı Cedid'in bir zararı olmayacağını tarihî misallerle ispata girişti:
         "Bu Nizam'ı Cedid zuhur etmeksizin dünyanın fesad halinden bir kaç şey diyeyim. Şu vechile ki, Selâtin'i Osmaniyei maziye rahmullah'ı tealâ hazretleri zamanlarında Anadolu'da zuhura gelen Celâliler vakası ve Sultan Mehmet Han evvel devrinde Sarı Beyoğlu fıkrası ve Sultan Mustafa Han asrında müstakilen Mısır'da sikkesini yürüten bulut kapan Ali ve Tahir ve Ömer ve Ebüzeheb mâddeleri ve Anadolu'nun altını üstüne getiren Kapusuz Levend belâları ve binyüzsekseniki senesinde açılan Moskof seferinde tamam yedi sene ehli İslâm muzaffer olmayup..." "Venedik'ten tir yâk (panzehir) gelinceye kadar Mısır'da adamı yılan helâk eder" İlh ve İllı.
         Ona rağmen "Meselei tahareti bilmez" yeniçeriler, levend çiftliğinde bir kaç "Bostanî"nin talim ettiğini görünce, o ezeli "Serbest nazım"lariyle köpürüverirler:
         "Bizi sefer gönderirler ise, elimizdeki tüfengi atar ve dalkılıç olup Moskof ordusunu birbirine kataruz. "(Hulasai kelâm fi redülavam" S..14) ve kralın tacını, tahtını başına geçirüp Kızıl Elmayedek (her hâlde Kremlin kaleleri murad edilir) gideriz" "Ali Osman askeri dünyayı kılıç ile fethettikleri vakitte Nizam'ı Cedid askeri yoğidi" (Keza, S. 16).
         Koca Sekbanbaşı, bu sefer geçen tarihi bırakup, yeni zamane alametlerini ele alır. Bu sözleri, dünyanın ilk büyük hürriyet ihtilâllerinden birini, Fransız inkılâbını, Osmanlı ağasının nasıl Eshab'ı Kehf göziyle dehşet ve nefret duyarak seyrettiğini belirtir:
         "Fransız memâlikinde fesat zuhur edüp birbirlerinin etlerini yediler ve bunca krallar Fransıza sefer açup on, onbeş sene sererleri mütemadi oldu ve birbirlerinin kanını içip sokaklarında sel gibi kan akıttılar ve hâlâ it gibi hırıltıdan hâli olmayup vilâyetlerini hınzır salhanesine döndürdüler. İşte bunun gibi fesatlar yalnız Frengistanda olmayup Hindde ve Çinde ve Acemistan ve Yenidünyada fesat ve katal hâlâ eksik olmamakla bunlara dahi acaba Nizam'ı Cedid'imiz mi sebep oldu?" "Eğer Nizâm'ı Cedid olmasa dahi âlemin mizacı bozuk olmakla bu surette Nizam'ı Cedid'in suçu yoktur." (Koca Sekbanbaşı: keza, S. 9).
         O zaman, "aklının dümeni olmayup beyni soğuk takımdan" yeniçeriler, dayanamayarak baklayı ağızlarından çıkarırlar:
         "Behey yoldaşım! derler. Devletin bize verdiği yedi akçedir. Bize şahadetler cennet gösterirler. Ve göz göre cümlemiz gâvura kırdırılır. Bizim iki canımız yok ya... Gâvur bizim nemizi aldı? Boşu boşuna niçin kırılalım?" (Koca Sekbanbaşı, keza S. 26).
         "Büyükler yağlı pilav yesunlar, bizler kuru kuruya Moskof keferesiyle kırılmak niçin olsun?" (keza S. 26). Bütün kavga bu.
         2 - Ulufe kavgası Zuyuf akçe kadar eskidir:
         "Nizam'ı Cedid" zamanında kopan tartışmalar asıl yeniçeri davasının bu gündelik tarafını örtmeye çalışır. Ve yeniçeri tehdidinin yeni bir şey olduğu hissini vermek ister. Koca Sekbanbaşı der ki :
         "İşbu esnalarda evliyayı umurun merhametleri ve bazı mülahazaları hasebiyle, bir kimesneye siyaset olunmadığından ciğeri bir akçe etmez ve sefer hazerde din ve devlet umuruna yaramaz heman dünya boş kalmasun için yaradılmış bir alay hezîm na temiz meyhane ve kerhane ve kahvehanelerde devlet aliyeyi fasıl ve mûzmeti te emsâl'i sabıklarına faik ve racih olmuşlardır. Bu makule'i müdebbirler eğerçi zahirde Müslüman olup mesleki taharetlerinden bi haber manav ve bakkal ve kayıkcı ve hamal ve emsâli makuleleri devlet umuruna ağız açtıkları için siyasetleri lâzimeden ise de hasbel iktiza tecahül ve tegafül olunmaktadır." ("Hulasayi kelâm fi reddülavam" S. 7).
         Aynı Sekbanbaşı bir de misâl zikreder:
         "Zaman'ı saade iktiran Süleyman Han Kanunî'de" böyle "mezmet edenin lisanını ve istima edenin kulaklarını dibinden kesüp" Bayazıt'ta, Demirkapı yanındaki küçük kapının üst eşiğine mıhlatan tedbirlerden bahseder. Lâkin, bunu söyleyişi bile, daha Süleyman Kanunî devrinde yeniçeriliğin ne kadar çetin mes'eleler açtığını itiraf değil midir?
         Netekim, Kanunî devrinde yeniçeriler ettiklerinden aşağı kalmamışlardı. Anadolu isyanlarını bastırdığı için yılda 3 milyon akçe tahsisat alan İbrahim Paşa, yeniçerilerin tahammülünü çatlattı. Sultanın paşaya fazla tutkunluğunu görünce ayaklandılar: "Sadrazam İbrahim Paşa'nın, ikinci vezir Ayas Paşanın, defterdar İskender Çelebinin konakları ile bazı mağazalar ve Yahudi mahallesi yağma edilmiştir." ("Tarih Ebülfaruk" C. III, S. 253).
         Bu hadiseler gösteriyor ki, yeniçeriler tevekkeli (tekin) değildirler. Adeta, kendi "Ulufe"lerini hiçe indirenlerin, toplum topraklarını kesim düzeni ile kuşa çevirenler olduğunu sezmektedirler. Bir taraftan mukataacı (kesimci) devletlüleri, öbür taraftan mukataa (kesim) sisteminin tefeci dolabını çeviren "Yahudi"lerle bezirgân "mağaza"larını yağma ediyorlar. Ondan sonra dönüp, dileklerini anlatmak üzere saraya bir heyet gönderiyorlar.
         "Gazaba gelen Sultan Süleyman üzerlerine varup gelenlerden üçünü kendi eliyle vurmuş, düşürmüş, lâkin bu eseri siyâset ve celâdeti zorbaları yatıştıracağı yerde tahrik etmiş. Padişah üzerine nişan alarak yaylar gerildi. Sultan Süleyman metanetini muhafaza edemedi. Süratle dairesine çekildi. Selâm'ı şahane ve bi alun atiye ile serkeşleri taltif eyledi." ("Tarih Ebülfaruk" C. III, S. 253).
         Kanunî Süleyman'ın halefi Selim II (972 - 982/1566 -1574) tahta geçerken, yeniçerilerin meşhur ,"saman arabası" adlı itciyan grevleri artık âdet hükmüne girmişti. Culûs alayı Şehzadebaşı'na gelince durdu. Padişah Edirnekapı'da kaldı. Soranlara :
         "- Ot arabası devrilmiş!"
deniyordu. Böyle davranmanın "ayıp" olduğunu söylemeğe kalkışan ikinci vezir Pertev Paşa:
         "- Kendini bil!"
İhtariyle, attan aşağıya düşürüldü. Tahkir edildi. Yeniçeriler: "Aynı muameleyi, henüz muzafferen ve muğtenem avdet etmiş olan kapudan Piyale Paşa hakkında dahi irtikâp ettiler." ("Tarih Ebülfaruk" S. 315).
         Zaferse, bunun ganimetinde paşalar kadar erlerin de payı olduğu kabul ediliyordu. Bunun üzerine, bilzat yeniçeri ağası araya girdi. Boynuna kuşağını bağladı! Uçlarını sarkık bıraktı: Aldatırsa, yahut yolsuz bir işte bulunursa, yoldaşların kuşağı çeküp ağayı boğabileceklerini anlatmak istedi. Zamanın ikna üslûbu kelleye ve boğaza dayanıyordu. Yeniçeriler lafa kulak asmadılar: Kendi ağalarına şöyle bağırdılar:
         "- Bize su yerine şekerli gevrek vermeye kalkışır isen, sen de aldanırsın... Hünkârın ve paşaların hazinelerini kurtarmaya çalışırsan... sana da gösteririz!"
         "Tevkifler saatlerce imtidat etti. Halk, havf ve dehşet içinde kaçışmağa başladı. Çarşılarda, pazarlarda kimse kalmadı. Nihayet, Sadrazam Sokollu ve erkân altun torbaları ile içlerine girdiler. Hep altun saçarak matluplarının ısaf olunacağıni ilân ettiler. Nihayet hareket edildi. Yeniçerilerden bir kısmı saraya girdi... Vüzera ve erkânı atlarından indiler. Haseki hamamı önüne vasıl olmuş olan padişahın yanına kadar sürüklediler. Adet'i kadimeye riayet edileceğini padişah kendi ağziyle ikrar ederek... boyunduruğun altından geçmeye razı oldu. İkrar matlubu icra etti. Vüzera dahi tasdik ve tekrar ettiler." (Tarih Ebülfaruk. III, S. 316).
         3 paralık gündelikler beşe çıkarıldı.
         f) Disiplinsizlik :
         1 - Asker esnaflaşır
         Devlet boyuna borçlanıyor. Geliri hiç bir zaman masraflarını kapatmıyordu. Sebep?
         "Yeni baştan asker cem'iyle ve esamîyi cedidleri tertibi mülâbesesiyle irat'ı kadime sekte gelüp hazinei amirenin mali kılletine bir vesile olduğundan başka, mukaddema kanun vazında olan rayic'i vakit gide gide haddini aşırup meselâ celbe vaz'ı kanunda lâhmî (koyun etinin) ganemin bir ûkîyesi (okkası) dört akçe iken mürûr ezm'ine (zaman aşımına) hasebile on, onbeş akçeye ve dahi sonraları yirmi, otuz akçeye ve sair şeyler dahi ana göre haddini aşırup bu suretle fi'lel asl ocaklarda tertip olunan malzemelerin bahalarına tezayüt geldikçe, mukaddema tertip olunan mal'ı miri masarîf'i vakte yetişmeyüp idarei umur için devleti aliyenin varidatı tedahül etmeye başladı. Yani bu senenin masrafı rûiyet olunsun deyu gelecek senenin iradını satup böyle idare olunur idi." (Koca Sekbanbaşı: "hulasayı kelâm fi reddülavam").
         Burada söze başlarken bahalılığa asker çokluğu sebep gibi gösterilmek isteniyor. Lâkin, etin 4 akçeden 30 akçeye çıkması, "mürur'u ezmi'ne" gibi sudan, ama o zamanlar koca bir imparatorluğu boğacak kadar sudan izahla geçişdiriliyor. Hayatın bahalanması tabiat afeti gibi karşılanıyor.
         Halbuki yeniçeri de insandır: Et ve ekmek ve "sair şeyler"le geçinecekdir. Bunları "Ulufe" akçesiyle alamazsa ne yapsın? Tabii, başının çaresine bakacak. Bu çare nedir? Zamane havasına uymak: Madem vezir vüzera bile evlerini bakkal dükkânına çevirmiş irtikâp yaparlar. Yeniçeri de işi esnaflığa döküp çil yavrusu gibi dağılır:
         "Eşkinci yeniçeri neferatı nâbûd ve her bir kışlakda baş eski ve bayrakdar namına birkaç amelimanda derbeder ile bazan biçare kara kullukçu ve aşçı makulesi mevcut olup, beher sene devlet'i aliye tarafından verilen ocak mevcibeleri için ihsan buyurulan bu kadar bin akçe beytülmalü müslimini, sefere gitmez, kulluk beklenmez, devletin ednâ işine yaramaz nüfus'u zaide makulesi olan esnaf ve tüccar ve etibba hıdmetkâr zümresi birer takrip mütekaid'i eşami kağıdına nail olup beyhude merkumlar beyninde iftisam" (Beriyetülşamlının "Nizam Devlet Hakkında Mütalaat"ı) eder.
         Kara ordusu esnaflaşırken, deniz ordusu da boş durmaz:
         "Kalyoncu namiyle bulunan asakir dahi tüccar makulesi bi ar ve bi ibret" (keza) olur.
         Artık, eski mazbut ve mesleğinin eri Osmanlı ordu kadrosu kalmamıştır.
         "Osmanlı reayasından hizmeti sebebile Moskova'da paydar ve gayet maldar ve hile eshabından nafizülkelâm şermet dedikleri bi şerm (utangaç) ve haya" adam, Rus hükümetine der ki :
         "Osmanlu askerinin cümlesi boşdur. Anadolu'da olanlar çifti çubuğu ile ve İstanbul ahalisinin kimi esnaflık, kimi nizam'ı kaviye tahtında değildir."
         Bu şartlar altında İstanbul'u almak için, su bentlerini basmak yeter.
         Koca sekbanbaşı da, hep :
         "Askerimiz gibi manav ve çörekçi ve kayıkçı ve balıkçı ve hamal ve sair olur iki güne esnaflıkla meşgul." (Hulasai kelam fi redülavam) kimselerden şikâyet eder.
         2 - Asker soysuzlaşır :
         Ocaklılar esnaflaştıkça, ocağın azalmış geliri, yukarıda işaret edildiği gibi, ocakta kalan birkaç "amelimanda" adına alınır. Lâkin, ulufeleri yiyenler, genellikle ocak ağalarıdır. Şu halde, askerin esnaflaşmasını ve kışlayı bırakmasını kontrol edecek olanlar, teşvik etmekten faydalanırlar.
         "Bir cemaatın kaç akçe yevmiyesi ve senevi ne mıkdar mevacıbi var ise ol cemaatın ağası bayağıca tımar ve zeamet gibi ekl ve belg edüp (yeyip yutup) neferatın vücudu yokdur. Bosna serhadleri böyle değilken biraz müddettenberu âleme sari olan fesad bunlara dahi sirayet edüp" (Mehmet Şerif Ef. Lâyihası).
         Yalnız kara serhadleri değil, deniz de yağmaya gider :
         "Varidat'ı tersane serâk ve hazine'i ricâl tersaneye me'kel (yeyim yeri) ve salyane kapudanlıkları dahi merkumların me'kela olup" "Kapudanlık iştirâ (satınalma) ve kalyoncu ulufesi namiyle taraf'ı miriden ita olunan mebali-il külliye ile dahi bünyelerinde inkisam ve iltikam (lokma)" (Beriyetülşamlı "Nizam Devlet Hakkında Mütalaat"ı, AT. Hediyesi) edilir.
         Yukarıda başlıyan çapul aşağılara doğru yayılır. Toplum topraklarında moda olmuş "Ölmez oğul"lar, ordu teşkilâtında da türer. Nasıl, yüksek tabaka için, dirlikler kaldırıldıktan sonra birtakım görevsiz "Mansıp"lar icat edildiyse, tıpkı öyle yeniçerilik de zamanla görevini kayıp etmiş bir "Unvan" haline gelir.
         Dirlikler önce "tevciye" ve "Nasp" ile olurken, sonra babadan oğula veya akrabaya kalıyordu. Aynı mekanizma ile, askerlik mevkileri de babadan oğula yahut aveneye geçer. Bunlar Koca Sekbanbaşının "Ölmez. oğul" dedikleridir.
         Bundan böyle "Ulûfe kağıtları" bir nevi hisse senetli şirket eshamı veya tahvilâtı gibi elden ele dolaşır. Açık veya karaborsasında hamiline ödenen kıymetler haline girer.
         Toplum toprakları gibi en satılmaz şey, kitabına uydurulup satılık edilirken, mansıp kadar sorumlu ve hayati devlet görevleri vurgun mataı halinde pazara çıkarılırken, ulufe kağıtları niçin piyasada ilmiyenin "Fodla" alış verişine dönmesin?
         Bu olay, koca sekbanbaşıya göre, mukataa (kesim) düzeninden 20 - 30 yıl sonra görülmüştür. Yani, ulufe işinin soysuzlaşması, bir kere daha sıkı sıkıya toprak düzeninin soysuzlaşmasına bağlıdır. "İhtiyarlıyan, ölen ocaklunun ulufe kağıtları" ocağa dönmez. Hizmetkâr, akraba, yoldaş, hatta eş dost veya esnaf şakirdi (öğrencisi): "ellerinde bulunup mahlule gitmeyen nice bin esamîler... ölmez oğul makamında kalup" ("Hulasai kelâm fi reddülavam" S. 44) gider.
         3 - Askerî Bozgun :
         Osmanlı, tarih sahnesine çıktığı zaman, Bizans gibi dünya medeniyetinin en yüksek derecesini bulmuş bir imparatorluğun mirasına kondu. Harp tekniğinde bizansın benimseyemediği yeni hamleler yarattı. Bu rejeneresans, -İbni Haldun'un devletlere koyduğu ömürle,- yüz yıl sürmeden sona erdi. Kanunî Süleyman devri (16'ncı yüzyıl ortaları) saltanatın dönüm çağı oldu.
         Ondan sonraki Osmanlı nesilleri, hep Kanunî Süleyman satvetinin geleneğile avundular. İmparatorluk en korkunç uçuruma düşerken bile, eski fütuhatın hayali yasdığına dayanıp hali unuttular. Yeniçeriler, asıl hoşnutsuzluklarının izahını yapamadıkları ölçüde geçmişle savunuyorlardı. Koca Sekbanbaşı onlara sesleniyordu:
         "Bire yoldaşlarım... Sultan Süleyman Han Kanunî hazretlerinin zaman saltanatlarına gelinceyedeğin frengistan devletlerinin cephelerinin birinde süratle top atmak ve tüfenk kullanmak ve bunlar emsâli cenk talimlerini, gayet galil asker ile kati çok askeri zîr ü zeber etmek sıfatları olmayıp bayağıca perişan hâlu idiler ("Hulasai kelâm fi redülavam" S. 16 -17).
         Osmanlıya göre, Kanunî'den sonra krallar telâşe düştüler. Silâhlanmağa başladılar. Hakikatte, Avrupa, Kanunî'den çok evvel, 13 asırdanberi, ticareti poliçe kullanacak dereceye geliştirmişti. İlk makine taslağını yapmıştı. Doğu ve Bizans Haçlılar eline geçip (1203) sarsılırken, batıda "İngiliz büyük fermanı" (1215) liberalizme doğru kapı açmıştı. 1453'de İstanbul Osmanlılara geçince, tıkanan Akdeniz yerine, uzak dış ticaret yolları aramaya girişmiş ve 40 yıl geçmeden Amerika'yı keşf etmişti (1492).
         Osmanlı darbesiyle yerinden kopan Bizans kültürü batı ülkelerine dağılmıştı. Matbaanın keşfi gelişen ekonomi temeli üzerinde kültür çiçeklenmeleriyle Avrupa'nın ikinci ve gerçek rönesansına yol açmıştı. Kanunî'nin son devirleri, yani, 16'ncı asır ortaları, artık Avrupa'nın modern kapitalizme kesin olarak girdiği çağdı. Büyük Okyanus ticareti, Avrupa'ya bahar ve altın akıtıyordu. Bundan "Para ihtilâli" doğmuştu. Sürüp giden müzmin yüz yıl harbi bile, kahır yüzünden lütüf olmuş: Orta çağın temelini kazımış, bütün geri müesseseleri loncalara beraber çürütmüştü. Şatolar, köylüye sığınak ve derebey kalası olmaktan çıkmış, haydut yatağı olmuştu.
         Matbaacılık, lüks camcılık, dokumacılık alıp yürümüştü. Bir asırda (1501-1600'e kadar) paranın değeri yarı yarıya (5'den 2 buçuğa) düşmüştü. Ama bu, yalnız tefeci - bezirgân sermayesi halinde yıkıcı bir kuvvet yaratmamıştı. Köyde mültezim burjuvazi gibi, şehirde bir sanayici burjuvazi de yaratmıştı.
         İşte "Frangistan" da süratle top atmak sanatı, Koca Sekbanbaşının zannettiği gibi Osmanlının kralları telâşa düşürmesinden değil, o derin ekonomik ve bilhassa sanayi devrimler sayesinde mümkün oldu. Yeni harp tekniğine uygun, yeni çalışma usulu ki "Cenk talimleri" meydana çıktı.
         Onun için, yeniçeri hâlâ "dal kılıç olup küffarı birbirine katarız." derken:
         "Küffarın askeri tabur tabur olup bozulmamak için aheste beste alın alın gelürler ve topları markovid saat gibi mücellâ ve gülleleri (...) olmakla bir top bir dakikada tamam on iki kere doldurup atubdur. İslâm tarafından faraza bin adet tüfek atılıncaya kadar, küffar tarafından seksen bin salkım gülle ve kurşun yerden gelmekle buna dayanmak takat'ı beşerden hariç." (Koca Sekbanbaşı: "Hülasaikelâm fi redülavam") oldu.
         Selim III'e sunulmuş lâyihaların hemen hepsinin her sahifesi buna benzer. Avrupa'nın modern harp tekniğini anlatır. Meselâ Nemse ve Rusya, Kanunîdenberi: "Fûnun'u harbiyeye ve eşkâl ve amal'i hendesiye üzere kalalar binasına dikkat ve alelhusus imâli nariye barutiyeye külli sarf miknet (kuvvet) ile tüfenkendazlık ve top ve hamîre ile ateşbazlık sanayiinde envaı (...) cedide ihdas" ("Nizam Devlet Hakkında Mütalat" S. 266) etmişlerdir. Osmanlı adına çıkmışlardır.
         Yeniçeri feryad ve figan eder:
         "Kâfirin ateşine ve top ve tüfengine taket gelmez, ve çarhı feleklerine girilmez."
         İdareciler:
         "Hezimet ve perişanlığın sebeb'i zahirisi keferenin ateşbazlığı olduğu gün gibi cümle nas indinde gahir ve eşikârdır" (Nizamı Devlet Mütalat, keza).
         Osmanlı ordusunun Avrupa tekniği önünde uğradığı kırah (yıkılış) ikinci Viyana muhasarasında (1687) patlak verdi. Hüseyin Esiri Bin Şeyh Hüseyin'in (1138/1723) de yazdığı eserrin "Ahval'ı sefer'i behce" faslı der ki:

         "(Kâfirin) evvel zamanda top ve tüfek ve humbara vesair ateş işleri olmayup cümle askerleri seferlere Tatar ve Özbek gibi salt sekban gidûp, bir kale muhasara ettiklerinde mancınık kurup taş atarlardı. Zuhuru İslâmdan sonra seyifleri önüne kimse takat getirememekle frenk taifesi top ve tüfek ve humbara ve nice ateş işleri şeytanetler icad ve ihdas edüp ve bahusus Girit fethi ve Beç kalası muhasarasından sonra ol ateş işleri istimaline ve askerlerinin talim ve terbiyesine ve kalaların binasına ve tabiye ve şarampo ve lağımlarına kitaplar ve resimler ve mahsus muallimler peyda edüp her hususda evailden izaf muzaaf maharet hasıl etmişlerdir. Ve Beç kalası muhasarasında hendek zapt olununca tarfeynden olan tezanif maaen olanların malumlarıdır. Muhassal Beç altında yukarıda zikrettiğimiz şeyler sebebiyle böyle perişanlık vaki oldu." ("Miyarül - Düvel ve Mesbârülmilel", Tarihi Osmani Mecmuası S. 1071, 2).

         Görüyoruz. İllet keşf edilmemiş değildir. Osmanlı bozgunlarına baş sebep teknik gerilikte bulunuyor. Defterdar Şerif efendi: "İngiliz barutı ayannda barut imaline düvel'i nasara sanayi üzere himmet". (lâyiha) edilmesini tavsiye eder. Yalnız başına harp tekniği yetmez. Ona uygun harp usul ve taktiği de vardır. Osmanlı hâlâ bırakıldığı orta çağ harp usullerinde kalmıştır:
         "Ehli İslâmın yayasından ve atlusundan hucum edecekler olsalar gâh vaktinde düşman dinsizi sesini çıkarmayup, İslâm askeri tamam merkezine gelince bir kaç yüz tüfengi birden ateş edüp sapır sapır döker oldular. Kendülerinin burnu kanamaksızın bunca bin asker'i İslâm şerbet'i şahadeti nuş" ("Hulasai kelâm ilh.") eder.
         Demek Selim III devrine, daha doğrusu yeniçeriliğin kaldırılmasına kadar Osmanlı ordusu manevra kabiliyeti olmayan teşkilâtsız ve disiplinsiz bir kalabalıktı. O kadar ki, Osmanlı askeriyle, arasına karışmış düşman casuslarını birbirinden ayırmak bile imkânsız oluyordu. Koca Sekbanbaşı eski ve yeni askeri şöyle mukayese eder:
 

         Osmanlı kara ordusundaki bu şaşkın gerilik, donanmada daha aşağı kalmaz. "Çeşme felâketi" buna örnektir. 1182/1768 yılı Rus Akdeniz'e çıkar. Türkler, ona karşı dehşetli bir donanma yaparlar. Ama donanmayı işletecek adam ve kadro derme-çatmadır. Rus, Osmanlı donanmasının görünüşünden korktuğu halde, donanmayı humayun Çeşme Limanına:
         "Yirmi, otuz güne değin huruçları mümkün olmayan vechile birbiri üzerine mâlâ-mâl (dopdolu)" (Nizam Devlet Hakkında Mütalat") yığılır; ve hepsi birden ateş gemileriyle mahv edilir.
         Osmanlı saflarına öyle bir panik ruhu çökmüştür ki, o cihana ün salmış yeniçeri acıklı bir gülünçlüğe düşer. Artık onun eline verilen modern tüfek bile komikliği sadece arttırır:
         "Cümle vaktini alış verişle, yahut çift sürmekle geçürmüş adamlar, hini iktisada şaşırup, tüfengine iptida kurşunu koyup, sonra barutu kurşunun üzerine koydukları" Koca Sekbanbaşı tarafından anlatılır.
         Eski kılıç erliği bile, atı üstünde kabaran cengâveri ala ala hey ile maskaralaştırır:
         "Çok acemiler hayvanın üzerinde iken kenduyi kahraman zaman bilup, babasını görse selâm irtikâp etmeyenler, cenk mahallerinde kılıçlannı çıkarır iken kendi hayvanının başını sakatlayup ve hayvanını heder ettikde, orduda olanlar görüp:
         "Maşallah, şehbazım!"
deyu ilahi çağırırlar." ("Hülasatülkelâm fi reddülavam" S. 24).
         Koca Sekbanbaşının, neçe zamane edebiyatcısını imrendirecek bir kudretle tasvir ettiği bu askerî çöküş elbet ansızın olmadı ve kimsenin de gözünden kaçmadı. Gerileyişe karşı bir çok tedbirler düşünüldü.
         On sekizinci asır ortalarında (İngiliz ihtilâli devrinde: Mustafa III (1150- 1184/1737-1768) patlayan Rus seferi ile beraber, Osmanlı askerî kudretinin iflâsı ansızın göze çarpmıştı.
         Sultan Mustafa "Zamanında Fransız beyzadelerinden Tot nam efrenç sürat toplarını ısağa ve talim ettiği gibi İngiliz, Fransız ve sair düvel'i nasaradan İtma ile" ("Nizam Devlet Hakkında Mütalaat") adam bulunması da ancak bir asır sonra, Fransız ihtilâli Osmanlu'nun uyku hapını patlattığı zaman, III. Selim'e teklif edildi.

         "Evvelâ bir tarafdan düvel'i nasaranın fünun'u harbiyeye dair ve muhasarai kala ve hurub'u bahriyeye mütedair müellifat ve müntehirli cedideleri dost bulunan düvel yediyle ve gayrı takribiyle ele getürülüp ceste ceste müsahhahen terceme ettirülüp" (keza S. 265) bilgi edinilmesi öne sürüldü.

         Hattâ, aynı lâyiha, "hareket"in fazileti hakkındaki tezine sadık kalarak, medeni insanın bozulmasına karşı yeni insanların, taze barbarların orduya alınmasını çare diye gösterdi. Abaza ve Çerkesler için şöyle diyordu:

         "Akvam'ı merkume meyanlarına muallimler ve söz anlar meşayih ve ülemadan erbab'ı dirayet kimesneler irsal ve ol taraflarda keşt ü gûzar ve temekkun (mekanlama) ettirilüp Allah ve peygamberi bilmez ol kavm cahline usulle talim'i edyan ve Kur'an ve ifham'ı şer'f ve iman ile evvel emre itaat vacip olduğu tefhim ve ipkan ettirerek cümlesini millet'i İslâmiyeye idhâl ve muti emir ve ferman'ı sultan İslâm eylemeğe bezil makdûr ettirtilüp" ("Nizam Devlet Hakkında Mütalaat" ) 20 - 30 bin yeniçeri ve bir tersane meydana getirilmesi yazıldı.

         İlk Osmanlı ordusunu, ayrı dinden halk yığınlarının bile kurtarıcı gibi karşıladıkları yazılır. Bu karşılamanın temelli sebebi Osmanlının getirdiği toprak düzenidlr. Lâkin ikinci sebebi: Osmanlı ordusunun bilzat halka yararlı olmasındadır. Hiç olmazsa, toplumun ufunetiyle ordu soysuzlaşıncaya kadar bu, böyle idi.
         Acaba tarih yanılıyor mu? Hayır. Kanunî devrinde bile ordu, evvelâ kendisi canlı bir disiplin cihazı olduğu gibi, geçtiği yerlere asayiş saçan bir kurum idi. Fakat hepsi o kadar değil: Osmanlı ordusu bilhassa orta çağ ekonomisi kadar durgun bir sistem içinde, ansızın büyük alış veriş ve yığınla para hareketleri uyandıran başlıca müesseselerdendi. Ordu bezirgân ekonomisinden, ve bezirgân ekonomisi ordudan karşılıklı olarak faydalanırlardı.

         "On binlerce develerle levazım taşınıyor idi. Önüne sevk olunan memurlar ile her türlü ihtiyacat temin ediliyordu. Bunlar rayiç sahiplerine verilmek suretile. Halkı incitmeksizin yapılıyordu... Parasız, halktan bir şey alınmaz... Mekülat, meyve, levazım satılır; bedelleri alınır; köylere bu suretle paralar girerdi." ("Tarih Ebülfaruk" C. III. S. 34 - 35).

         Haddine mi ordudan bir tek er etrafına sarkıntılık etsin? Padişah ruznameleri, yaman disiplin örneklerini bugüne kadar ulaştırmıştır. Tarla çiğnemenin en hafif cezası, yüz değnek orta dayağı idi:
         "Bugün sipahi müfrezesi kehyası yüz değnek ile tedip edildi. Reayanın tarlalarını çiğnenmesini men etmemiş..."
         Meyve çalmak, hiç şakası yok, ölüm cezasina çarpılıyordu:
         ".. Bugün azap askerinden beş nefer idam edildi. Yolda giderken reayanın bahçelerine tecavüz etmişler. Ağaçlardan yemiş kopazmışlar..."
         İşte, ilk Osmanlı ordusu bu idi.
         16. yüzyıl ortasında o derece sıkı olan askerî disiplin, yüz yıl geçmeden, korkunç bir anarşiye döküldü. Artık devlet mi, orduyu idare ediyor, ordu mu devleti? Bütün geri ülkelerin ezeli soruşu başlamıştı. Derebeyleşme ve irticaın birinci alâmeti: Ordu devleti de, memleketi de, istediği uçuruma sürükleyebilirdi.
         Ordu kargaşalığının en azgın şekli, "İkinci Viyana seferi" (1683) denilen faciada belirdi. Hüseyin Esiri'nin anlattığına göre, harbi kışkırtan sebep, ne memleketin, hattâ ne devletin hayatî bir zarureti değildi. Doğrudan doğruya harbi zanaat ve bir nevi kâr kaynağı haline getirmiş olan zümrelerin saldırıcı şımarıklıği idi. Önüne gelen çaput cengâverliğini iş güç edinmişti:
         "Ekser halk kâr ve kesbi bırakup ve yüğrûk atlar alup hilaf'ı sulh civarları mehb ve garet ile taciz ettiklerinden" ("Miyar'ül düvel ve sebarül milel", Tarihi Osmani Mecmuası S. 977) komşu devletlerde, karşılık verme zorunda kalıyorlardı.
         "Reaya ve bereya ve ibni sebil ve tüccar taifesi nehb ve garet ile ateş fitne iştialine baisin iptidası serhad eşkiyalarından olup ve akibet kavga büyüyüp" savaşmalar kızışıyordu. O zaman, usulen daima karşısındakini haksız çıkarmada usta olan ve esasen harp, yağmacılığını yağlı geçim yolu ve kazanç kaynağı bilen serhad paşaları payitahta yalan raporlar döşenirlerdi: "Ve serhad paşaları ve beyleri dahi muratlarına muvaffak envai durug ile peyder pey arzlar ve munhasırlar irsal ettiklerinde, padişah agâh hazretleri isgâ (dinleme) etmeyüp ve izn'i humayunları olmamayla" beraber, "Yağlı pilav" özleyen "seyfiye" başka yollar aradı. Demagoji üstadı haline gelmiş "İlmiye" kanalından halk maneviyatını (...) yakalamağa girişti. Hitler'in yirminci asırda sahneye koyduğu oyun başladı:
         "Akibet kürsülerde vaazlara ve (...) efendiye serhadlerden teşekkürnameler gelüp söylendiler. Yine ısgâ alınmayup ve akibet itimat edüp sefer muhakkak oldukda" ("Miyarül düvel" S. 998). Yabancı devlet elçileri belâyı savmak için "aman dediler". Lakin bu sefer harp bir kere "Emri Şer'i", yani emri vaki olmuştu. Uçurumu görüp itiraz edenlere:
         "Kul sefer ister! deyu cevab'ı nameşru" veriliveriyordu.
         Kara kuvvetin şuursuzluğiyle başlayan harpdan hangi sonuca varılacağı kesdirilebilirdi.
         Osmanlı ordusu, yalnız geçtiği yerde ot bitirmeyen bir afet olmakla kalmadı. Bilzat kendi kendisini yiyen bir canavar haline girdi.
         Osmanlı ordusu, irtica ordusu haline girince şu acı büyük rezileti nefsinde topladı: 1- Yakup yıkıcılık, 2- Çapulculuk, 3- Yırtıcılık...
         Bu üç büyük reziletin tesiri, en zaruri ve tabii aksi tesirleri getirmekde gecikmedi. Osmanlılığı canevinden vuran üç felâketi, çıg gibi ileriledikçe büyüttü: 1- Yakup yıkıcılık: Bilzat ordunun kendisini aç bırakdı. 2- Çapulculuk: Yarattığı ateş bahası yüzünden devlet maliyesini ve ordunun beslenmesini mahv etti: 3 - Canavarca yırtıcılık: Üzerlerine varılan kavimleri ölüm dirim kavgasına girip şiddetle karşı koymağa zorladı.
         I - Yakıp yıkıcılık: Viyana seferine giden Osmanlı ordusu, yanık kalada nankör sahrasına geldiği zaman, bir ordugâhdan ziyade hayvan panayırına benziyordu:
         "Şyle ki, tasavvur olunsa dünyada insan ve seb ve eşter ve ester ve gâh ve ganem kalmayup cem olmuş kıyas olunurdu." (Hüseyin bin Şeyh Hasan: "miyarüldüvel ve seyarülmelel.")
         Oradan "12 adet cevanib 33 saat mesafe" içinde ne kadar yer, kasaba, kale, köy varsa hepsinde taş üstünde taş bırakmaksızın, tarladaki ekinlere kadar her şey yakılup yıkılmıştır.
         "Büyük küçük kala ve palangat ve şeherür ve kasabat ve kurayı ve hattâ kelâle ermiş arpa ve yulaf ve buğday ve kapluca ve çavdar tarlalarını dahi ihrak edüp gerudan gelenler tarlalarda kalan kavrulmuş buğdayı avuç avuç alup yerlerdi."
         Canı isteyen dilediğini yapıyordu: "Gönlü buzağı et isteyen birin boğazlayup bir mıkdarını yiyüp, sabah göç olundukda bakşiş bırakup giderdi." (aynı eser S. 999).
         Bu manasız yakup yıkıcılığı ordu öncüleriyle akıncılar beceriyordu. Ne yapılacağı ve nereye kadar gidileceği bir plana göre çizilmiş değildi. Bindiği dalı kesen öncüler geçtiği yeri çöle çeviriyorlardı. Arkadan gelen ordu yığını aç kalacakmış? düşünen yoktu. Gözler öylesine kararmıştı ki, ordu kendi anbarlarındaki zahiresini bile kül etmekden çekinmiyordu. Meselâ,
         "(Fişa suyu) üzerinde yüzden ziyade değirmen olmakla muazzam beylik anbarlar var idi. Orada, Yanık ve Kumran adasında ve taşra taburda olan askerlerinin zahiresi olmak üzere nice yüz bin kile dakîk ve uluf der anbar mevcut etmişler ve asker'i İslâm Yanık kalasını muhasara edüp ileru geçmez mülahaza ederlermiş. Çarhcı ile ileru giden asker ve Tatar ol kalayi dahi alup emvâl ve erzaklarının garet ve kala ve varuşuni ve ol anbarlarını bilcümle zahiresi ile ihrak ederlerdi." (aynı eser, S. 1000).
         II - Çapulculuk: Ordu, zaten harp için değil, çapul hırsiyle yola çıkmıştı. Silahlı düşmanla karşılaşmaktan ise, kız ve oğlan avcılığı yapıyor; torbayla altın ve "Yesir" taşımağa ve malı satmağa bakıyordu:
         "Orduyu humayunda esirin şol mertebe kesreti var idi ki, at oğlanı ve harabende ve seyislerde ve devecilerde esirsiz adam az idi".
         "Velâyatta, senede beş, altı yüz akçeye çobanlık eden adamlardan yüzden beş yüze ve bin ve dahi ziyade altuna malik olmuş adamın hesabı yokdu. Ve sergerde olan hod güzel gûlam ve civarı ve altun ve gümüş evani (kap - kacak) ve sair akmişe (dokunmalar) ve tefariki (küçük hediyeler) ile cem edüp ve hattâ çok kimseler otuzar, kırkar cariye peyda ve cem etmişdiler. Ve sarraflar vardu ve pazar halkı had altın ve gümüş avani ile sair tefarikler ile çağlar ve sandıklar ve Tatar velevandat taifesi at gübresi ve heybe ve kebeye yesir ve sair sikke ve gümüş avani doldurup altun arabanın hesabı olmayup ve ellerinde elli, altmış ve dahi ziyade yesiri bir altuna verdiler." (aynı eser, S. 1001).
         III - Canavarlık : Gayesiz, hedefsiz yakup yıkan ve hayasızca kişisel vurgun ihtirasiyle kükreyen azgın bir kalabalıkda artık insanca her şey ölmüş demektir. En aşağılık duygular ve en yırtıcı gözü dönmüşlükler, hiç bir hayvanın yapamıyacağı korkunçluklar beklenebilirdi.
         Genç kızlarla oğlanlar köle edilip, ellisi, altmışı bir altuna satılırken, "Para etmeyen" yaşlılar ve bebekler tüyler ürperten keyif için doğranıyordu:
         "Pek koca avrat ve küçük meme emen masumları anaları kucağından alup kılıç tecrübesiyle katl ederlerdi. Anlar feryad eder. V o ayakdaşları olan eraziller:
         "Çalamdı... geri dur, ben çalayın!"
         Deyu, böyle eziyet ile katl ederlerdi. Yavrusuna dayanamayan: "Anası, lâ şesi üzerine düşüp bervechile üzerinden ayrılmadığından anı dahi katl ederlerdi." ("Miyar'ül Düvel ve ilh." S. 999).
         İşidilmedik hayasızlıklar, harp meydanını geneleve çeviriyordu:
         "Darülharpde vaty (çiftleşmek) caiz değil iken, kimesne amel etmeyüp ve bazı erazel dahi iki üç adam bir cariye veya bir oğlan alup nöbet ile melanet ederlerdi." (Hüseyin Esiri bin şeyh Hasan: "Miyarüldüvel ve miyarülmelel" S. l000).
         Hırıstiyanlığın isyanı :
         Hıristiyan dünyası bu dehşet önünde ayaklandı. Papa bütün Hıristiyanlara şöyle seslendi: "Herkes perhiz tutup, yağlı yemeyüp ve avratlarına varmayup ve çocuklarına meme vermeyüp, ve koyunları kuzusundan ve sığırları buzağısından ayırıp gece gündüz ağlıyup dua edersiz." "Bu babda ihmal ve müdamaha ederseniz, akibeti cümleye sirayet etmesi mukarrerdir. Her kim bu hususa yardım ederse Patris'i Meryemin dinin ihya ve arzını tekmil etmiş olup, hemen doğru cennete gitmesinden ben kefil olurum." (Hüseyin Esiri, keza, S. 1002).
         İnsan yığınlarını, hayvan sürülerinden aşağılara düşüren o çılgın tufanın sonu besbellidir. İlk Osmanlılık, dünyayı zorba hayvanlıkla değil, göçebe insanlığı ile fethetmişti. O ruh ölmüştü. Demek, Osmanlılık ölüme mahkûmdu. Netekim, orta Avrupa'ya doğru boşalan iğrenç zorbalık akını, aynı zamanda kendi en büyük bozgununun da baş sebeplerinden oldu:
         Yüz binleri aşan bir ordu için, saat gibi işleyen stratejik plân olmazsa, yahut yapılan vaktinde ve düzenle yerine gelmezse her şey bltmiştir. Bu ordunun savaş kudreti dev olsa, yaralı ejderha gibi karıncaya yem olmaktan kurtulamaz; bir başkasına hacet yok, ordu kendi kendisini ezip dağıtır.
         İnsanca veya milletce haklı hiç bir dava güdülmüyordu: Harp etmek için harp ediliyordu. Bütün atılganlığın hızı behimi ihtiraslarla karışık adi çapulculukdan geliyordu. Böyle bir ordu ne kadar mevzii zaferler, bir çok muharebeler kazanırsa kazansın, en sonunda harbi kayıp edecek, mutlaka bozguna boyun eğecekti. Netekim öyle oldu...
         Kaçaklık :
         Kanlı maneviyatsızlığıyle çapula düşen ordunun safları çarçabuk seyreldi. Asıl hedefine varmadan âdeta kendiliğinden eridi:
         "Velhasıl, Beç'e varınca ve varmazdan mukaddem: neferat ve levendat ("kimi serhadli, kimi Tatar kıyafetine girüp") zengin olmakla bırakların bırakûp bu kadar kere yüz bin adamdan sade neferat kısmından on bin adem yok idi." (Hüseyin Esiri: keza, S. 1001}.
         Yukarıdan baltalama :
         Aynı ihanet havası ordunun yüksek idare kadrosunu da zehirlemişdi. "Sergerde olanlar mabeyninde tefrika olmakla, serdar ekrem hazretlerinin işi ileru gittiğini istemeyüp" (Hüseyin Esiri: Keza, S. 1000). Harekâta yukarıdan baltalamalar yapılıyordu.
         Kumandanlar, zabitler birbirlerine düşmanlardı: "Serdarları ve zabitleri arasına ihtilâl vaki olmayla asla cenk etmeyüp bırakup gitmişlerdir." (Hüseyin Esiri. Keza, S. 1072).
         Kıtlık :
         Çapul yüzünden Viyana muhasarası başlayınca, Osmanlı ordusu, kelimenin düpedüz manasiyle aç kalmıştı. Osmanlı ordusunun tek tek fertleri, çağdaş "Yıldırım harbi" kişilerinden çok daha üstün moral taşıyordu. (Hüseyin Esiri bin şeyh Hasan) diyor ki:
         "Askerde bir mertebe cüret ve şecaat var idi ki, yüz kâfir üzerine on adam, koyun tuza seyirdir gibi varırdı." O hırsla on beş gün şiddetli hücumlar vapıldı. Lâkin, muhasara 40 günden fazla sürdürüllemedi. Çünkü kıtlık patlamıştı:
         Tabu sahrasında asker:
         "Atlarımıza taş mı yedirelim deyu cevap verüp karşu koydular. Orduyu humayunda ise bir yem yulaf bir zolta, ol dahi kimin eline girer. Ve yirmi saat yere değin onun tavar yemiyeceği çalı ve çırpı ecnasının (cinsinin) eseri kalmayup kara toprak olmuş idi. Ve her mekülât daha bahaya çıkup paşaların tayin vermeğe kudretli olmamağla levendanın tayini kesüp anlar dahi kerve kerve dağlara ve ormanlara cem olup avdete muntazırlardı." (Hüseyin Esiri: Keza, S. 1006).
         Aşağıda bozgun:
         Muhasara 40 günde muvaffak olamayınca, başdan başa panik kopdu. Artık, tam "küllahını kurtaran kaptandır" şıariyle herkes başının çaresine düştü. Çapulcular kaçacak yer arıyorlardı:
         "Muhassal Tatar ordusuna cem olan eraziller Tatara dahi iğva verüp:
         "- Acemi tonoz bizim nemiz aldı? Bizim aldığımız bize yeter!" deyüp,
         "- Makul olan bunda oturmakdır." (Hüseyin Esiri Keza, S. 1006) Feryadiyle dağlara sığınmışlardı. Fakat orada da, aynı çapul kanunile, haydutlar gibi, birbirlerini kırarak, düşmanın işini kolaylaşdırıyorlardı:
         "Dağlarda ve ormanlarda ayakdaşlar mal hatrı için birbirlerine katl edüp bu takrible katl ettiklerinin dahi hesabı yok idi." (Hasan Esiri: Keza S. 1074).
         İnsanlık, daha ileri bir medeniyete çıkar yol buldu mu, artık hiç bir zor onu yolundan çeviremiyor. Viyana muhasarası bu askerî manzarasından daha manalı bir medeniyet boğuşması idi. Osmanlılık, Bizans kalası önünde geriliği kaldıracak bir kuvveti temsil ettiği için muvaffak olmuştu. İstanbul'un fethile beraber yalnız Bizans surları değil, Avrupa derebeyliğinin şatoları da hükmen yıkılmıştı. Batıda yeni burjuva toplumu kuruluyordu.
         Osmanlıların Akdeniz yolunu kesmeleri bile, Avrupa'nın ileri bir sistem kuran burjuva toplumu için engel değil, kışkırtıcı kamçı oldu. Batı bezirgânlığı uzak ummanlardan Hint yolunu keşf edüp, uzak dış ticaretle büyük sermaye birikişine imkân buldu. Osmanlılık Viyana'yı muhasara etmeden 34 yıl önce, batı ülkesi yeryüzüne modern manasiyle ilk hürriyet bayrağını çeken İngiliz ihtilâline kadar yükseldi.
         İşte, serhad çapulculuklarını kızıştıran, ve nihayet payitaht ordularının iştahını çeken yeni zenginlikler, Avrupa'nın o ileri burjuva gelişimiyle doğmuştu Osmanlılık ekonomik kuvvetiyle kendisine yeni bir sosyal ufuk açamamış, uzak şark ticaretini elinden kaçırmıştı. Batıdaki gelişmeyi yutmak için saldıran bu kötü askerî kudurmuşluk beyhude idi. Teknik ve sosyal üstünlük Hıristiyanlıkda idi. Viyana kalası önünde, Süleyman Osman'la geri ve zalim bir sistemin zorbalığına dayanıyordu. Onun için haksızlığı kudretsizliğinden aşırı çıktı. Onun için yenilmeğe mahkûmdu, ve yenildi.

 
 

         Kesim düzeni, fiyat kanunu gibi "kıldan ince kılıçdan keskin" bir silahla Osmanlı halkının azgınca soyulup, ezilişini kışkırttı. Eski Osmanlıların adil idâresine güvenmiş olan halk yığınları ve başta köylüleri derin hoşnutsuzluğa düşürdü. Hoşnutsuzluk ayaklanma değildir. Lâkin hoşnutsuzlukların günden güne büyüyüp devrim derecesine çıkması için gereken sosyal ve siyasi şartları da gene kesim düzeni yarattı.
         Tipik surette "Kesim düzeni isyanı" diyebileceğimiz ayaklanmalara Osmanlı tarihi "Celâli isyanları" der. Birinci Osmanlı saltanatı Yıldırım Bozgunu'na uğrayınca, Anadolu halk ayaklanmalarıyle çalkanmıştı. Şimdi, İkinci Osmanlı saltanatı veya Osmanlı imparatorluğu yüz yaşına gelince isyan, Celâli vakaları şekline giriyordu. Her iki isyanlar dalgası da, esas itibariyle Avrupa'daki benzerleri olan "Köylü isyanları"nı andırırlar. Onlar gibi din bayrağı altında ortalığı allak bullak ederler, en sonra beylerin kahpelikleri ve zorbalıkları altında ezilüp giderler.
         Halbuki yüzeysel kalan siyasî tarihe bakarsak, ard arda yıllarca Anadolu'yu kasup kavuran ve imparatorluğu uçurumun bir parmak berisine getiren Celâli isyanları alelâde çapulculuklardan ibarettir. Ve şöyle iki basamakda hulasa edilebilirler:
         933/1526 yılı Baba Zevalnon ilk kızılca kıyameti kopardı. "Kayseri civarında Baba Zevalnon nam bir derviş başına Türkmen çapulcuları cem ile huruc etti. Davası şeriat ve adalet idi. Efali ise gasb'ı emval ve katl'i nüfusdan ibaretti. Binlerce asiler ile kasabalara tecavüze başladı." ("Tarih Ebülfaruk" C. III.).
         Bu isyan bir yıl kadar dayandı. Kayseri sancak beyi Mustafa'nın defterdarı Kadı Muslihittin asilere öğüt vermeğe gitti. Öldürüldü. Üzerlerine Karaman beylerbeyisi İskender zade Hürrem Paşâ saldırdı. "Mağlup ve perişan" olarak "İçel sancak beyi ile beraber maktuller içinde kaldı." ("Tarih Ebül faruk" C. III. S. 287) bunun üzerine Sivas beylerbeyisi ile Malatya beyi taarruza kalkdılar. İlk savaşda üstün geldiler. "Hatta, Baba Zevalnon muharebede maktul olmuş iken asiler gece hucumiyle Hüseyin Paşanın ordusunu perişan etmişlerdir." (Keza) Paşanın kendisi yaralanıp kaçmıştır.
         Ancak neden sonra "Diyarbakır beylerbeyi Hüsrev Paşa bütün civar beylerin imdadiyle asileri cümleten mahv" (keza) etmiştir. (934/1527).
         934/1527 yılı "Yenice bey unvanını alan bir serseri dahi Adana vilâyetinde huruc etmişti. Oradaki isyan mühimce idi." (keza) "Veli halife": "Adana'nın dağ tarafında Türkmen aşiretleri içinde kıyam eden veli halife nam bir sergerde dahi bir çok hempa toplamağa muvaffak" oldu. Ama, sancak beyi Piri bey "Hüsnü tedbirleri" ile bu isyanı bastırdı. (Keza).
         Tomuz oğlu : adiyle, Edirne - Bursa, arasında türeyen "bir şaki hayli hasarlar icra" (keza) etti:
         Bursa ile Edirne: Bildiğimiz gibi, birinci Osmanlı saltanatı ile, ikinci Osmanlı saltanatının doğuş payitahtları idiler. İkisinin arasında bütün imparatörluğun merkezi İstanbul ve Marmara denizi vardır. Ülke ufak yer değil, ama, yılın asıl büyük isyanı Kalender Sultandır.
         Kalender Sultan : "Hacı Bektaşı Veli ahfadından biri"dir. "Hilafet ve islâmiyetin tahlisi ve taalisi" için min tarafillah memur edilmiş Mehdiyi zaman olduğunu iddia etti. (934/1527). Gaile çarçabuk büyüdü. Otuzbin adam başına toplandı." ("Tarih Ebülfaruk" C. III. S. 290) "Ayan'ı mahalliye, ülema, şuyuh, dervişan bunlara iltihak etti." İsyancilar, sadrazam ordusunu bozdular. Oldukça geniş teşkilâta kalkdılar. Sadrazam İbrahim Paşa, Anadolu beylerbeyi Behram ve Karaman beylerbeyi Mahmut Paşalarla Yeniçerinin mühim bir kısmı asiler üzerine yürüdü. "Sivas mülhakatından Sahfa nam ovada vaki olan azim bir muharebede serdarın ordusu perişan oldu. Hazine ve ağırlıkları asilerin yed'i gasplarında kaldı. Telefatın miktarı çoklara baliğ olurdu Beylerbeyi Mahmut Paşa ile Alâiye beyi Mustafa Paşa maktüller meyanında idiler." (935/1528).
         "Erbab'ı kıyamın, bu muvaffakiyeti üzerine Zülkadriye emaret'i sabıkası halkı dâhi ayaklandılar... Bu vechile Elbistan'da idarei mümkiye esası kurmağa başladılar." (Tarih Ebülfaruk, C. III, S. 291).
         Bir imparatorluğu yıkacak derecede yığın hareketleri yapmış isyanları "bir şaki", "bir sergede", "bir serseri" ile izaha kalkmak tarihi ciddiye almamakdır. Bu görünen kabul altındaki Celâli isyanlarının iç yüzünü belirtmek için şu yanları göz önüne getirmeliyiz: 1- İsyanların doğuş sebep ve şartları, 2- İsyanların tipi ve üslûbları, 3- İsyanların bozgun sebepleri.

         I - İSYANLARIN DOĞUŞ SEBEP VE ŞARTLARI

         Tarihde her isyan hareketinin hiç akla gelmedik bahaneleri olur. Bunlar sebep sayılamazlar. Ama, asıl gizli sebepler bardağını, ansızın taşıran vesileler (fırsatlar) dir. Bu vesileler, çok defa üst sınıfların zülmünü halk yığınları önünde en göze çarparca açığa vuran olaylardır.
         Anadolu'da Celâli isyanlarının vesilesi de, İstanbul'da hükümetin yaptığı iğrenç bir kan içicilik oldu... Süleymaniye'de oturan bir aile ölü bulundu. Öldürenler ele geçemedi. Mahallede bu cinayeti bir Arnavud'un yaptığı söylendi. Hükümet bu dedikoduyu fırsat bildi. Çünkü ileride göreceğimiz başka sebeplerle hareket ediyordu. Hatta belki şayiayı çıkartan veya kışkırtan da kendisi idi. Hemen yabancı işçi Arnavutlardan sekizyüz biçare koyun gibi toplandı. Hepsi de kılıçdan geçirilerek sözde adalet yerine getirildi.
         Havadis, İstanbul'dan taşraya bir bomba patlayışiyle yayıldı. Öldürülen Arnavut amele, Müslüman bile değildi. Lâkin taşra Türkmenleri, Müslüman şeriatı namına, bu Hıristiyanların kanını dava ederek ayaklandılar. Gerçi, Türkmenler temiz göçebe ruhlarını kaybetmemiş Türklerdi. Onlardan kuvvetli bir vicdan isyanının doğması pek tabii idi. Ama, vicdan isyanının silahlı isyana dönmesi için, her hâlde, hele o zamanki din havasi içinde, yabancı Hıristiyanların gadre uğramaları yetmezdi.
         Gerçekte isyanın iç sebebi, Anadolu halkının uğradığı görülmemiş soygun ve ezilme idi. O zamanlar modern devlet merkeziyetinin ve taşra inzibat kuvvetleri hemen hemen hiç bulunmadığı, hayli ilerlemiş derebeyleşme adem'i merkeziyeti büsbütün arttırdığından isyanlar büsbütün kolaylaşıyordu. Sekizyüz masum Arnavut işçisinin koyun gibi boğazlanması birden şimşek gibi çaktı ve mevcut haksız düzenin bütün zulmünü ansızın ve çim çiğ aydınlatıvermişti.
         "Halkın heyecanı payitahttan vilâyetlere de sirayet etmişti. Vilâyetler ise, bu gibi asar'ı heyecanın tevsi'i daire etmesine daha müsait idi. Çünkü halk, zulüm altında daha ziyade ezik idi. Kıyama daha müsteid idi." (Tarih Ebülfaruk. C. III, S. 287).
         "Fazla olarak vilâyât köşelerinde, İstanbul'da olduğu gibi, her vakit emir hükümeti icraya hazır kuvei müsliha bulunmazdı." (Keza).
         Son Osmanlı tarihçileri, genellikle işi en kolay tarafından, şahsî veya tarikat sebeplerle izaha kalkarlar. Ancak isyancıları "serseri eşkiya" sayan Ebülfaruk bile, tarihde "Hikmeti asliye taharrisi" zorunda kalınca, daha ciddi davranmak lüzumunu duyar:
         "Meselenin, der, ehemmiyeti, bu gaddarlık şunun, bunun hırsı ve şiddet eseri olmayup esbabı medeniyeye müstenid ahvali mevudeden mütevellit olmasında idi.", ("Tarih Ebülfaruk C. III. S. 288").
         "Celâlilerin Acemce Şiiliğe rapt'ı amal eylemeleri sevk'i vicdaniden ziyâde azap vücudu eseri idi." (Keza S. 289). "Osmanlılık o sırada büyük bir buhran geçiriyordu." (Keza).
         Gerçekte, isyan için "Büyük bir buhran", daha doğrusu "Esbabı medeniyeye müstenid" bir "içtimai buhran" bulunmalıydı. Bu, umum (genel) ve içtimai (sosyal) buhranı, Osmanlı toprak ekonomisinde alup yürüyen derebeyleşme hazırlamıştı. Buhranın isyana varması için ise, daha özel şartlar gerekti. Osmanlı toplumunda sınıflar teşekkül etmişdiler; hatta kemikleşmek, taşlaşmak istiyorlardı. Bu taşlaşmaya karşı isyanın patlak vermesi için yalnız alt sınıfların çileden çıkmaları yetmezdi. Alt sınıflar "Edemiyorum" derken, üst sınıfların da "Güdemiyorum" demek durumuna düşmeleri lâzımdı.
         Celâli isyanları zamanında, Osmanlı toplumunun iktisadi buhranı, sosyal buhrana karışmıştı: Buhran alt ve üst bütün toplum sınıflarını sarmıştı. Siyasî buhranın alevlenmesi, isyanın patlak vermesi için bir kıvılcım kâfiydi. Arnavut işçilerin katliamı bu kıvılcım oldu.
         Ekonomi buhranı kesim düzeni yaratmıştı. Bu imparatorluğun toprak temelini bir anda alt üst eden bir devrimdi. Payitahta bir kaç Yahûdi dolabı ile sarayın herhangi minderi üstünde beş, on kavuk şu yana veya bu yana sallanıvermişti. Belki, Koca Sekbanbaşının anlattığı kulak ve dil kesilme dedikodularını kökden kesmek için, sahipsiz sekizyüz Arnavud kurban edilivermişti.
         Bu ekonomik alt üstlüğün imparatorluk ölçüsünde uygulandığı göz önüne getirilsin. Yarattığı sosyal buhranın çapı derhal göz önüne gelebilir. Orada artık, herhangi kapı kullarının "Sakal falına" varmaları, yahut bir kaç yüz kimsesiz yabancı kellenin uçurulması gibi idari tedbirler para edemezdi. Orada sınıfların sınıflarla ilişkisi ayaklanacak ve hesaplanacaktı.
         İsyanın Anadolu'yu seçmesi de tesadüf değildi: İmparatorluk "Unsur'u asli" sayılan Müslümanlar ve Türkler orada idi. Ve bu unsurlar henüz, bütün direnç kabiliyetlerini kaybetmemişlerdi.
         Alt sınıflar "Edemez"ler : "Anadolu ahalisi muzayaka altında idi. Suret'i maişeti takatfersa idi. Hükümetin zulmüne, mahalli ayanın itisafları inzimam ediyordu. Hak davasiyle müracat ettikleri hakimlerden, kadılardan adalet yerine fazla bir zulüm görülüyordu. Halâs ve teselli kapusu göremeyince, rastgele vesileye sarılup isyan etmeye tereddüt etmiyorlardı." (Ebülfaruk C. III, S. 288).
         "Erbab'ı kıyamın muvaffakıyeti üzerine: zülkadriye emaret'i sabıkası halkı dahi hemen ayaklandılar. Çünkü, Ferhad Paşanın itisaflarından dolayı en ziyade haksızlığa hedef olmuş kıtalardan birisi idi" (keza, S. 292).
         Anadolu halkı neden bu kadar "Muzayaka" ve "zulüm", "itisaf" görüyordu? Çünkü Dirlik düzeni esnasında yalnız derebeyleşen "Sahip arz"ların soygunu vardı. Kesim düzeni ile beraber, evvelki soygun kalkmak şöyle dursun, bir de onun üzerine daha evrensel bir tefeci - bezirgân sisteminin soygunu ve baskısı binmişti. Sömürü katmerlenmişti. Miri toprağın tasarrufu malikâne sahibine geçmişti. Rüşvet sistemi devletin halk üzerindeki yükünü de dehşetlendirmişti. Toprak gelirinin bezirgân tefeci eline geçmesi gibi mansıp ticareti de en sonunda gene çalışan halka inen bir belâ oluyordu:
         "Paşalar mazul oldukda kapularını dağıtmağa mecbur olup, açıkda kalan levend ve sekban ve bölükbaşıları maiyetleri feradiyle kapu buluncaya kadar köyden köye, misafir olurlar ve kendüleri ve hayvanlarını köylüye besletirler idi..." ("A. Ş.: Tarihi Osmani" C, II, S. 360).
         Üst sınıflar "güdemez"ler : "Buhran, adi halka münhasır değildi. Tabakatı balâya da sirayet etmişti. Anadolu'nun kısmı azamı esasen mamur, medeniyet'i İslâmiye usulü üzere medeniyet kıtaları muhtevi idi. Karamanlıların, hattâ Selçukiler zamanından beru cari olan usul ve taammülleri vardı. Merbut oldukları o usul bilhassa meşru bildikleri bazı imtiyazat yeni amirler tarafından ref edilmiş." "Yeni sancak beyleri, yerli ayan ellerinden tımarları, mütevellilikleri zabt edüp kısmen dönme yabancı olan bendegânîne, kölesine vermekde idiler." (Tarih Ebülfaruk C. III: S. 289).
         "Müşteki olan kadim ayan memleket esasen Osmanlılığın aleyhinde olarak muzir telkinat icrasına başlamışlardı." {Keza S. 290). Onun için kolayca "ayan'ı mahliiye, ulema, şuyuh, dervişan bunlara (isyancılara) iltihak etti." (Keza S. 291).

         II - İSYANIN TİPİ VE USLÛBU

         Bir isyanın karakteristiği, şıarlarından (parolalarından), şeflerinden, teşkilâtlarından anlaşılır.
         Şiar : Celâli isyanlarının parolası, Hıristiyan, Müslüman, bütün köylü ayaklanmalarında bayrak yapılan: Din ve Şeriat şiarı idi.
         Baba Zevalno'nun "davası şeriat ve adalet idi" (Tarih Ebülfaruk C. III, S. 287). Kalender sultan, tuhaf bir tesadüf eseri birinci Büyük Millet Meclisinin kullandığı bir tabirle "Hilâfet'i İslâmiyenin tehlisi ve taalisi" uğruna (keza S. 290) mehdileşiyordu.
         Şef : Şeriat ve adalet bayrağını başta kim çekecek? Az çok fani dünyaya meydan okumuş kimse: "Baba" veya "Derviş". Selçuk saltanatına Coup de grâce (öldürücü vuruş) vuranlarda "baba"ilerdi. Bektaşilik, babailiğin devamı oldu. Demek, şef tipi, tarikat ve isyan geleneğini taşıyan derviş tipidir.
         Unutmayalım ki, derviş: resmî dine karşı halk içine inen bir mistik muhaliftir. Sarıklı haca: Üst tabakanın açık medrese ilmiyle yetiştirdiği kimsedir. Hoca: Saraya, derviş halka ve köye bakmıştır. Onun için Celâli isyanlarında, medreseci şeriat üstün sınıfları sağlayan bir afyon gibi idi. Asilerin istedikleri şeriat ise tarikat inbiğinden geçiriliyor. Bir çeşit "İçtimai adalet"e özeniyordu.
         Teşkilât : Celâli isyanlarında iki teşkilât kadrosu beliriyor: 1- Tarikat, 2- Aşiret...
         Bu tesadüf değildir. Gerek Hıristiyan, gerek Müslüman dünyalarında, çöken eski medeniyetlere barbar akınları aşiretlerle yapıldı... Göçebe aşiret, medeni dünyanın tek tanrılı dinini benimsedikten sonra bile, kendi ilk aşiret inançlarını atamadı. Resmî dini "zahir" sayarak eski aşiret inançlarını "Batın"ında, içinde sakladı: İslâm Türk tarikatlarında Orta Asya Şamanlığı bütün gelenekleriyle yaşadı. Tarikat, âdeta aşiretin manevî devamı oldu.
         Onun için, Celâli isyanlarında tarikatle, aşiret âdeta baş başa vermiş göründüler.
         "Baba Zevalnon nam bir derviş başına Türkmen çapulcularını cem edüp huruc etti." (Tarih Ebülfaruk, C. III. S. 281). Velil halife "Adana'nın dağ tarafındaki Türkmen aşiretleri beyninde kıyam eden bir sergerde" (Tarih Ebülfaruk" C. III. S. 288) idi.

         III - İSYANIN BOZGUN SEBEPLERİ

         Celâli isyanlarının bozgun sebepleri, klasik orta çağ köylü isyanlarının acıklı bozgun sebepleriyle aşağı yukarı aynıdır. Bu sebepleri iki grupda toplamak mümkündür.
         1 - İsyanın köylü karakteri.
         2 - İsyanın orta çağ karakteri.
Bu iki karakter isyanın inkilâba varamayışına kapı açmıştır.
         1 - İsyanın Köylü karakteri :
         Sırf köylü isyanları başlıca üç zaaf taşır :
         a) Köyde kalmak,
         b) Müdafaada kalmak,
         c) Çapulculuğa dökülmek.
         A - Köyde kalmak : Celâli isyanlarının birinci özü, sırf köylü damgasını taşımalarıdır. Hemen hiç bir ciddi isyan büyük şehirlerde doğmaz. Baba Zevalnon "Kayseri civarında", Yenicebey Adana "vilâyetinde", Veli Halife Adana'nın "dağ tarafında", Tomuzoğlu Edirne ile İstanbul "arasında"... yani hep köylerde kalır.
         Gerçi modern çağa kadar gelmiş geçmiş medeniyetlerin üretim temeli toprağa dayanır, ziraattır. Lâkin, medeniyet: Ziraatla değil, ticaretle doğar ve ticaret yollariyle dünyayı sarar. Ticaret ise, gerek kadim, gerekse orta çağlarda, hep şehir denilen yerlerde merkezileşir.
         Köylü orta çağda derebeyiye karşı yekpare, ama kendi içinde paramparça bir yığındır. Köylü isyanı memleket ölçüsünde bir kuvvet olmak için mutlaka hayati merkezleri ele geçirmelidir. Celâli hareketi toplumun hayat düğümleri demek olan büyük şehirleri benimsemek şöyle dursun, onlara sadece düşman kesilmiştir.
         B - Müdafaada kalmak :
         Köylülüğün bir alın yazısı da Lokalizim denilen mevziilik, ağaç gibi, yalnız bulunduğu yere saplanup kalmaktır. Celâli isyanları o damgayla: daima dar ölçüde saman alevleri çıkarmakla yetindi. Zira, köylünün ufku, kendi köy sınırında ve nihayet kasaba çevrelerinde tükenirdi.
         Saltanat, daima aynı merkezden, muayyen bir gaye etrafında toplanup sistemlice saldırdığı hâlde, Celâli ayaklanmalarının sınırları dahi birbirine değmedi. Küçük mevzii birer yağ lekesi gibi kaldılar. O kadar ki, Yanice Bey ile Veli Halife ayaklanmaları aynı yılda ve âdeta aynı yerde (934 yılı Adana vilâyetinde) patlak verdiği halde el ele vermeden, ayrı ayrı ezildiler.
         Bektaşi tarikatı gibi, Tuna'dan, Umman'a kadar kök ve dal salmış bir teşkilâtın başı Kalender Sultan bile, köylülüğün bu mevzii, parçalı vasfından kurtulamadı. Orta Anadolu'dan Hatay'a kadar geniş ülkeyi sardı. Üst üste beylerin, paşaların, hattâ padişahın ordularını bozdu. Lâkin bu zaferlerin kazançlarını kullanmayı bilemedi. Serdarın hazine ve ağırlıklarına el koydu. Ama, işin arkasını getirmeyi düşünmedi. Düşman yenilmişken peşini bıraktı. Taarruza geçmek şöyle dursun, orta Anadolu'da bile duramadı. Cenup Anadolu'ya ricat etti.
         Yani hemen müdafaaya geçti. Halbuki müdafaa, isyanın ölümü idi. O sayede sadrazam paşanın 80 bin kişilik ordular hazırlamasına, kendi içlerine kadar casuslar sokmak suretiyle "Hüsnü tedbirler" almasına bol bol vakit bırakıldı. Küçük üretici ayaklanışlarının tarihi kaderi hep aynı idi:
         "Bu sırada Haleb'de Kara Kadı demekle maruf olan Hakimülşerin zulüm ve irtikâblarını bahane eden halk, anı camide maiyeti ile paralamışlardı. İşbu eseri isyanın arkası gelmedi." (Tarihi Ebülfaruk'dan, C. III, S. 293).
         Manzara tesadüf değil, bilakis tam "Sınıfi determinizim" denilen kanuna uygundu. Küçük aşiretin, dağınık köylünün hareketi de: ilkel, kopuk oldu. Mekân içinde: Genişlemedi. Zaman içinde: süreklileşemedi.
         C - Çapulculuğa dökülmek :
         Her isyan, devrim adını alabilmek için yani muzaffer bir sosyal değişikliğe varabilmek için, insan yığınlarını mutlaka mevcut çapulculuktan kurtarmayı güden bir ilerleyiş olmalıdır. Ancak o zaman geniş halk yığınlarının sevgi ve yardımını kazanır. Bir de isyancıların çapulculuğa düştükleri tasavvur edilsin: İsyan bindiği dalı kesmiş demektir. Sözde kaldırmaya giriştiği soygunu, hem de bu sefer kanlı kargaşalıklarla daha feci şekilde, kendisi yapıyor demektir. Ordu gibi isyanda, çapula düştüğü anda ölmüştür.
         Köylü soyguna uğradıkça, soygun düşmanıdır. Ama, kendisi fırsat bulsa başkasını pekâlâ işletüp soymayı yadırgamaz. Ezildikçe zalimin can hasmıdır. Lâkin, gözü yukarıda olduğu için bir kere zalimin yerine geçtikten sonra, kendi hesabına gelince, zulûm yapmayacağı kestirilemez. Çünkü, iktisadî durumu; küçük işletmeyi büyütme hırsına elverişlidir. Sosyal durumu küçük sömürücülüğe meyillidir. Sömürünün küçüğü ile büyüğünün nerede başlayıp, nerede bittiğini ise Allah bilir:
         Onun için bütün saf köylü isyanlarının başına gelen, Celâli isyanlarının da başına gelmekte gecikemezdi. Daha ilk andan, Kasabalar, isyancıların ittifakına değil baskınına uğradılar. Baba Zealnon:
         "Binlerce asiler ile kasabalara tecavüze başladı. 933 (1526)". (Tarih Ebülfaruk C. III. S. 287).
         "Efali gasb'ı emvâl ve katl'ı nüfusdan ibaretti." (Keza) küçük mülkiyet kahramanı köylü, aşırılacak mal görünce dayanamazdı.

         IV - İSYANIN ORTAÇAĞ KARAKTERİ

         Celâli isyanlarının sınıf kökü ile tipi ve uslubu göz önüne getirilince, bulunduğu çağın zebunu (düşkünü) olduğu kendiliğinden anlaşılır. Orta çağın karakteristiği dinde aranır. Yanlış; hattâ dine iftiradır bu. Orta çağ din kisveli görünüşü ile, her şeyden evvel din dışı bir sistemdir. Orta çağ dini değil daha gerçek manâsile mistik bir çağdır. İnsanlar realite (gerçeklik) ile iplerini, bağlarını koparmış, inanılmaz bir mitoloji çağı yaşarlar. Kitle halinde sâir fil menâm (uyurgezer) gibi hareket ederler.
         Celâli isyanları bu damgayı taşırlar.
         Gaye ve Maksad: Katiyyen belirsizdir. Ağızlarda bir "şeriat" dolaşır. Ama, şeriatın manasını, en çok söyleyenler dahi pek anlamış değillerdir. Eğer bu din kuralları ise: Karşı taraf, saltanat da, aynı kurallar adına ferman okumaktadır. İsyancı şeflere göre şeriatın, en tarif edilir şekli şu oluyordu :
         "İdarei Osmaniyeyi islâh etmek, saltanat ve hilâfeti tanzimen iade etmek."
         Yani, harekete geçen yığınlar, ortalığı kan ve ateş içinde bırakıyorlardı. Fakat her şeye hakim olsalar yapacakları şey gene saltanatı ve hilâfeti yerine getirmek olacaktı: Eski tas, eski hamam yerinde kalacaktı! Evet, bir "İslâh", "Tanzim" den bahis olunuyordu. Lâkin, bunun ne demek olduğunu kimse bilmiyordu. Yalnız, bol keseden: "Adalet ve saadet devrinin ihdas olunacağı söyleniyordu."
         Müslümanlık o derecede kıyılmış, doğranmış, yamanmış, seksen kılığa uydurulmuştu ki, şeriat sözünden herkes beğendiği manayı çıkarabiliyordu. Adalet ve saadet sözleri de gene her şeyhin kendi kerametine kalmıştı. Osmanlı saltanatına karşı isyan noktasında herkes birdi. Ama, harekete geçilir geçilmez, yollar ayrılıyordu. Çünkü isyancılar mütecanis (aynı cinsten) bir kitle değildiler. Her sınıf, her zümre kendine göre başka şeriat, başka adalet başka saadet bekliyordu. İsyancılar Babil Kulesinin yapıcılarına dönüyorlar birbirlerini anlamıyorlar, hattâ birbirlerine düşüyorlardı.
         Osmanlı toplumunun kendi içinde, kendi kendisini temizleyecek bilinç ve teşkilâta şahip yekpare bir devrimci sınıf yoktu. Tek tük ayaklanan aşiretler ise, o çöken medeniyetleri tasfiyeye çağırılı barbar akınlarındaki sağlam, seciye ve disipline sahip yekpare teşkilâtlı fedakâr kudrete sahip değillerdi. Asırlarca içinde kaldıklan Osmanlı toplumunun ufunetinden az çok nasip almışlardı.
         O hâlde, isyancıların muvaffak olabilmeleri için gökten bir mucize gelmeliydi. Zati, onların da bekledikleri bu oluyordu. Başlarına geçen şefler, ancak kendilerini "Mehdi" sanabiliyorlardı. İçlerinden dağacak ilhamla kumanda veriyorlardı. Ne kafalarında bir plân, ne ellerinde bir program vardı. Bu hâl, ilk zamanlarda herkesi bütün hoşnutsuzlukları etraflarında toplamaya yarıyordu. Lâkin iş ne yapmaya gelince, tereddüt ve felç başlıyordu, her kafadan bir ses çıkıyordu.
         Şef, Kalender Sultan, orta Anadolu'da bütün imparatorluk kuvvetlerini yendi. Yıktığının yerine bir şey koymaya sıra gelince, ordusunu bile teşkilâtlandırmayı akıl etmedi. Adeta kendi zaferinden kendisi korktu. Zülkadriyelilerin isyanını fırsat bildi: "Asiler kıtağı mezbûrenin ehemmiyetine mebni (adı geçen yerin öneminden ötürü) oraya iltica ettiler. Ve bu vechile Elbistan'da idarei mülkiye kurmağa başladılar." (Tarih Ebülfaruk, C. III. S. 291)
         Ne çare: "Kalender Sultan", yalnız gönül gücüne güvenenlerdendi. Dervişin gönlü öbür dünyaya adanmış ve dönmüştü. Ortadaki dava ise, bu dünya idi. Yalnız "Kalender"likle bu dünya yürütülemezdi. Netekim klasik tarihci en büyük Celâli "Mehdi"sini şöyle tezyif ediyordu (aşağılıyordu):
         "Tavır ve harekât! icraat ve muamelâtı, kavil ve emelleri, seviyei fikriyesinin pek basit, pek kalenderane olduğunu setredemiyordu." (Tarih Ebülfaruk C. III, S. 292).
         "KADRO" : Halbuki, kalender sultanın etrafını saranlar, bütün eski Osmanlı derebeyliğinin kurtları, tilkileri, çakalları ve sırtlanları idi. Onlar, dervişin etrafına halk soygundan kurtulsun, herkes Tanrı önünde birbirine eşit olsun diye toplanmamışlardı. Bilâkis, kesim usulü üzerine, ilk zaman ellerinden alınmaya başlanan toprak ve imtiyazlar uğrunda silâha sarılmışlardı. Kalender Sultanın "bir lokma, bir hırka" felsefesi ile fukarayı tutuşuna, gizlice diş biliyorlardı.
         "(Kalender Sultanın) maiyetinin güzide kısmı, erkânı, ümerası ekseriya eski mevkilerini kaybetmiş ayan'ı memleketten, ümerayı sabıkadan idi. Bunlara dervişin hali ve şanı hoş gelmiyor, andan tevahhuş ediyorlardı (ürküyorlardı). İbrahim Paşa işbu zayıf damarı tedbir ve hedef ittihaz etti (tuttu)." ("Tarih Ebül f aruk" C. II. S. 292).
         Onun için, rahat rahat hazırlanmasına müsaade edilen padişah tarafı asıl kal'ayı içinden fetih yollarını buldu:
         "... Seksen bini mütecaviz (aşkın) asker muntazam oldu. Lâkin sadrazam paşa ordunun kuvvetinden ziyade hüsnü tediyeden semere göreceğini tahmin etti." (Keza). Ötede veziri azam, pek yakışıklı, Parga adasından bir köle Rum oğlanı iken, Manisali zengin kadın elinde büyütülerek sarayda has oda başılığa yükseltilmişti. Padişah onun "Bir saatlık firakına bile tahammül edemez, muhabbetnameler teatisi suretiyle idamei temas ve münasebata devam eder." (Tarihi Ebülfaruk C. III. S. 244) idi. Kölelikten padişahın kız kardeşini koynuna almaya kadar çıkan İbrahim Paşa kadar insan mahremiyetine hulül sanatını bilen kimse mi bulunabilirdi?
         Kalender Sultan işinde, yağmurdan kaçarken doluya tutulmuşa dönen eski kurtlar, İbrahim Paşanın gizlice uzatılmış nazenin elini öpmekte gecikmediler. Çünkü, sadrazam, bir taraftan: "zulüm ve özürleri tebeyyün eden ümera ve hükâmı katl ettirdi." Diğer taraftan: "Haksız olarak zapt olunan emlâk ve vazifeleri sahiplerine iade etti." (Keza S. 292).
         Yapılan iş meydanda idi. İsyancılar içine sokulan casuslar: Paşaya dehalet edene (sığınana) eski haklarının verileceğini ortalığa yaymışlardı. Sözün yerine getirildiği de belliydi.
         1 - "Bunun semeresi çabuk görüldü. İptida Zülkadriye ayanı Kalender Sultandan aynldı." (Keza) .
         2 - "Dehalet edenlere sadrazam tarafından hüsnü muamele edildiği şayi olunca, asilerin takımları çözülmeğe, dağılmağa başladı. Bakiyesi dahi kolayca perişan edildi." (Keza)
         3 - "Kalender Sultanın kesilmiş başı İbrahim Paşaya takdim olundu." (Keza).
         4 - "Padişah İbrahim Paşanın aidatını 12 yük akçeden yirmi yüke, yani iki milyon akçeye" (Keza) çıkardı.
         Büyük Celâli isyanları bastırıldıktan sonra, yer yer ayaklanmalar oldu. Bunlar, her isyanın ardından süıüp giden mevzii partizan hareketleri kabilindendir.
         Artık geniş halk yığınlarının yerini derebey karakterinde isyanlarla, yeniçeri kazan kaldırmaları tutar.
         Halk tepkileri ancak pek mahalli, mevzii kasabada, esnaf arbedelerinden ileri geçemez.
         Osmanlı ruznamelerinde bir kör döğüştür gider. Meselâ: Birinci sahne: Dışta geçer. "1000 senesi Erzurum ahalisi ol diyarda kışlayan nöbetçi yeniçerilerin zülmünden" şikâyet ederler. Ferhat Paşa "Onları oradan kaldurup", "Odalarına geleler" diye emir gönderir. Bu emir: "Erzurum halkının malumu alacak hücum edüp birkaç yeniçeri düşüp bakileri şehirden taşra oldular."
         İkinci sahne: Payitahta sadrazam divana gelmektedir. "Yeniçeriler: "Bizi kırmaya Erzurum'a emir gönderilmiş. Padişahın buna rızası var mıdır?" deyu vezire hücum" ederler. Padişah hücumun sebebini sorar. Yeniçerilerin kendi ağalarından şikâyetçi oldukları cevabı verilir. Bunun üzerine yeniçeri ağası Sunturcu Mehmet Ağa azl olunur! Sonra Sunturcu'nun bahis konusu olmadığı öğrenilir. Sadrazam azl olunur." (S. 86 - 87).

         Tarihte toplumu organa benzetenler, tarihi canlı bir insan varlığı saymaları bakımından belki de kısmen haklıdırlar. Organ gibi, tarihi yapılar, medeniyetler ve devletlerde kolay kolay ölmeye razı olmazlar. Bir toplumun ölümden kurtulması için tek çare; damar sertliğinden ihtiyarlamış hale gelen şeklini atıp, yeni bir düzene geçmesi, yani devrim yapmasıdır. Devrimini başaramayan toplum, kör kuvvetlerin esiri halinde kör döğüşüne benzeyen isyanlara düştü mü, bu isyanlar, insanlığa bir diriliş, rejeneresans (yeniden filizleniş) getirmek şöyle dursun, bilakis, mevcut filizleri yolarak, her türlü tepki kabiliyetini yok ederek, büsbütün daha geri bir sisteme yuvarlanışı getirir. Buna irtica denir. İki rahmetten biri: Ya devrim için silaha sarılmak; yahut sarılıp da muvaffak olamadın mı: Gericiliğin en koyusuna tekerlenmek.
         Osmanlı toplumunda, sık sık görülen tepkiler başka türlü olamazdılar. Birinci Osmanlı saltanatı "İhtiyarladığı", Derebeyleştiği zaman iç ufunet çıbanı dışarıdan atılan demir neşterle (Timurlengin kılıcı) ile boşaltılmıştı. İstanbul'un fethiyle başlayan imparatorluğun dayandığı Dirlik Düzeni daha fazla ömürlü olamadı. Arada bir yüz yıl daha geçer geçmez derebeyleşti. O zaman, tefeci - bezirgân gelişimine uygun, sessiz sedasız bir müthiş ihtilâl saray dehlizlerinde hazırlanıp kanunlaştırıldı: Kesim Düzeni, (mukataalar devri).
         O zamana kadar, gerek ilk göçebe teşkilât ve ruhu yüzünden, gerekse fütuhat dalgalanışının istikrarsızlığı yüzünden, "Beytülmali müslimin" her şeyin ve toprakların üstünde idi. Devlet teşkilâtı da oradan kuvvet alarak üstünlüğünü muhafaza ediyordu. Seller göl olup sular durulunca, müthiş devlet dalgaları da hükümlerini kaybettiler. Osmanlılık, yavaş yavaş teşekkül eden büyük toprak sahipleri sınıfının emri altına girdi. Eskiden yani dirlik düzeni üstün rejim iken, toprakların kontrolu subaşı, sancakbeyi, beylerbeyi, vezir gibi devlet memurlarının elinde idi. Şimdi ağalar, beyler ve paşalar büyük toprak sahiplerinin eline bakmaya, yahut arazi sahibi olmaya mecbur kaldılar. Çünkü resmî devlet memurlarının üretim temeli üzerindeki tesirleri kalktı. Toprak ekonomisi doğrudan doğruya mâlikâne ve evkaf sahiplerinin eline geçti.
         Mâlikâne ve evkaf demek, eskiden topluma ait toprakların, şimdi din veya devlet efsuniyle başları haleleşmiş, devlet adamında kavuklaşmış, din adamında sarıklaşmış birtakım şahıslara geçmesi demekti. Üretim temeline, toprağa hakim olan sarıklı veya kavuklu mukataacılar, gerek toprakta çalışan çiftçi ve halk tabakalarına, gerekse, toprak ilişkilerinden tecrit edilmiş beylere ve paşalara dirlikler dolayısiyle de tüm topluma egemen oldular.

         "Ve bazı dirlikler dahi malikâne olarak ve harameyn'i muhteremeyne evkaf kılunarak ibadullah mezalim ile payımal ve sünufu vüzeranın bugün zaaf ve hezanları ve harameyn evkafı ve serbest malikânelere ademi müdahaleleri takribiyle her yanda da bagat makule yan ve derebeyleri eşkiyalan payda" (Nizam Devlet Hakkında Mütalaat") oldu.

         Halk; derebeylerin kölesi, beyler ve paşalar; hakim sınıf arazi sahiplerinin aleti ve oyuncağı haline girdi. Bu aşama başlıca iki şekilde; bir aşağıdan yukarıya, bir de yukarıdan aşağıya gelişmeyle olgunlaştı:
         1 - Ayan denilen mütegalibe, para beylerinin (aşağıdan ekonomik temelden) toprak beyi haline gelmeleridir.
         2 - Derebeyleri: Mansıp beylerinin dereboylarını tutarak toprak beyi haline gelmeleridir. Bu, yukarıdan, siyasî ve idarî yoldan iktisadî derebeyliğe varıştır.
         Resmî tarih hicri XI'nci asnn (milâdi 17'nci asrın) ilk yarısında Celâlilerin yok edildiğini, hicri XII'nci asır sonu ile XIII'ncü asır başlarında (18'ci asır ortalarında), yani Celâlilerden 1 asır sonra ayanlaşmanın baş gösterdiğini yazar. Gerçekte işaret etmiş olduğumuz gibi, bilzat Celâli isyanlarında ayan mühim rol oynamıştır. Lâkin ayanın, belli başlı bir üstün sosyal sınıf hakimiyeti kurması, Celâli isyanlarında saltanatla uzlaşmasından sonra kuvvetlenmiştir. Hele isyanlardan yüz yıl sonra, elbet, memleketin mutlak iktidarı haline gelmiştir.
         Demek, Osmanlı imparatorluğu, Avrupa'nın yüz yıl önce, modern çağa geçmek üzere içinden fırladığı derebeylik çağına girer. Avrupa kapitalizim ve "batı medeniyeti" alır yürürken, Osmanlı imparatorluğu kötü ve gerileyici bir ortaçağ karanlığına girer. Osmanlılık ile batı Avrupa, 17'nci asra kadar at başı beraber giderlerken, ondan sonra batı dünyası atını sürüp geçer. Osmanlı geri kalır. Hattâ geri döner. Bu ricatın "niçin"ini sonraya bırakalım.
         Evvelâ "nasıl" olduğunu hatırlayalım.
         Osmanlı çöküş prosesi, muhtelif safhalardan geçer. Derebeyler sınıfı yerleşip kökleşince, azıtan ayan devri cemiyetin bütün katlarında soysuzlaşma tecellilerini gösterir:
         İktisadî bakımdan köy ekonomisi geriler. Köylü yoksullaşdıkça kaçar, köyler ıssızlaşır.
         Sosyal bakımdan köyleri bırakıp kaçan halk büyük şehirlere yığılır. Kanserleşen payitahtlar belirir.
         Siyasî bakımdan ilk iki tecelli sonunda imparatorluğun aşınma ve dağılma alâmetleri belirir.
         Bu olayları şu üç bölümde toplayabiliriz: 1- Mutlak derebey hakimiyeti: İrtica, 2- Derebey çözülüşü; 3- Kanserleşen payitahlar.

         I - MUTLAK DEREBEY EGEMENLİĞİ : İRTİCA

         Derebeylik de şüphesiz bir sosyal düzendir. Yani, toplumda derebeyleşme, yalnız bir sınıfın kendi sınırları içinde kalmaz. O sınıf hakim ise, toplumun mevcut bütün başka sınıfları ve bütün müesseseleri üzerine ayrı ayrı kendi hakim damgasını vurur. Celâli devrinde Osmanlılık, isyanları mağlup etti. Ama, gerçekte, kendisi derebeyliğe mağlup oldu.
         Osmanlı "Ayan"ı, Osmanlı saltanatına karşı "Kızıl horoz"u yani köylü isyanını bir korkuluk gibi kullandı. Sarayın ve devlet cihazının ödünü patlatmakla kalmadı, bezirgân - tefeci kapitâli de Osmanlı derebeyliğinin patentesi altına aldı.
         "Ayan"ın iktisadî kökü, sosyal manası nedir? Orta çağ Avrupasında olduğu gibi, Osmanlı imparatorluğunda dahi, para beyi, kendini ne kadar zengin olsa, emniyette hissetmez. Daha emin bir sosyal durum ve daha imtiyazlı bir mevki edinmek için, asaletin şartı olan toprağa özenir. Para birikir birikmez, toprak beyi, arazi sahibi olmaya can atar. Toprak beyliği, âdeta para babalığının kaçınılmaz sonucu olur.
         Bu aşama, şüphesiz "Kuvetlu vüzeranın ademi vücutlarından naşi" (Nizam Devlet Hakkında Mütalaat) değildi. Çünkü, bir zaman "kuvvetlu" olan vezirlerin sonra durup dururken, hem de toptan kuvvetsizleşmeleri kör tesadüfden ileri gelmez. Zaafın genel iç sebeplerini yukarıda gördük. Dış sebepleri üzerinde ise, yeri gelince duracağız: Bu, dünya tarihi bakımından Osmanlı yıkılışındaki alemşumul (evrensel) determinizimdir.
         Para babası, akçelerini işletecek daha kârlı bir iş, meselâ Avrupa'daki "Şark Hind kumpanya"ları gibi teşebbüsler bulamadı mı, ister istemez toprağa yatacaktı. O sayede, hem parasını elinden kolayca alınmaz mukaddes köklü, şahsî mülkiyeti kılığına sokmuş oluyor, hem de, toprak yoluyla çalışan halk tabakalarına hükmederek toprak beyi durumuna girmekle, memleketin hakim, imtiyazlı derebey sınıfına katılmış, iktisadî kudretini siyasî kudretle perçinlemiş bulunuyordu.
         Para babası akçeyi nereden buluyordu? Bilhassa kesim düzeni sayesinde açılan bin bir vurgun yollarından. O yolları tekrar sayacak değiliz. Yalnız derebeyliğin; toprak ekonomisi üzerine bezirgân - tefeci kapital saldırmasiyle doğduğunu bir kere daha belirtmek yerinde olur. A. Şeref'in "Netayiçül vukuat"dan hulasa ettiği "Tarih Osmani" fıkralarında bile, ayanlaşma prosesi açıkça okunabilir.
         "Ayan" kimdir? "Memleketlerinin âğniyâ'sından (zenginlerinden) ve eshab'ı haysiyet ve nüfuz" olanlardır. Bu "ağniyâ", nüfuz ve zenginliklerini nasıl elde ettiler? "Velâhe ve mutasarrıfina (vali ve mutaısarrıflara) ümitlerinden ziyade menfaat ibraz ederek mütesellimliği ve voyvodalığı deruhde etmeğe başladılar." (Tarih Osmani, C: II: S: 261).
         Mütesellim : Sancak idaresine, voyvoda: Kaza idaresine, sancak beyi veyahut beylerbeyi tarafından tayin edilmiş memur demektir Ayan bu mütesellimliği ve voyvodalığı ele geçirince ne yapar? Memleketin "Mürettebatı emîriye"sini (Devlet vergilerini) ve memleket masarifini: "Eşraf'ı' belde ile bil müzakere ifa ve tesviye" (Tarih Osmani, C. II. S. 261) eder. Gerçekte, mütesellim veyahut voyvoda olan zat, ya daha evvelce, yahut daha sonra: Cizyedarlığı, Mültezimliği, Deruhdeciliği, Mubayacılığı da üzerine almış bulunur. Zamanla "Nazır", "Naip", "Kadı" gibi "Hükâm'ı şer'i şerif": Yani narh koymağa memur adliye mesnedleri de, ayan adamlarının eline geçirilir. Bu yüzden, Selim III devrinin islahatcıları, yaptıkları teklifler sırasında, bilhassa bu mütesellim, voyvoda, cizyedar, mültezimlik işleriyle nezaretlerin, niyabetlerin ve kazaların "yerluye": yani mahalli ayana verilmemesini ileriye sürerler. Ancak o sayede:

         "Aczei riaya yerlerin esiri gibi muamelelerinde ve zulum, ve gadır ve taaddilerinden masun olacakları" (Beryetülşamlı "Nizam Devlet Hakkında") Kabul edilir. "Bu Misillû zabıtan ve hukâm asitane tarafından tayin olundukça umur,u memalikayan ve derebeyileri ellerinden çıkup zulum ve taaddillerinden fukara ve raiyet "memûn" (emin) (keza) kalır, sanılır.

         Bu tavsiyeler de gösteriyor ki, "Ayan" devriyle beraber ve o devirden itibaren, Osmanlı imparatorluğu toplumu ikiye bölünür: Yukarıda "Zalim" derebeyler, aşağıda "Yerlerin esiri" adlı toprakbend yığınları... Adi tefecilik ve bezirgânlıkla işe başlayan yerli unsurlar, yavaş yavaş toprak sahibi olurlar. Sivrildikçe derebeyleşirler. İmparatorluğun bütün iktisadî münasebetleri gibi, sosyal ve siyasî çarklarını da ellerine geçirirler. Bir sözle derebeylik, bütün imparatorluk müesseselerine damgaşını vurur.

         1 - EKONOMİK SOYSUZLAŞMA
         Toprak gelirleri derebeylikte kalır: İlk fütuhat çağlarında, ele geçen yerlere namuslu "muharrir"ler gönderilir; her türlü hasılat hesaplanılarak deftere geçirilirdi. Zamanla değişen artan iratlar şunun bunun eline bırakılmazdı. Sonraları, gördüğümüz mekanizma ile, "Tahrir" usulü (Osmanlı istatistiği) çarçabuk rafa konuldu. Toprak münasebetleri değişti. Üretimin kendine göre yeni fayda ve ürünleri belirdi. "Halatı cedide ve Varidat Muhaddeseyi adiyede zuhur etmekle, ol makule zevaid fevaidi ayan ve derebeyleri zapt ve ahz edüp telef ve heba" eylediler. (Beriyetülşamlı: Nizam Cedid Hakkında Mütalaat).
         Evkaf toprakları derebeyleşir: Evkaf, daha ilk doğuşda, Müslümanların orta malı olan toplum topraklarını yarı resmî yollardan aşırmaktı. Lâkin, hiç olmazsa, zamanı için bir çeşit sosyal yardım ve nafia işi, gibi, az çok sosyal bir görev yapan, yararlıca bir hırsızlıktı. Derebeylik yayılınca ve hakim olunca, evkaf da onun çapulundan kurtulamadı. "Netice evkaf mahv ve indirâs olmuş (kökten yıkılmış) iken bakiyei evkafa merbut kari vesair arazi ve bakaın hasılatını ayan ve mütegalebe makuleleri beyhude ekl ve bel'g ettiler (yeyip yuttular)." (Berietülşamlı: Keza).
         Sanayi ve madenler derebeyleşir: Orta çağda, küçük zanaatlar dışında az çok büyücek birer teşebbüs olan sanayi işletmelerinin başlıcası madenlerdir.
        Osmanlıda ana toprak yığını gibi, yer altı zenginlikleri de toplum mülkiyeti sayıldığından, maden işletmeleri, kendiliğinden -devletcilik bilinmediği halde- devlet elinde bulunuyordu. "Maden emini" denilen kimselerin kontrolunda işletilirdi. Zamanla, (tıpkı mültezimler ve cizyedarlar gibi) maden eminleri de aynı usulle derebeyleştiler. O zaman, artık, maden işletmek gibi külfetle uğraşmaktansa, maden işçilerini işletip soymak daha kolay geldi:
         "Mesmû olduğuna (işitildiğine) göre Ergani ve Keban ve Gümüşhane madenleri emnâsı maden'i hafriyata sây etmeyüp paşalar ve voyvodalar misüllü reayayı maadinden intifa edüp ol vechile idarei umur ederlermiş bunun meni ve madenlerin imâli" (Defterdar Şerif Efendi Lâyihası).
         Ticaret Derebeyleşir: Daha Kanunî Süleyman devrinde, bezirgân - tefeci sermaye, toprağı (Kesim düzeniyle) kemirmeğe başladığı vakit, mansıp sahipleri işi en kaba şekliyle bezirgânlığa ve tefeciliğe dökmüşlerdi. "Erbabı. menasıbın kimi pirinç bezirgânı ve kiminin hanesi atar dükkânı ve kendüsü bakkallık ve... neuzubillahi taalâ sarraflık eyleyüp, bu mürtekâbat'ı ricali devlet bunlardan olmamak gerek." ("Asfame" el yazması, yaprak 12).
         Sonra, o ilk İslâmlığın sereserpe "Helâl Ticaret"i ortadan kalktı. Mahalli küçük bezirgânlıklar bile, eşraf ve ayan koltuğuna sığıntı oldu. Bir misâl: 18'nci asrın ilk yarısında Bartın kazasına bakalım: Haftada ancak bir pazar kurulur. Çamaşır, çıra, keten tohumu, pestil, ceviz yağı, keten ipliği, sigara, kereste gibi şeyler satılır. Pazar yerinde: "Kadı ve müftü ve İstanbul gümrüğü tarafından birer adam oturur. Bezirgân gelüp metalarını İbrahim Paşa hanına vaz edüp sakin olurlar." Ticarete yalnız bu üç resmî memur karışsa ne iyi. Bezirgân, iş yapabilmek için asıl mahalli derebeylerden birine kapılanmalıdır: "Her biri bir mütegallibeye istiareye muhtacdır. Ve serdarları dahi kendilerinden melundur." (Cihannüma"nın "İlâve"si! Ahmet Tevhit hediyesi nüshadan, Ülkü 85, mart 1940).

         2 - ÜST YAPIDA SOSYAL - SİYASİ SOYSUZLAŞMA
         Sivil idare derebeyleşir: Ayan sınıfı, daha teşekkül ederken, memleket idaresinin ana çarklarına işlemiş bulunur. Yavaş yavaş palazlandıkça yukarı kademelere doğru el atar. Devleti kontrol altına alır. Halkı "Yerlerin esiri"ne çevirir. Önce voyvodalık mütesellimlik gibi, alçacık, fakat kaymaklı işlere girişen unsurlar orada yükünü yaptıkça, kuvvetlendiği ve yapabildiği ölçüde bağımsızlık peydahlar. Hükmünü nesilden nesile sürdüren bir sülâle, handan küçük saltanatcıklar kurar. Resmî tarih, bu idari soysuzlaşmayı: "Hoşnut"luk, "İktidar", "Dirayet" gibi sözlerle izaha çalışır:
         "Sahibi dirayet olanları, hem memuriyetini, hem ahaliyi hoşnut etmekle tezyid'i şan ve servet ve tesis'i bünyan asabiyet' edüp, vefatları vukuunda ya hanedanından veya mensubatından bir muktediri anın makamına kaim olurdu." Aydın'da Karaosmanoğulları, Bolu'da Cebbarzadeler gibi sülaleler, "Zengin ve namdar ocaklar teşkil" ederlerdi." (A. Şeref: keza, C. II, S. 11). İçlerinde "Valiliğe kadar irtifa edenler oldu." (Keza). (Bugünkü Demokraside: vekilliği bile beğenmeyenler çıktığı gibi).
         İmparatorluğun sosyal bünyesinde bu kadar yer eden derebeyiler, üstte bocalayan merkeze bağlı Osmanlı memurlarını hiçe sayarlar; alttaki halkı diledikleri gibi ezerler. A. Şeref bile, bir sahife önce ayanın hoşnutlukla şan kazandığım yazarken, bir sahife sonra belirtmek zorunda kalır: "Evaili kurûn salis'i aşrede (13'üncü asır hicri/18'inci asır sonları) Anadolu ve Rumelinin her köşesinde böyle birer ayan türeyüp" ayanın "birtakımı ahaliyi ezmekle iktisabı servet ve kudret" eder. "Ahali hakkında mucibi şikâyet muamelât itisafkârane" bulunur. "Memurîn'i devlete karşı da izharı nefret ve nuhûvvet, eyleyüp", "Erbab'ı kudretten derebeyleri zuhur edüp vakten vu vakt harekât'ı serkeşaneleri" görülür. (Tarihi Osmani, C. II, S. 262).
         Ordu derebeyleşir: Kara ordusu: Eski dirlikciliğin en soysuz şeklini mukataalara uygular.
         Mukataaları: "Sipah serkeşleri hizmet namiyle taraf'ı miriden ahz ve zapt ve taşire tasaddi ve fukarayı raiyete envaı zulüm ve taaddilerinden başka hasılat'ı mukataanın cüziyat'ı makulesini canib'i miri,ye eda ve teslim ve mahsulatı külliyesini kenduleri ekel ve beliğ" ederler. ("Nizam Devlet Hakkında..." Beriyetülşamlı, AT hediyesi).
         Hele sınır boyları bir mahşerdir: "Serhadlerde ocaklu namına olan bi gayret ve hamiyet, mücerret serhadnişinlik unvaniyle reaya fukarasına tasallut cebren ve kerhen selem dağıtup vesair o müsullû bahaneler ile." ("Nizam Devlet Hakkında" Beriyetülşamlı, AT hediyesi) halkı soyarlar.
         Donanma: Kara ordusundan aşağı kalmaz. İşi gücü, deniz kıyısı ve ada halkını soymaktır:
         "Sefain'i sultaniyenin rüesa ve asakiri yalnız sevahil'i bahirde vaki bîlad (memleket) ve emsârı (büyük şehirler) mezalim ile tahrip bahusus cezirelerde mütemekkin ada reayaları derdımentlerini soymak hususuna hasrı mesai etmeleriyle." ("Nizam Devlet Hakkında" Beriyetülşamlı).
         Ordu iaşesi, milletin başına belâdır. Defterdar Şerif Efendi, reayadan harp emini olarak bir yerine 4 - 5 misli vergi alınmasının kötülüğünü anlatırken. tekrar eder: "Kalyon kerestesi ve levazımı sairesi devlet aliyenin camii mühimmat ve zehairi âdeta halkın rızasiyle ve rayici üzere mubavaa olunup istihdam olunan ameleye adet üzere ücret verilüp şu belki İstanbul'da vesair mahalde halk malını devleti aliyeye satmakla gayrılara satmak müsavi ve amele dahi saire işlemekle devleti aliyeye hizmet etmek bir olup ahz u itaya katiyen tekellüf" yapılmamasını tavsiye eder.
         Bundan anlaşılıyor ki, en normal zamanda, ordu donanma ihtiyacı için gereken mallar zorla alınır, istenilen fiyatla ödenir. Tutulan işçiler angarya ücretiyle çalıştırılır. Artık sefer zamanları, bu satın almaların ve ordunun nasıl bir afet olacağını anlamak güç değildir. Koca Sekbanbaşı, "Yoldaş"larını tenkit ederken bu ciheti şöyle tasvir eder:
         "Rum eli ve Anadolu'da konduğunuz Müslüman ve reaya hanelerini yakup yıkup ve ayallerine ve kızlarına el uzatup bunca fazâhat (alçaklık) ederek." ("Hulasai kelâm fi reddülavm").
         Kültür Derebeyleşir : Kanunî Süleyman'a kadar olan devirle, ondan sonraki devrin kültür farkını anlamak için, "Aşık Beşezade" Tarihi ile, Hoca Sadettin'in "Tac'ût Tevarih"ini karşı karşıya getirip okumak yeter. Aşık Beşezade, açık türkçe ve kısa cümlelerle tertemiz bir realizim güder. Tacı Tevarih: Onu kopye ettiği hâlde, yer yer tahrife kalkar. Ağdalı, karanlık, yarı arapca yarı farsca bir dil kullanarak, Tarih ilmini en kötü manasiyle divan edebiyatının yamalı bohçasına çevirir. Neden?
         Çünkü, Süleyman Kanunîye kadar, Osmanlı kültürlüleri, bugünkü ana dilimiz olan türkçenin gayretli kurucularıdırlar. Tekke edebiyatından tarih ilmine kadar her bahisde: halka inmek, halka anlatmak için uğraşdıklarından, öz türkçeye dört elle sarılırlar. Orta Asya'dan yeni gelmiş, göçebeliklerini temamiyle kaybetmemiş bir toplum İslâm medeniyeti gibi ömrünü doldurmuş, kargaşalı kültür mahşeri ortasındadır. Bu şartlarda öz türkçeyi kullanmanın güçlüğünü Türk dili kurucuları pek iyi bilirler. Ona rağmen, büyük iş yaptıklarına inanarak ileriye atılırlar. Çünkü halka inançları kuvvetlidir. Arapça ve acemce anlamayan Türkiye halkına kendi dilleriyle bir şeyler öğretmek isterler. Bilhassa Osmanlıdan evvelki Selçuk saltanatının türkçeye karşı ihmalini ortadan kaldırmaya çalışırlar. Anadolu'da Türk milletinin yeni bir toplum olarak doğum sancıları geçirdiği çağda, bu durumu en iyi anlatan Aşık Beşe'dir:
         "Türk diline kimesne bakmaz idi - Türklere her giz gönül akmaz idi.
         "Türk dahi bilmez idi bu dilleri - İnce yolu, ol ulu menzilleri."
         Fuzuli, "Hadikat'ül Saadâ"sının ön sözünde, türkçe meram ifadesine girişirken evliyalara sığınup, Allaha: "Sen bilirsin!" demek zorunda kalır.
         "Eğerçe ibaret'i terkide beyan deşvardır. Zira ki ekserâlfâzı rekîk (kekeme) ve ibareti nâ - hemvârdır (uygundur). Ümittir ki himmet'i evliya itmamına müsaid ola ve encamına muavenet kıla: Şiir:

         (Ey feyzi resâdi arab ve terk ü acem
         kıldın arabı efsahı alem
         ettin feshai acemi aysi dem
         Ben terk'i zebandan iltifat eylemeğim).

İlâhi! vakf'ı keyfiyet'i hal ve alem'i dekayık'ı efal, sen biliyorsun ki, senden gayrı muayyen ve mezaherem yokdur. Ve etraf ü vecanibde hâsed ve men'andım çokdur."
         Topraklar'ın genellikle toplum mülkiyetinde kaldığı bu ilk çağ, Osmanlı imparatorluğunun balaylarıdır. Hakim ideoloji, elbet ve ister istemez gene dindir. Lâkin, din Irak'da, Acem'de derebeyleşmiş olmasına rağmen, Anadolu'da âdeta rönesansa (dirilişe) uğrar. O devrin kültüründe, bir fütühat kılıcı kadar keskin ve hamleci, ideal kadar parlaktır. Göçebe geleneklerini kaybetmemiş Osmanlılığın maddi zafer gücü manevi kudretiyle atbaşı gider. Bunu bütün imparatorluk tarihinde, Şeyh Mahmut'un, nasılsa ziyan edilmemiş olan şu beytinden daha güzel ve daha yüksek ne ifade edebilir:

         "Velâyet gösterüp halka, suya seccade salmışsın
         "Yakasın Rumelinin dest'i tekva ile almışsın."

         Gelibolu'ya sal ile geçsin: "Suya seccade salmak" kabililinden bir keramet gibi gösteriliyor. Ve "Rumeli yakası"nın kanlı kılıcıyle değil "Dest'i tekva ile" (İnanç gücünün eliyle) zapt edildiği anlatılıyor. Osmanlı, tarih yolunda bir temizlik yaptığını sezmektedir. Bu temizliğin büyük insan yığınları harekete gelmedikçe olamıyacağını bilmektedir. Teşkilâtçı ve güdücü yığın Türkdür. Onun için, en koyu din propagandası bile, Türkün Orta Asya inançlariyle harman edilmektedir. İslâm akideleri, Şamanizim aşısı ile rönesansa uğratılmakta, yani diriltilmektedir: "Mevlûd"u yazan Süleyman Çelebiler, "Muhammediye"yi yazan Yapıcızade Muhammet'ler, Türkçenin en güzel ve ince örneği olan Osmanlı Türçesini işlerler. Onun için, gerek Mevlut, gerek Muhammediyeler ve Ahmediyeler, bugüne kadar, kara halkın kucağında heyecanla saklandı. Bugün bile, Türk dilinin ölmez anıtları sırasındadırlar ve hem araştırılan, hem yaşayan birer hazinedirler.

         "İslâmda Ahmet ve Necati - idarei dilşikeste zatı
         "Terki sahne temel komşular - ama temeli güzel komşular."

         Miri topraklar kesim düzenine girince, Osmanlı idaresi kitlelerin bir çırpıda halkla temasını kesti: araya giren tufeyli zümre ve sınıflar çoğaldıkça, Osmanlı sistemi halktan uzak ve halk düşmanı kesildi. O zaman, hakim edebiyat da bu modaya uydu: Halk edebiyatı olmaktan çıktığı ölçüde türkçeden kaçtı. Saraç çıraklığından "Reisülşuera" (artık şairlerin de bir derebeyi!) mertebesine çıkan Sultan Süleyman ile üç halefene nedimlik eden Baki, edebi irticaı bütün şiddetiyle başaracak durumda idi:

         "Baki'ye seza olunsa tayin
         "Tabir'i müceddet ve(...)"

         Gerçi öz türkçe olmadığı gibi öz arapça veya farsça da olmayan bu Arap - acem düzmesi divan edebiyatı dili "Yeni" bir şeydi. Ama onu icad edene "müceddit" denilebilir miydi? müceddit "Uydurmacı" manâsına gelirse, evet. Nazımda, Bizanskâri tumturaklı lâkırdı: "tarzı kadim" öyle bir şeydi:

         "Ey payebend dâmına kayd nam ve teninin
         "Ta ki havai meşgulei dehri bi dertın?"

         "Ey öneğilme kaygusu" denilen tuzağa ayağını kaptırmış kimse:
         Dünya işini hava cıva sayan bu iki mısralık 13 kelimeden bir tanesi bile türkçe değil!
         Zaten o devirde Osmanlı kültürlüsünün sayısı bir avuç değil, bir tırnak altı kadar yeri ancak tutar. Öyle bir yerde bunların kullandıkları dil öyle içine girilmez imtiyazlı bir ehram kılığına sokulursa, insan kafasının hayrını görmeli. Türkçe, türkçelikten çıktı: "Osmanlıca" oldu. Fakat bu, kadim imparatorlukların, bir çok aşiret lehçeleri üstünde gelişen müşterek kavim dili değildi. Meselâ Yunan yahut Roma medeniyetlerinin dilleri topluma mâl edilmişti. Osmanlıcanın divan dili, bir "Hizb'i yalil"in sınırını aşamazdı. Fakat o hizb'i yalil için bile, o dil, bir kapalı tarikata mahsus ayin dili kabilindendi: Osmanlı kültürlüsü yazarken o dili ağdalandırıp gevelerdi; ama konuşurken insanlar gibi: Türkçe konuşurdu. O yüzden Osmanlıca, bin bir dil ve şivenin sentezi değil, uydurma bir marifet argosuydu.
         Neden bunu yapıyorlardı? Sosyal gerilik zihinleri o kadar bunaltmış ve afyonlamıştı ki, derebeyleşme o derece beyinleri kemikleştirmişti ki, Osmanlı kültürlüleri niçin halktan gizli argo kullandıklarını sıkılmadan itiraf ediyorlar, daha doğrusu, lafımızı halk anlamyor diye öğünüyorlardı:

         "Buna rehanei murabbaı tarhı melmui satıh'ıl mühendishanei sat yesat kelâm ve evanü türye ve eyham ile vakıf'ı ûlemai (ilâm: yazmalar) ilâm kılınup efanin (efanin: sarılı sik ağaç dalları) kitapdan iki mutarra (taze) bab tertip olunduki zinhar şartı vakıf zümrei avama yol vermeye ve bu bigar hanei mücellâ zemin muttala zaman, şahane sünbülzar hutut'u meşkin ve eşcar'ı persumar mufi rengin ile mahsus ürfâi kerem olup cedvel (hılkâriden) Çar dıvar ile tahdid kılındı ki tahdit devirbaş (ev baş mı?) hame ile harem muhteremeyne cahil ve nadan girmeye (lemharere) : lâyik bu kim bu ruzei darülkarar huld erbabı ilme mesken ola gayrı girmeye
         Nadan deyuvuş dehen marharmeden girmek murat ederse duam ol ki irmeye" (Hazzabülkitap "ziyl Şekayık" Latâi S. 4.)

         Bu hangi dilde ne söylediği güç cümleli beş, on, yirmi satırı -becerebilirsen!- şöyle tercüme edebiliriz:
         "Şu söz kilim keçesinin döşenip dayanması ve "Türbe ve ipham" denilen iki yüzlü lâf etmenin dört köşe tarhlı parlak mühendis evi yüzlü kârhanesi ile, bayrak bilginlere vakf ettiğimiz kitabın, birbirine sarılı sık dallarından taranmış iki kanatlı taze bir kapı meydana getirildi ki, sakın ola, vakf edenin şartı: Halkdan kimselere yol vermesin ve bu tabanı celâlî, zamanı yaldızlı nakışı dept evi: Misk kokan tarhlı şahane sünbül bahçesi ve rengârenk manalı meyve dolu ağaçlariyle, yalnız şeref ve izzet sahibi ariflere mahsus olsun (bir söz okunamadı, galiba padişaha mahsus) ana dereden dört duvarla sınırlandırıldı ki, cahil ve nâdâhlar (kaba) kalem çapkınları onun sayın haremine girmesinler.
         "Îşin layığı budur ki, bu ölmezlerin oturma evinin bahçesi ilim adamlarına mesken olsun. Buraya başkaları girmesin. Şayet nadanlardan biri kalem yılanının dudağından dev gibi girmek isterse -duamız bıidur ki- Ermesin!"

         II - DEREBEYİ ÇÖZÜLÜŞÜ

         Mutlak derebey hakimiyeti nereye varır? Bütün sosyal bağların çözülüşüne. Bu çözülüş biri Santrfüje (kuvveyi an'el merkeziye) merkezden muhite kaçış, ötekisi Santrpiyer (Ale'l merkez) muhitten merkeze kaçma olmak üzere iki zıt yönde olarak birbirini tamamlayan bütündür. Önce Santrifüj çözülüşleri görelim.
        1 - YUKARIDAN ÇÖZÜLÜŞ :
         Siyasî mekanizma alttan alta ayanm eline geçerken, imparatorluk memurları da zamana uyarlar: Ya kendileri de ayanlaşırlar; yahut derebeyi oyuncağı haline girerler.
         Eskiden liyakatlı vezir 4 - 5 sene için tayin olunurdu. Bunlar: "Ehli fesad derebeylerini tedip ve kûşmâl ü tarik ve mesaliki kıta'ı tarik makulelerinden tathîr (temizleme)" ederlerdi. (Nizamı Devlet Hakkında: Beriyetülşamlı) Yani, ilk Osmanlı memuru: Derebey düşmanı idi ve bezirgân yollarının emniyetini korurdu. Barış zamanında Osmanlı memurunun işi bu derece mühimdi. Harp zamanında, aynı adam, bütün ayan, ağa ve adamlarını orduya çekip getirir. Yani, Osmanlı ordusunun âdeta profesyonel kadrosunu süratle harekete geçirirdi. Ayrıca bu ordunun, geçtiği yollarında: "zapt ve rapt ile fukaray'ı raiyeti payimal ettirmiyerek" fütühat başarmasına imkân verirdi.
         Miri toprakların kesim düzeni, mansıpların alış veriş konusu olmasına kapı açtı. O zaman "emanet kübrayı vüzeratı ihsan ve ol misillû gayrı mecrub'ül etvar zatlar" kapmaya başladılar. Bunlar: "bir mansıba nail olunca yadeğin caizei kadimei mutadeden gayrı ubudiyet ve sair vechile tok ve ta hammüllerinden hariç masarıfa düçar ve düyun'u kesireye giriftar" (Nizam Devlet Hakkında: Beriyetülşamlı) olurlardı. Artık o çeşit beyler için şu iki rahmetten biri beklenirdi:
         Birinci Prose 1) Vezir birkaç ay sonra azl edilirse: Kaptı kaçtı vezirler: "Vardıkları menasıbda dahi bir kaç mâh aram etmek" den fazla beylik süremiyeceklerini bilirler. Onun için, koyun sürüsü içine dalmış aç kurt gibi, ortalığı alelacele allak bullak ederek soyup soğana çevirirler: "Uğradıkları kasabaıt ve kurâyı bilzarure tahrip ve perişan ederek tayîş" (Keza) peşinde koşarlar. "Fırsat ganimettir diyerek düyununu edaya medar olmak zımnında zulm'u ibâd ve tahrib'i bilâd ve müsvedde ile tecrîm (cezalandırma) ve tazîm (ululama) nâs'ı itiyad" (keza) ederler.
         Artık devlet adamı, asayiş adamı olmaktan çıkar. Fermanlı haydut haline girer. Bindiği Osmanlı dalını kesen bir derebey kesilir. Büyük serbest malikâneler derebeylerin yahut evkafın (Din beylerinin) eline geçmiştir. Yalnız gerek din, gerek dünya derebeyleri bu emlâki mülk gibi kullanamamaktadırlar Beride ise, mütemadiyen borçlanmaktadırlar. O zaman topraktan acısını çıkaramayan bey, insanın derisini yüzmeye kalkışır. Devlet adamları kısa zamanda Karunlaşmak için medeni eşkiyalığa çanak tutarlar:
         "Memleketlerde ayan ve derebeyleri namına olan eşkiyaya medar ile muamele edilip nizamı memalik ve temini tarik ve mesalike bakmayup ve bazılarında dahi bir mikdar nizam'ı hâl ve külliyetli mal fehım ve ihsas olunursa hemen bir ednî bahane ile hayatında müsadere ve mübadere" (keza) yoluna girerler. Artık devlet adamı sakalı derebeyliğe kaptırmıştır.
         "Kuvvetlu vüzeranın ademi vücutlarından naşi envai suûbat bidîdâr ve havah nâ-havah habaset ve hıyanet ve adem'i sadakatları zahir ve aşkâr olan derebeylerine ihtiyaç dergâr ve anların ekseri dahi adem'i itaat istikbâr edüp bu misillû vüzeranın hallerinin perişanlığı ve ayan ve derebeylerinin tasallutları hasebiyle herâyi memlük ve adem'i itaat askeri" alır yürür. "Her tarafdan düşman'ı dinin istilâ ve galibiyeti" (Keza) görünür.
         İkinci prose 2) Vezir uzun müddet yerinde kalırsa: Vezir çabuk azl edilince, başa gelenleri gördük. Vezir azl edilmezse olanlar daha yeterdir. Dört, beş yıldan fazla yerinde kalan vezir, bağları kopmuş imparatorluğnzn bir köşesinde, kendi başına hükümdar kesilir. Bu sivrilen derebeylikler içinde, Osmanlıdan önceki saltanatlara, hatta Abbasiye hilâfetine mirascı olmak istiyen bağımsızlık iddiaları görülür.
         Meselâ, vaktiyle: Basra, Musul, Bağdad, Şehrizol (Kürdistan), Mardin mukataaları devletçe zapt edilirdi. Bu sayede her yıl 20 bin keseden fazla gelirdi. Sultan Murat, buraları yeniden zapt edince, Hasan Paşazade Ahmet Paşa: Basra, Zol ve nihayet Mardin voyvodalıklarını ele geçirdi. Sultan Muradın karariyle Bağdat irsaliyesi 6 bin keseye, sair civardan gelen Bağdat mevacibi de 300 ilâ 500 keseye düştü. Bütün o mıntıka Ahmet Paşanın köleleri elinde kaldı. Ve Ahmet Paşanın kendisi "Hilâfet'i Abbasiye istiklâline" kalkışdı.
         Mısır tarafları daha başka türlü gelişmedi. Arazi Selimin yaptığı tahrireler kaldı." İrsaliye Mısır hazinesini celb makuleleri beyleri gönderüp" (Nizam Devlet Hakkında, Beryetülşamlı) kendi aralarında buluşdular. "Beyhude beyler namına olan melâin hasirin varidat ve iradat'ı külliyei mısrıyeyi ekl ve beliğ ve iltikam eyleyüp" (Keza) imparatorluğu tık nefes ettiler.
         Bilhassa bu olaylar: Irak, ve Mısır gibi iki ana medeniyet yolu üzerinde derebeyleşmenin artması, Osmanlı imparatorluğunun, kesim düzeninde faraza batıda olduğu gibi kendiliğinden kapitalizme geçemeyişinde, büyük rol oynamışdır, denebilir. Çünkü, Avrupa'da sermaye birikişişe hız veren uzak dış ticaret, daha doğrusu Hind Kumpanyalarının bezirgân yolları, Osmanlılık için buralardan geçer. Bu yolların derebey sikleroziyle tıkanması, Hind yolunun Avrupalılar eline geçmesini kolaylaşdırdı. Ve Osmanlılığın can damarını kesdi.
         Birinci Prose : Derebeyleşmeyi katmerleşdirerek Osmanlı yapısının iç münasebetlerine Coup de Grâce'ı vurdu.
         İkinci prose : Derebey istiklallerini kışkırtarak Osmanlı yapısının dış ilişkilerine son vuruşu indirdi.
         2 - AŞAĞIDAN ÇÖZÜLÜŞ :
         Birinci Prose l. Köy Ekonomisinin çökmesi ve köylerin ıssızlaşması:
         "Tımar ve Zeamet usulü: Zirai teşvik, karye ve nevahiyi tasallut'u eşkiyadan muhafaza" (A. Ş. Tarih Osmani S. 260) için kurulmuştu. Kesim düzeni ile birlikde: Dirlikçinin yerine malikâneci ve mültezim güruhları geçerek, ayanlaşdılar, Derebeyleşdiler. Ayan ve derebeyi soygunun ağırlığı altında baş gösteren derebey dağılışı: Sosyal, siyasî, idarî, askerî ilh, kargaşalıklar bütün ülkeyi kapladı. O zaman köylü, bir yandan derebeylerin normal soygununa, öte yandan eşkiyaların anormal çapuluna açık saha haline geldiler. Bir zaman zıraî istihsâli bezirgân münasebetleriyle bağlayarak az çok bir inkişafa kapı açan yollar bile, kargaşalık arttıkça, köyler için salgın hastalık getiren birer afet kanalı oldular: Bu kanaldan artık alış veriş değil, resmî veya gayrı resmî, kanunlu veya kanunsuz talancılık akıp geliyordu.
         Bilhassa Celâli isyanları, yol ve topluluk afetlerini büsbütün arttırdı:
         "Celâlilerin ve kapusuz kalan başı bozuk tevaifi askeriyesinin taarruzatından masun kalmak için köylüler büyük caddelerden kaçmışlar ve büyük köyler, onar, yirmişer haneli küçük köylere inkisam etmişlerdi." (A.Ş. Keza) Bu dağılış yüzünden, köy ekonomisi, gelişmek şöyle dursun gerilemeğe başladı: "Bin tarihinden sonra Anadolu'da tekessür eden Celâliler, envaı mezalim ve tahribat icra eylediklerinden büyük köylerin inkisam ve işler caddelerden tebaidine sebep vermekle... küçük köylerin bir araya ceminden mütehassıl olacak şenlik ve menafi husul bulamadı." (Keza, S. 360).
         Klasik tarih, böylece, köy ekonomisinin bozuluşunu genellikle Celâli isyanlarına ve başı bozuklara bağlamakla yetinir. Bu, âdeta, halkın yoksulluğu, gene halkın kabahatı gibi göstermeye varmaz mı? Uslu durulsa bir şey olmazdı, demek ister. Gerçi, Celâli isyanları, isyandan sonraki partizan hareketleri, başıbozuk salgınları, kapısız kul belâları, köy ekonomisine müthiş darbeler indirmiştir.
         Ama, bu kargaşalıklar, bildiğimiz gibi, sebep değil neticedirler. Kargaşalığın sebebi: Temelli toprak ekonomisinde dirlik düzeni yerine kesim düzeninin geçmesidir. Köylerin ıssızlaşması, yalnız Celâli isyanlarından ileri gelseydi, isyanlardan sonra, her şeyin yerli yerine dönmesi ve köylerin mamurlaşması gerekirdi. İsyanlar, köy ıssızlaşmasına gürültülü bir başlangıç olmuştur. Lâkin, köylerin yoksulluğu ve ıssızlaşması Celâlilerden sonra durmamıştır, bilâkis daha korkunç derecelere varmıştır. Ağır ayan ve derebeyi çapulu, gel geç Celâli isyanlarına rahmet okumuştur.
         Netekim, Osmanlı, yazarı, mektebde okunacak tarih kitabı yazmayıp da, saraydan geçirilip kendi aralarında kalacak etüdler yaptığı vakit, köy ıssızlaşmasının derebeyleşmeden ileri geldiğini gizlemeye kalkışmaz. Selim III devrinin lâyihaları bu hakikati her satırda nakarat gibi tekrar ederler. Kesim düzeni ile azan hayasız ayan, tefeci, bezirgân, ağa soykununu belirtirler.
         "Aczei raiyete tok ve tahammüllerinden birûn zulüm ve cevr gûna gûn etmeye cesaret etmeleriyle reaya ve beraya ve za'fası leyl ven nehar evlâd ve ayalleriyle kurban ve cîyân çalışup edayı rusumat'ı muhaddeseye bez'l (bol bol) iktidar ederek ekser uhdesinden gelemeyüp bir (...) tabiat't beşer ahb emâkin olan otan ve emkinelerini (mekaplarını) havah nâ-havaha terk edüp, netice kasabat ve kurmâ'ya takribile harap olup". (A. T. Hediyesi: Nizam Devlet Hakkında.") gider.
         Osmanlı köyü, aslında, bu derebey çapulu ile çöker. O çapul yüzünden, Kanunî devrinde, kesim düzeniyle beraber malî, siyasî, hatta dinî baskılara uratılan köyde: "Bir yerin reayası zulümden kaçup neuzubillâhi tealâ bir ahır yere kaçup." (Asfane S. 17) canını kurtarmaya bakıyordu. Köylere: "Cebren mescit yaptırıp ve namaz kılmakdan ihmâl edenler tazir (azar) lazım olur mu? Elcevap: olur!" (Kanunnamei derzaman'ı Süleyman) fetvaları, biraz da köylünün bu can havli zaviyesinden yağdırılıyordu. .
         Elbet bu temelli sebebin harekete geçirdiği mekanizma, toplumun bütün öteki sahalarında etki ve tepki (tesir ve aksi tesir) lerini yaptı. "Ayan ve derebeylerinin tasallutları hasebiyle harabeyi memalik" (A. T. Hediyesi "Nizam Devlet Hakkında Mütalaat") olduğu yerde kalmadı. Maden eminleri "Etraf ve eknafların (yanların) da vaki kazalara vesilei mezalim" (Keza) kesildiler... cizyedarlar "Kazanın bisahib reayalarına (katmerli vergileri) tahmil ve tevzi ve ehli zimmet reayasının eyâl ve evlâtlariyle leyli ven nehar aç ve mühtaç çalışıp bir senede tahsil eyledikleri emvallerini bedellerinden ahz ve insilâb (soyulma) ve reayaya dertmendlerini ayâl ve evlâtlariyle deruhdeci habislerine ilticaya muztar kalup deruhdeci mel'unları dahi envai zulum irtikâp ile dertmendleri ve biçareleri sûhte (yanma) ve harap etmeleriyle" (Keza), Osmanlı ekonomisinin dörtbir yanı derebeyleşdikçe halka ateş kesildi.
         Burada eli silahlı ve yüzde yüz hazır yeyici ordu bu yağmadan geri kalır mıydı? Gördük. "Sipah serkeşleri", barış zamanı miri toprakların üzerine çekirge sürüsü gibi saldırdılar. "Bilcümle kur'râ ahalileri perişen ve sergedan (şaşkın) ve ekser karyeler harap olduğundan maada hasarat'ı miriye nümâyân" (A. T. Hediyesi "Nizamı Devlet Hakkında") oldu. Savaş zamanı, büsbütün kabadayılaşarak "Reaya hanelerini yakup yıkup" (Hulasai kelâm fi reddülavam) basdıkları yerde ot bitirmediler. Ordu çalar da, donanma armut mu toplar? "Çürük çarık bir, iki aktarma sefinesi" kurmakdan başka işe yaramayan donanma izbandutları "kereste vesair malzemei tersaneye mahsus kazalar kereste bedeli, akçe ahzı vesair tasallut ile harab ve yebab ve fukarayı raiyetin ciğerleri kebap" (A. T. "Nizamı Devlet") ettiler.
         İkinci Prose 2. Reayanın Düşman ve Nasaraya Sığınması: Osmanlının göçebe ruhundaki hakkaniyet ateşi sönmediği müddetçe Osmanlı ordusu, Müslümanlar kadar, hattâ Müslümandan ziyade Hıristiyanlar tarafından kurtarıcı gibi karşılandığı ve hattâ Hıristiyan halkın Hıristiyan makamlarına karşı geldikleri tarihi bir olaydır.
         "Devleti aliye iptidai zuhuru muadelet nesûrunda (Şeri öşürden ve cizyeden başka vergi almadığı zaman) vesayei devlet'i aliyede emn ve asayiş bal ve refah hal üzere reaya kefereleri müşahede ve devleti aliyei Osmaniye ehli zimmet riayasına bugüne adl ve dâdat (doğruluk) ile muamele buyurduğunu muayene eyleyüp kendülerunun hem diyn ve hem mezhepleri olan hudûd efzûn (aşırı) Zulüm ve adüvven ve esir misullû imâl ile turuk ve tahammüllerinden bir'un tekûlif'i şâka tahmil ile ahvallerinin perişan olduğunu mülâhaza ve tefekkür birle devlet aliye tarafından meyli kütli ve bilcümle Rumeli tarafları dahi devleti aliyenin zîr hükmünde olmaları temenni eyledikleri malûm'u devleti aliye olmakdan naşi Rumeli canibine dahi sayebahş adl ve dâd olduklarında kıllet cünûd muvahhidîn'e zehair ve mal zemelerini tedarik hususunda külli ianet ve fettıi kuba ve husun vesail ve turukuna delâlet etmelerile devlet aliye Rumelinin memdûh ve muteber ve kesr'ül menafi mahallerini dahil havzayı hükümetleri buyurup şan ve şevket ve kuvvet ve azametleri kat kat müzdâd." (A.T. Hediyesi "Nizam Devlet Hakkında.") olmuşdu.
         Lâkin dirlik düzeni bozulup, kesim düzeni soysuzlaşdıkça reayanın da huzuru kaçdı: O zaman akım tersine döndü: "Bir müddetten beru bazı avarız ve esbaba mebni gerek malikâne ve tımar ve zeamet ve gerek mubayacıyan ve cizyedar taraflarından ve gerek ayan ve derebeyleri ve nev'ab ve kadat caniblerinden ehli zimmet reayalarına cevru zulme iptidar ve ehlei İslâm reaya ve berayası dahi tekâlif'i anîfe (şiddet) ile izaç ve izrar olunduklarına binaen" "Reaya memaliki saireye firar ve ilticaya." (A. T. Hediyesi "Nizam Devlet Hakkında") başladı.
         Bu kaçanların bir kısmı kesim düzeni mültezim ve evbaşlarının akınları önünde yerini yurdunu bırakup büyük merkezlere güya sığınırlar. Bir kısmı da kendilerine sınırca daha yakın olan ecnebi devlet topraklarına geçerler:
         "Erbabı ehli zimmet reayasının bazıları düveli nasaraya ilticaya mecbur ve bunun emsâli halât'ı vahime hudusiyle harabiyi mahallin lâzım geldiğinden madâ bugüne mezalim takatgüzar etraf ve eknafda olan ahalinin tab'ü tüvânıarını kat etmekle bilâd ve memalik'i saireye teferruk." (A.T. Hediyesi "Nizam Devlet Hakkında.") eder.
         Aynı reaya, vaktiyle kendi dindaşı "Nasara"ya karşı Osmanlıyı âdeta imdadına çağırırca karşılardı. Sonraları Osmanlıya karşı, Osmanlıdan sonra gelişen yeniden dirilmiş "Nasara"yı çağırır oldu.
         O sıralar, "Acem" ülkesi yeniden "Tevaifül mülük"leşmişdi. "Nemselü" (Avusturya): Çöküş alâmetleri altında Prusya'dan korunmağa çalışıyordu. Yalnız, Osmanlıdan sonra barbarlıkdan yeni kurtulmuş "Rus menhusu" batıya doğru açılup Lehistanın yerine geçiyordu.
         "Seksen iki tarihinde vukûiyat olan sefer esnasında bahri sefitte vaki adaların ekser ahalisi tahammüllerinden birûn tekâlif tarh ve tevzi olunduğunu mebni devleti aliye itaatından rükudan" (A. T. "Nizam Devlet Hakkında") oldukları vakit Osmanlı'yı bırakıp Rus'a güvenme yolu açıldı. Seksen iki (yani 1182 -1768) seferi bunun tipik örneğini verdi. 18. yüzyılın ikinci yarısında Adalar, Rus donanmasına kapılarını açdı. Eflak, Buğdan, şöyle dursun bilzat Kırım'ın Müslüman ve ırkdaş Tatarları "Hane ve emlâkleri yedlerinde kalmak üzere" yılda 3-4 altın vergi vermek şartiyle hep "Rus menhusu"dan yana geçtiler. Çünkü Osmanlı rejimi soysuzlaşıp, derebeyi idaresi kılığına girmişti. Osmanlı ordusu kurtarıcı rolünü bitirmişti: "Serhadnişinlik unvaniyle reayalar fıkarasına tasallut ve cebren ve kerhen selem dağıtup vesair o misullû bahaneler ile mallarını zabt ve kendülerni ve evlâd ve ayâllerini esir gibi kullanup seferler vukuunda lâdâ tarafnıya metabiata mecbur ettikleri meşhur ve ayan." (A. T. Hediyesi Nizam Devlet Hakkında) bulunuyordu.
         Artık iş, yalnız savaş patlak verdiği zaman düşmanları çağırmakla da kalmıyordu. İçi bu kadar çürümüş bir imparatorluğu, dışarıdan gelip yıkmanın kolaylığını göstererek, dış düşmanı Osmanlı ile döğüşmeye kandıranlar bile, gene Osmanlı reayasının ta kendisi oluyordu:
         "Osmanlı reayasından hıdmeti sebebiyle Moskova'da payidar gayet maldar ve hile eshabından nafız'el kelâm şermet dedikleri bi-şerm ve haya." (Koca Sekbanbaşı: Hulasai Kelâm) kimseler çıkıyordu. Rusya'ya "Osmanlu leşkerinin cümlesi boşdur" diyerek, İstanbul'u almak için su bendlerini basmanın yeteceğini öğretiyordu. İşte, Osmanlılığın tepesinde yüzyıllar yılı demokrasinin kılıcı gibi asılı duran "Moskof keferesi"nin gücü buradan geliyordu. Rusya Kraliçesi o yüzden Kara Denizde donanma kurup, Kırım'ı fethettiği: "Nice nice kalalarını ve yerlerini alup Akdeniz reayasını bunca bunca tımar taifesini dahi kendüne tabi kıldı" (Koca Sekbanbaşı: Hulasai kelâm).

         III - KANSERLEŞEN PAYİTAHTLAR

         Derebey baskısı altında Osmanlı toplumunun çürüyüş ve dağılışında Sentrper (alelmerkez: muhitten merkeze) çözülüş prosesine tipik örnek, toprağında tutunamayan köylünün büyük şehirlere kaçışıdır.
         "Ekser nâs, vatanlarında sel'i emniyet hasebiyle meyüsen evlâd ve eyalleriyle ve metahil olmayanları münferiden her tarafdan astanei saadete nakil ve hücum" (A. T. Nizam Devlet Hakkında) etmeğe başlar.
         Bu taşradan İstanbul'a akın hamlesi masallara girer. "İstanbul'un kaldırımları bile altındandır." deyen köylüler; köyünü, tarlasını bırakıp koşan çiftçiler İstanbul'a varınca, oranın da taşdan, toprakdan olduğunu görüp şaşarlar. Lâkin sonra sonra ufak tefek el ve ev işleri, hizmetçilikler, uşaklıklarla beş, on para tedarikine alışırlar. Bu masal, kadim Roma kentlerinde, her sabah zenginleri yerden selâmlayarak sadaka dilenen ayak takımının ezeli hikâyesidir.
         Osmanlılık, derebeyleştikçe, kadim Roma'nın yoluna girmiştir. Payitahtlara akın eden bu aç ve şuursuz ve teşkilâtsız kara kalabalık, büyük şehirlerde üretimi veya sanayii arttıran prosperitenin fedailer kitlesi olamaz. İçine termit adlı çöl karıncası düşmüş ağaç gövdeleri gibi şehirleri çürüten, gayrımüstahsıl "Kul" veya "ayak takımı" hazır yiyiciler haline girer. İmparatorluğu içeriden yıkmakta bire bir olan, bir nevi içeriden Coup de grace (Son öldürücü vuruş) yapan ayak takımı ayaklanmalarına kaldırım malzemesi hazırlar.
         1 - Kalabalık Ayak Takımı : Başkentlerin kalabalıklaşması, modern şehirlerin büyümesine benzemez. Modern çağda dahi, köye kapital ilişkileri girdikce, küçük mülkler sahiplerinden başka ellerde birikir. Bu küçük mülklerin tek elde toplanışı sermayenin ilk birikişi üzerine köylüler şehirlere akın ederler. Buna Proleterleşme deniyor. Orta çağ payitahtlarına olan ayak takımı akını şekilce proleterleşmeğe benzer. Esasda onunla taban tabana zıddır. Proleterleşen köylü ve esnaf, modern şehir endüstrisinin gelişimi ölçüsünde üreticileşir: Fabrikalara girip yaratıcı faaliyet yapan bir sosyal sınıf haline girer. Kadim çağlarda, başlıca üretimin temeli toprak ekonomisine dayandığı için toprak ekonomisinin çöküşü, ister istemez şehir hayatını temelsiz bırakır. Şehire akın eden kalabalık, orada üretici olmak şöyle dursun, büsbütün tufeyli, köksüz, dilenci ve soysuzlaşır. Başkentin ayak takımı, oradaki ayan, mansıplı, tefeci - bezirgânların sofralarından artacak kırıntılarla geçinmek zorundadır.
         Bu yüzden payitahtlarda "illeti müteaffine" (Kokmuş salgın hastalıklar) ve yangınlarla, kör döğüşüne dönmüş arbedeler birbirlerini kovalar. Asayiş sıfıra iner. Ayak takımının artışı, kent hayatı için korkunç ölçüleri bulur. İktidarın siyaseti, başkenti kalabalık nüfusa elverişli ve o nüfusu besleyecek şekilde imar etmekten çekinir. Meselâ, Sultan Süleyman Kanunî, İstanbul'a kırk çeşme suyunu getirttiğine bin pişman olur. Halbuki Selim III devrinde: "İstanbul'a tecemmü eden nasın kesreti ol vakitten (Kanunî devrinden) on beş, yirmi misli ziyâde." (A. T: Nizam Devlet Hakkında) dır. O zaman, imparatorluğun kendi kendini yeme (Otofaji) ye varan lanet çenberi (fasid dairesi) dönmeğe başlar. Ve büyük payitahtlar memleket bünyesinde gerçek birer kanser haline girerler. Merkezi idare artık bütün memleketi bir yana bırakır. Kendi burnu dibinde kendisi için en büyük tehlikeli bir afet olan başkenti beslemek ve kollamaktan başka kaygı besleyemez.
         2 - Rezil Çenber (Cercle Vicieux) : Başkent gittikçe artan ve arttıkça üretici olmaktan çıkarak hazır yeyicileşen o müthiş kalabalık ayak takımını aç bırakıp isyana yol açmamak için, birbirini doğuran iki çeşit kuruma baş vurur: 1- İhtisap (Belediye) ağalığı, 2- Mubayacıyan. Her iki kurum da, temeli köy üretimi olan bir toplumda, kalabalıklaşan merkezlerin sosyal yapıyı nasıl habis bir ur gibi emip zehirlediğine en klasik örnek olur.
         a) İhtisab Ağalığı : Bir çeşit belediye işleri demektir. Bunun ilk iktisadî görevi: Başkenti beslemektir. Osmanlı imparatorluğunda her yeni müessese, yeni bir hazır yeyiciler zümresi yaratıp, üretim temelini çökerten yeni bir yön olmuşdur. İhtisab ağalığı başka türlü olmadı. Başkenti besleyeceğim diye, bütün el attığı köylerle komşu köy ve kasabaları kendi özel zılgıt ve soygunu ile ezdi. İstanbul'un emrinde köleleşdirip çökertti. Çünkü bu bir ekonomik ilişki değil, derebeyi zorbalığı idi:
         "İhtisab ağası gibi halkın malzemei umur ve maaşı zaruriyelerini fikir ve endişeye mecbur ve ekseriya tahrir olunan evamir'i aliye dahi bu maddeye mahsus olmakla ihtilâl ahval'i mülke mevadd'i dahman kerp (tasa) ve civar İstanbul'da vaki bedân (kötüler) emsar (şehirler) ahalisini dahi, ancak nefsi İslâmbola medar olacak tedarik'i malzemei İslâmbol ve astaneye nakil zehair ve kerasto ve fehum ve hatb hıdematına hasr'ı evkaf ile etrafın harabiyetine badi olup." (A. T. Hediyesi Nizam Devlet Hakkında).
         b) Mubayaacıyan : İhtisab (belediye) işleri de bütün öteki Osmanlı iktisat işleri gibi: Tefeci - bezirgân sermayenin emrinde yapılan kesim işidir. Netekim: "İstanbul ihtisabı otuzsekizbin kuruş bedel ile iltizam olunur bir mukataadır." (1242 Muharrem sonunda "1826" basılan ihtisab ağalığı nizamnamesi).
         Şu hâlde bütün mukataaların işletilmesi nasıl ikinci el olan Mültezimlere düşüyorsa, ihtisab işlerinin mültezimliği de "Mubayaacıyan" (satın alıcılar) adlı yeni bir zümreye verildi. Kesim düzeni ile berâber devlet, üstün ve aracı zümreleri zenginleştirmeye yarar bir aygıt haline girmişti. Onun için her kârlı iş, hem aynı mekanizma ile üst tabakalara kayrılıyordu. Başkenti besleme işi miriden yapılacak dendi mi, devlet, bu alış verişin geliri ile yeni bir zümreyi daha yetiştirip doyuracak manası anlaşılabilirdi. Bu yeni zümrenin geçimi ve çapulu ister istemez biricik temel üretim yapan köylü kitlelerinin sırtına binecekti. Bu hal, köy ve kasabaları bir kere daha soyup örene çevirecekti:
         "Bahusus lahm ve şûhûm vesair malzemeden madâ kâffe nasa kâfi nân'ı aziz tedariki zımnında devlet aliye miri anbarla nebbâş ve canib'i miriden mubayaa hususuna mecbur olmakla, emri mubayaa dahi mubayacıların tama ve hıyâneti takribiyle harabı memlekete ve perişan'ı ahval'ı raiyete bais bir halet namla yer olup." (A. T. Hediye Nizam Devlet Hakkında).
         Mubayaacı soygununun biçimlerini ve kertelerini yukarıda görmüştük: Buğday üretici köylüden zorla ucuza (maliyetinden çok aşağı fiyatla) satın ahnıyor, tüketici halka gene zorla dört, beş kat bahalıya satılıyordu. Neticede: Bir avuç adam payitahtlarda Karunlaşup kâşaneler kurarlarken, bu çapula dayanamayan köyler ve köy ekonomisi çöker:
         "Canib'i miriden verilegelen meblağı fıkarayı raiyet ahz etmekde değil, kenduları bedellerinden vafr hasar." (A. T. Nizam Devlet Hakkında) uğramakdadırlar. Bu hâl en sonunda şehirlerin medeni manada büyümesinden ziyade kanserleşmesini getirir.
         Osmanlılıkda sırasiyle üç başkent oldu: Bursa, Edirne, İstanbul. Şüphesiz saltanatın en fazla biriktiği bu merkezlerde kanserleşme çok daha fazla idi. Ama, bütün Osmanlı kasaba ve kentleri az çok kanserleşmekten kurtulamadı.
         Kentlerin kanserleşmesi Selim II devrinde son mertebesini bulur. Lâkin daha Kanunî devrinden bir asır geçmediği hâlde şehirleri ve başkentleri boşaltmak meselesi, Osmanlılığın en büyük gailelerinden biri olur. "Tımar ve Zeamet usulünün bozulmasına dair lâyiha sureti"nin son cümleleri der ki: "Bu takdirce irtişa bilkülliye ref ve def olunur. Ve hakimler dahi adl olur. Ve. hakimleri adl olucak, reayaya zulüm ve teedi olmaz ve yirmi otuz senedenberu İstanbul ve Edirne ve Bursa vesair (..:) ve kasabalarda gelüp tevatun eden (vatan tutan) reaya ve beraya giru vatanlarına avdet ederler ve evlâd ve ensallerilye gece ve gündüz (...) devlet'i padişahiye hayır dua ederler. Müyesser eyleye."
         Bu kısa pasaj isbat ediyor ki: 1- Köylerin ıssızlaşıp kentlerin kalabalıklaşması: köyde zulmün (derebeyleşmenin) artmasiyle başlar.
         2- Şehirlerin kanserleşmesi: Yalnız İstanbul, Edirne, Bursa'ya mahsus değil, bütün Osmanlı şehir ve kasabalarına yaygındır.
         Bü iki başlı yılan hikâyesi, lâyihanın yazılışından 20 - 30 yıl önce başlamış görünüyor. Lâyihayı 1037 (1627) yılında yazılmış saydık. Demek kanserleşme G. 1000 (D. 1600) tarihlerinde (XVI'ncı asır sonlariyle XVII'nci asır başında) beliriyor. Bu Süleyman I'in "kanun"larından aşağı yukarı yarım yüz yıl kadar sonraya düşer. Lâkî unutmayalım: Bu tarihte kanserleşmenin başlangıcı değil, farkına varıldığı tarihdir. Yoksa bizzat Kanunî devrindeki Celâli isysanları bu prose ile ilgilidir.
         Tarihde her çöken rejim: kendi ölüm belenmesine "yeni nizam" adını koymuştur. Lâkin bu "yenilik" daima ya göçebe ruhundan kalma, yahut halkdan gelme demokrasi geleneklerini kazıyıp atmakdan ibaret kalmışdır. Nazilerin "Yeni Nizam"ı Osmanlılığın "Nizam'ı Cedid"i bu bakımdan birbirlerine pek benzerler. Her ikisi de tarihin gidişini durdurmağa çalışırlar. Korkakca zorbalık veya zorbaca korkaklık örneği olurlar. "İhtisap ağalığı nizamnamesi" de: Ya, esasen bin bir parça olmuş insan topluluğunu bir kere daha bölerek birbirlerine düşürmek; yahut birbirlerine düşman unsurları bir çuvalın içine doldururcasına loncalara haps etmek; bu iki yol yetmeyince, saf zorbalıkla kan içiciliğe baş vurmakdır.
         A. Bölerek Hükmetmek : Bir İngiliz keşfi değildir. Eski bir zalim usulüdür. Osmanlı toplumunda üstün devlet zümreleri bile kat kat birbirine zıtlaşmışdır. Lâkin, bilhassa başkentledeki kalabalık başlıca üç türlü parçalanışa uğratılır:
         1 - Hür - Köle ayırdı : Nizamnameye göre "Esircilerin fürûht ettikleri (sattıkları) gûlam ve cariye denmeyen ve hileye dair mefasitleri vuku bulmakda ve bazan sattıkları esirlerin içlerinde ahrâr (hürler) zuhur eylemekde olduğundan..." Demek vatandaşlar evvelâ hür ve köle diye ikiye bölünmüşdürler: Tabii kölelerin herhangi bir insanlık hakları ağıza alınamaz. Lâkin, bir defa tutunan kölelik müessesesi, gittikçe o kadar azgınlaşır ki, hür insanları da zorla köleleştirmek mümkün olur.
         Bu, Nazilerin harp esirleri yanında, sivil ahaliden rehin şeklinde köle almasına benzer.
         2 - Müslüm - Gayrimüslüm Ayırdı : Faşizmin Yahudi düşmanlığı, Hıristiyan çoğunluk vatandaşla, Hıristiyan olmayan azınlığı birbirine düşürmek gibi, farmason veya muhalefet düşmanlığı da Hıristiyan halk içinde, iktidarın işine gelmeyenlere karşı kin güdülmesini sağlar. İhtisap ağalığı nizamnamesi bu oyunun eski mevcutlarındandır.
         a) Osmanlılıkda resmî din Müslümanlıkdır. Faşizim Yahudileri umumi yerlere, hamamlara ve ilh sokmaz; uzakdan tanınmalarını sağlayan damgalar taşıtır. İhtisap ağalarının "beynamaz"ları (namaz kılmayanları) kovalamaktan sonra gelen en önemli işleri de; hamamlarda kâfire hiç nalın verdirmemek, Müslüman peştemalını kuşandırmamaktır. Böylece insanlar, çıplak iken bile birbirleriyle üstlük altlık durumuna düşerler:
         "Ve hamamlarda kâfire vıerdikleri peştemalı vesairenin Müslüme verilmemesi ve Müslüm ile kâfir hamamlarda dahi tefrik ve temyiz olunmak üzere kâfire hamamda nalın verilmemesini" (nizamname) sıkı sıkıya tenbihler!
         Giyinik iken ise, "ehli zimmet reaya"sının kıyafeti: "siyah ve dar çuha beniş vecbe"dir.
         b) İhtisap ağalığı, güya şehir nüfusunu beslemek için kurulmuştur. Lâkin, galiba karınları doyurmanın güçlüğünü görünce, ruhların beslenmesini birinci plâna almıştır. İhtisap ağalığının başlıca kaygusu, mahalle imamlarının biricik casusluk hizmeti namaz ve oruca yan çizenlerin hakkından gelmekdir: Nazi selâmı vermemek, ecnebi radyosu dinlemek suçları gibi:
         "Hıdmet'ı ihtisaba memur olanlar cümleden evvel binamaz olanları ve ramazan şerifde oruç tutmayanları, eimmeyi muamelattan hakkik" etmek ve "Canib'i şeriat gurâbe'ye ihbar ve ihzar". (Nizamname) eylemektir.
         3 - Yerli - Yabancı Ayırdı : Faşizmin ırkcılık nazariyesine pek benzer. Hedef: az, çok birbiriyle kaynaşmış, milletleşmiş halk yığınları arasına fitne sokmakdır. Yalnız, Nazi rasizminde olduğu gibi ayırd ve baskı: yabancıların fukarasına karşı bir zılgıttır.
         "Arnavut taifesinden âhâd ve esafil makulelerinin (yani ağa ve zengin Arnavutlar değil!) Kürt milleti gibi hiç bir vakitte İstanbul'da tebessür ve tavtini mecâz.değil..." (Nizamname).
         B. Lonca zırhı: Mussolini'nin korporasyon hükümeti, Hitler'in, Stand veya zümre idaresi, Osmanlı irticalığında "Lonca" adını alır. Durgun ve hele gerileyici bir üretim için lonca sistemi, her çırak: esnaf olacak, hiç bir işçi: patron olmayacak; der. Ama, eski yeni bütün loncaların tek hedefi: Şehir kalabalıklaşmasının tehlikelerini önlemektir. Faşizmde loncalar, nasıl büyük arazi sahibi teşkilâtında fakir köylüyü ve tarım işçisini boyunduruğu altında hiyerarşik istibdada alıştırmaktır. Kadim loncalar da aynı yollardan kalfa ve işçiyi ustaların ve hepsini birden iktidarın patentesi altına sokmak ve kontrol etmek için kurulurlar.
         Vergi alma kolaylığı gibi sömürme şekilleri manevî hüküm etmenin maddî dayanağı ve temeli olur. İş bölme perdesi altında "Asayiş" sağlanır. Loncaya, "yabancı" sızmaması için "tahrir" konulur.
         Vergilerine göre, esnaf teşekküllerini 6 çeşide böler:
         "Kepenk başına olmayarak ekmekçi ve francalacı ve bakkal ve yumurtacı ve duhârcı (tütüncü) ve tönbekici ve Mısırçarşısı esnafiyle fesci dükkânlarından ve bezirhanelerden yevmiye onar ve simitçi ve kalaycı ve çörekçi ve kasap ve sığır kasabı ve kahveci ve kebabcı ve Şekerci ve kömürcü ve zeyt yağcı ve tavukçu dükkânlarından beşer, sebzeci ve pamukçu ve iplikçi ve tuhafeci ve balıkçı ve çorbacı ve abacı ve yazlıkçı kuru kahveci ve pirinççi ve helvacı ve keresteci ve eczacı dükkânından dörder, ve manav ve kumaşçı ve çubukçu dükkânlarından üçer; ve tuzcu ve kavukçu ve nalbant ve arabacı dükkânlarından birer; ve kâğıtçı ve aynacı devâtçı (divitçi) ve mezheb boncukçu ve iplikçi esnafının kârlarında mal olmayacağından anlardan mada sair her ne kadar esnaf var ise anlardan dahi münasip ve iktizasına göre bir mikdar şey tahsil etmek." (İhtisap Ağalığı Nizamnamesi).
         Sınırlandırma : Faşist lonca, üretimi tehdit etmeye çalışır. Osmanlı "Nizamname"si üretmeni daraltmak ister. "Suyolcu esnafının" "lüzumundan ziyade suyulu tahrip etmekden ve kaldırım bozmakdan başka şeye yaramayup abes olacağından... marifet şeri su nazırı ve bölükbaşıları ve ihtisap ağası marifetiyle lediltahkik olmakdar nefer tahsis olunarak ziyade var ise defi" etmek düşünülür. Çünkü esnafın "içlerine ecnebi karışmaması", şehir ayak takımının çoğalmaması için şarttır.
         DAMGA : Faşizm, yalnız bir ırka belli gömlek ve işaret taktırır. Orta çağ irticaı bütün esnafa damgayı vurur: Şehirde başıboş gezenleri ayırt etmek zorundadır:
         "İstanbul'da berveçhile başıboş adam bulunmaması ve bu suretlerte ve herkes zî (kılık ve kıyafet ile bilineceğinden." (N) kıyafet başta gelir. O gayretle esnafın saçına sakalına dek karışılır. Netekim, arabacı esnaf "sakalsız ve muzlef (zülüflü)" ölmayacaktır. (Nizamname) Sakal kesmeyecek ama, zülüf de koyvermeyecek!
         Ve bu hal yalnız "ehli zimmet" (Müslüm olmayanlar) reayasına değil, bütün Osmanlı fukarasına uygulanır.
         Zorla iş : Faşizm, "İş seferberliği" ile, işsizleri boş durmamağa zorlar.
         "Berveçhile başıboş adam bulunmaması", işsizlere iş bulmaktan ziyade, fazla işçi bulunmamasına dikkat edilir. Ötede işsiz kalanların "İhtisap ağası onların şerrinden korunmak içindir. O yüzden bir yana bazı esnaf kollarında marifetiyle ahır bir kâra yerleştirilerek boşda bırakılmaması." (Nizamname) istenir.
         Temeli, tarih olan bir ekonomide, köyde barınamıyanları küçük esnaf üretimi ememez. Çoğu şehir beylerine "etbâ" (Uşak, hizmetçi vesair) olurlar. Böylelerinin loncalaşdırılması da elden gelmez. O yüzden parçalara bölünerek. ayrı tutulurlar.
         "Dersaadet etbâı üçe taksim olup" bunlardan birincisi "İstanbul'da teehhül edüp (evlenip) yerlü gibi olmuş" olanlardır. Bunlar az, çok uygun görülür. Osmanlı toplumunda "Çırag etmek" sözünün, çalışan alt tabaka için ne önemli bir sivil problem olduğu bundan anlaşılır. Bunlar, toprakbend gibi "Hanebend" üretici olmayan işçilerdir. Efendilerince kapı dışarı edildiler mi artık hiç kimse onları işine sokamaz. "Meğer ki izin veren adam sebebi beyaniyle yedine tezkere" vermiş olsun (nizamname). Bu, biraz da bizim meşhur "bonservis" usulümüze benzemez değildir. Böyle bir tezkere bulunmadıkça "Ahır intisap edeceği mahalde veyahut vardığı kârhane kabul olunmayup" (nizamname) sokakda aç bırakılır.
         Silâhsızlandırma : Yukarıki tedbirlerin üstündedir. Durum, din, ırk bölümleri, lonca normaları, kıyafet ayırtları, işsiz kontrolu yetmez. Esnafda kendi küçük zanaatlarına yarar bayağı aletlerden başka şey bırakılmamağa çlışılır. Bu eşki bir oyundur:
         "Suyolcularına mahsus olan bıçakdan başka kendulerinde hafi ve celi silâh bulunmamasına dikkat olunup." (nizamname).
         Şehir dışından "Agnam getirenler de", kasaplık eden ve kiracı gelenler de, hattâ kefaletlü mahalle bekçilerinde "Silaha müteallik kafi ve celi bir şey olmamasına" (nizamname) bakılır.
         Görülüyor. Orta çağ lonca baskıları, toprak ekonomisindeki alt üstlüğün şehire yığdığı dirliksizliğe karşı uydurulmuş bir korunma yoludur.
         C. Zorbalık : Faşizmin "ideolojisinde" olduğu gibi, Osmanlı irticaında da yalnız Arnavut veya Kürt gibi yabancı ırklara karşı değildir. Asıl hedef: "âhâd ve esafıl nüfusların hiç bir vakit Istanbul'da tekessür ve tevatunlarını" caiz görmemekdir. Bu da "âhad ve esafil", yani aşağı halk korkusunun açıklanmasıdır. Bu uğurda alınmadık tedbir bırakılmaz.
         İstanbul'a gelmek yasağı : Faşizmin birinci uğraşı: Çalışanların dayancını kırmak üzere, kadını iş hayatından uzaklaştırmak, sanayi işsizlerini köylerde ağa emrine göndermek gibi çıkmaz yollardır. Osmanlı irticaı da: "Çift bozma akçesi" gibi para cezalariyle köyden kaçanları geri göndermeye çalışır.
         "İstanbul'da nüfusun kesreti münhazîr kesiresinin aleni olduğundan fi mabad dersaadette başıboş ve serseri makuleleri gelüp tahaşşüd (birikme) edememesine medd'i enzâr ve basiret" (nizamname) emr eder.
         O yüzden, İstanbul çevrelerine, hele Küçükçekmece ile Bostancı'ya "Çend nefer" ile "Mutemed bir adam" dikilir. Bunlar Anadolu ve Rumeliden şehre akın eden baldırı çıplakları geri çevireceklerdir. Bunun rüşvet ülkesinde ne çıkmaz sokak olduğunu söylemeğe hacet yok. Öyle ise...
         Han odaları korumak yasağı : Avrupa medeniyeti fabrika temeline dayanarak yükseldi. Faşizm elden geldiği kadar fabrika açtırmamağa çalıştı. Osmanlı imparatorluğu da han ve kervansaray bayındırlığı ile kuruldu. Osmanlı irticaı bunu durdurdu:
         "İstanbul'da ve bilâd'ı selâsede elyevm mevcut olan kâgir oda ve ahşap hanlardan mada han ve bekâr odaları ihdası meni külli ile men" (nizamname) edildi.
         Katliam : Bütün yukarıki tedbirler tutmasa ne yapılabilir? Faşizmin yurttaşlara mahsus tel örgülü "Esra karargâhları", bahane bulup baltayla kelleler uçurmalar, yetmezse, bir gece ansızın Sen Bartelmi baskını ile katliamlar... Osmanlı'da "Hüküm karakuşu"larınca nice toptan iş görür esnafla karışık şehir halkının her ayaklanışından veya harp cephesinde uğranılmış bozgundan sonra başkentte kanlı tedip hareketi görülür. "Kanunî" sıfatını taşıyan Süleyman zamanında bile ne sudan sebeplerle kitle halinde cinayetler işlendiğine örnek: 974 (1507) yılı Sultan Selim çevresinde bir aile ölü bulunuyör. Suçlu kim? Dukakişin Zapkırı bey, 36 padişah zamanında 36 Arnavud ve sadrazam geldiği ile öğünür. Faşizm milyoner Yahudilerle anlaştığı gibi, Osmanlı da Arnavut "ekâbir"e dokunmaz:
         "Hamallık, odun yarıcılığı, çöpçülük, rençberlik ile para kazanmak için bir çok Hıristiyan Arnavutlar İstanbul'a gelüp gitmekte idiler. Mahallede katilin bunlardan biri olduğu hakkında vaki bir şayia zuhur etti. Hükümet bu kadarını kâfi gördü. O makûl adamların katline ferman verdi. Sekizyüzü mütecaviz olarak bu biçarelerin günahına girildi." (Tarih'i Ebülfaruk, cilt 3. s. 286).
 
 
Notlar:
(1) Napolyon: "bir kere dal kılıç olmağı göze almış" birkaç yüz adamın mağlup edilmezliğini söylemiştir.